جانار جەڭىس – ورگانومەتالدى جانە وسىمدىك حيمياسى بويىنشا PhD, پروفەسسور, 7 ءتىل بىلەتىن پوليگلوت, 6 بىردەي پاتەنتتىڭ, 7 كىتاپتىڭ اۆتورى, 5 رەسپۋبليكالىق, 7 حالىقارالىق عىلىمي جوبانىڭ جەتەكشىسى.
عىلىمعا كەلۋ جولىن تولعانىسپەن ەسكە العان كەيىپكەرىمىز ونى باكالاۆرياتتان باستاعانىن ايتادى. ادەتتە ادامدار ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىر ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىعادى عوي. ال كەيىپكەرىمىز قىتايداعى سينتسزيان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باكالاۆرياتىن 25 ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىعىپتى! ويتكەنى ۇنەمى ىزدەنىسپەن ءجۇرىپ, ءوز وقۋىنان بولەك كومپيۋتەر ۇيرەنۋ, اعىلشىن ءتىلىن وقۋ سەكىلدى ءتۇرلى كۋرستاردى قوسا بىتىرگەن ەكەن.
– سينتسزيان ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزدىك ستۋدەنتتەرگە سىياقى تولەنىپ, ءتۇرلى كۋرستارعا جولدامالار مەن ءبىلىم الۋعا سەپتەسەتىن زاماناۋي قۇرىلعىلار بەرىلەتىن. سونداي مۇمكىندىكتىڭ ءبارى كوپ ىزدەنۋگە, ونىڭ سوڭى عىلىمعا جەتەلەدى. باكالاۆرياتتى بىتىرەردە ەندى شىعىپ جاتقان نانوماتەريال بويىنشا باتارەيا جاسادىم. نانوماتەريالدى سىنايتىن جوعارى ساپالى قۇرىلعى جاپونيادا بولعاندىقتان, سول ەلدە وسى جۇمىسىمىز زەرتتەلىپ, جاقسى ناتيجە الىپ, عىلىمي ماقالا جاريالانعان. قىتايدا باتارەيا جاساۋدا ماعان انۋار مۇعالىم عىلىمي جەتەكشى بولدى. سول كىسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۋاقىتىمىزدىڭ كوبى زەرتحانادا وتەتىن. ءتىپتى كەيبىر زەرتحانالىق جۇمىستى تاڭ اتا بىتىرگەن كەزىمىز دە كەزدەستى. وندا عىلىمدى قالاي جاساۋ كەرەگىن, عىلىمنان ناتيجەنى قالاي الۋعا بولاتىنىن ۇيرەندىم, – دەدى قولدانبالى حيميامەن باكالاۆرياتتا-اق اينالىسقان ج.جەڭىس.
كەيىن انار جەمىسىنىڭ قابىعىنان ءتۇرلى پايدالى قوسىلىستار العان تاشكەنتتەگى ەڭ بەدەلدى وسىمدىكتەر حيمياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمىمەن تانىسىپ, بىرگە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپتى. وسىدان سوڭ كەيىپكەرىمىز وسىمدىكتەردىڭ پايدالى قاسيەتتەرىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەۋ باعىتىنا دەن قويىپتى. بالكىم بۇل ونىڭ الۋان ءتۇرلى وسىمدىكتەردىڭ الەمى بار بايولكەدە تۋعانىنان, تابيعاتتىڭ شيپالى تۋىندىلارىنىڭ قاسيەتتەرى مەن قازاقشا اتاۋلارىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن اكەسىنىڭ اڭگىمەسى ساناعا سىڭگەنىنەن دە بولار. عالىم ورگانيكالىق قوسىلىستاردىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا ماگيستراتۋرانى جانە وسىمدىك حيمياسى باعىتىندا دوكتورانتۋرانى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە, فارماكوگنوزيا بويىنشا پوستدوكتورانتۋرانى جاپونيانىڭ توكيو قالاسىنداعى حوشي ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ ءبىتىردى. توكيودا 2 جىل بويى فارماكوگنوزيا فاكۋلتەتىندە وسىمدىكتەن ورگانيكالىق پايدالى, بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىستاردى ءبولىپ العاننان باستاپ, قايتادان ولاردىڭ قۇرىلىمىن انىقتاۋ, بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن زەرتتەۋگە دەيىن ءبىرتۇتاس جۇمىستى دەربەس اتقاردى. كەيىن وڭتۇستىك كورەيانىڭ كيونسان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءومىر تۋرالى قولدانبالى عىلىم ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى بولدى. مۇندا دا ءارتۇرلى اۋرۋلارعا, ديابەتكە, تۇماۋعا قارسى تابيعي قوسىلىستاردى زەرتتەدى. سودان سوڭ قىتاي عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى حيميا جانە فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ «جوعارى تالانتتى عالىم» دەگەن اتالىمى بويىنشا ارنايى شاقىرتۋىمەن وبىرعا قارسى وسىمدىكتەردىڭ قاسيەتتەرىنە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تولىمدى ەڭبەك ەتتى. ءسويتىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە تاجىريبە جيناپ, ەلگە, اتامەكەنىنە ورالدى. قازىر ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دارىلىك وسىمدىكتەردى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا جەتەكشىلىك ەتەدى.
– عىلىمي ورتالىعىمىزدا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن زەرتتەۋ توبىمنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – جۋسان جانە جۋساننىڭ دارىلىك قاسيەتتەرى. جۋسان – ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدا قولدانىلاتىن دارىلىك وسىمدىك. كوبىنە بەلگىلى, جۋساندى زەرتتەۋ جۇمىسىنا نوبەل سىيلىعى دا بەرىلگەن. وسى وسىمدىكتى قازاق حالقى ەرتەدەن ءتۇرلى ماقساتتا قولدانىپ كەلدى, بىراق ونى عىلىمي نەگىزدەۋگە جەتكىزبەگەن. ءبىر عانا قازاقستاندا 81 ءتۇرلى جۋسان وسەدى, سونىڭ 19-ى – ەندەميك, ياعني تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا بار. قازىر ءبىز وسى جۋساننىڭ تۇرلەرىن, ونىڭ وبىرعا, تۇماۋعا, ديابەتكە, باسقا دا اۋرۋلارعا قارسى بەلسەندىلىگىن زەرتتەپ جاتىرمىز. جاقىندا زەرتتەۋ توبىمىزبەن ەندەميك جۋساننىڭ تۇرلەرىنەن جاڭا قوسىلىستاردى ءبولىپ الىپ, ونىڭ وبىرعا قارسى بەلسەندىلىگىن زەرتتەگەندە وتە جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. ءبىز ءبولىپ العان قوسىلىستار يممۋنيتەت ارقىلى قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋ ادىستەرىندە جوعارى دارەجەدە بەلسەندىلىك كورسەتتى. ەندى وسى قوسىلىستاردىڭ وبىرعا قارسى بەلسەندىلىگىن دالەلدەۋ جولىندا تەر توگىپ جاتىرمىز. بىلتىر ەلىمىزدە وسەتىن جۋسانداردىڭ ديابەتكە جانە تۇماۋعا قارسى بەلسەندىلىگىن زەرتتەۋگە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ الدىق. جۋساندى جان-جاقتى زەرتتەۋىمىزدىڭ ءۇشىنشى باعىتى ەتىپ قازاق دالاسىندا عانا وسەتىن وسى ءبىر دارىلىك وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ تەرى اۋرۋلارىنا قارسى بەلسەندىلىگىن دە سىناقتان وتكەرۋدەمىز. وسىنشاما زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىز جۋساننىڭ 6 تۇرىنەن, ياعني جۋسان ەكستراكتىلەرىن, انتياكسيدانتتى بەلسەندىلىگىن پايدالانىپ, ءيىسماي مەن جاقپاماي الدىق. ويتكەنى زەرتتەۋلەر بارىسىندا جۋساندا تەرىگە ءسىڭۋ قاسيەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن انىقتادىق. وسى زەرتتەۋ بويىنشا جازىلعان عىلىمي ماقالامىزدى حالىقارالىق بەدەلدى جۋرنالعا جاريالاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى پروفەسسور جانار جەڭىس.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ءبىر توپ عالىممەن بىرگە جۋسانعا قاتىستى زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جازعان كولەمدى عىلىمي ماتەريالىمەن تانىسىپ شىقتىق. حالىقارالىق «Molecules» جۋرنالىنا شىعارعان «Traditional Use, Phytochemical Profiles and Pharmacological Properties of Artemisia Genus from Central Asia», تۋرا تارجىمەلەسەك, «ورتالىق ازياداعى ارتەميزيا (جۋساننىڭ عىلىمي اتاۋى) تۇقىمىنىڭ ءداستۇرلى قولدانىلۋى, فيتوحيميالىق پروفيلدەرى جانە فارماكولوگيالىق قاسيەتتەرى» دەگەن تاقىرىپتاعى ەڭبەكتە مىناداي سويلەم بار: «زەرتتەۋ دەرەكتەرى قازاقستاننىڭ جۋسان تۇقىمداس ەفير مايىنىڭ باكتەرياعا, زەڭگە جانە ۆيرۋسقا قارسى بەلسەندىلىگى بار ەكەنىن كورسەتەدى». وسىدان-اق عىلىمدا جۋساننىڭ ءبىز بىلمەيتىن قاسيەتتەرىن انىقتاۋ, دالەلدەۋ جولىندا ۇلكەن ءىس اتقارىلىپ جاتقانىن ۇعۋعا بولادى. وسىنشاما ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىم جاس زەرتتەۋشىلەردى عىلىمعا جەتەكتەۋمەن, باۋلۋمەن عانا ەمەس, ولاردان ەلىمىزدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن ارتتىرا الاتىن بۋىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
– ستۋدەنتتەرگە ءاردايىم وزدەرىنەن «بۇل ومىرگە نە ءۇشىن كەلدىم؟ بەرىلگەن ءومىردى قالاي وتكىزۋدى كوزدەيمىن, ومىرلىك ماقساتىم تەك ءىشىپ-جەۋ, قىدىرىپ, تويلاۋ ما, الدە تۋعان جەرگە, وتانعا نەمەسە ادامدارعا كومەكتەسۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ما؟ مەملەكەت, قوعامدى ايتپاعاندا, ءوزىم ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەر شارىنا قانداي وڭ اسەر ەتە الامىن؟» دەپ سۇراۋ كەرەگىن ەسكە سالىپ وتىرامىن. ولاردىڭ ومىرىندەگى ءمانىن وسىدان اڭعارۋعا بولادى. جاستاردىڭ كوبى وقىعان ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەمەي, اداسىپ كەتەدى. ىزدەنۋشىلەردى ۇنەمى قولىمنان كەلگەنشە تاڭداعان ماماندىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا, ءوز كاسىبىنە ادال بولۋعا, سول ارقىلى تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋعا شاقىرامىن. وسىعان قوسا ءتىل بىلۋگە ۇگىتتەيمىن, شەت تىلدەرىن بىلگەن – وتە ماڭىزدى, حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋىمىز ءدال وسى ماسەلەگە كەلىپ تىرەلەدى. وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن عىلىمعا جاستاردىڭ كوبىرەك كەلۋى كەرەك. جاستار عىلىمعا بەت بۇرۋى ءۇشىن ولارعا تاباندىلىق قاجەت. مۇنداي بالالاردى وتباسىنان, بالاباقشادان, مەكتەپتەن باستاپ باۋلي الامىز, بۇل ءۇشىن ولاردى كىشكەنتاي كەزىنەن عىلىمعا باعىتتاعان ابزال, – دەپ تۇيىندەدى كەيىپكەرىمىز.
ءيا, تاربيە دە, وتان دا, ءتىپتى تانىم-تۇسىنىك تە وتباسىنان باستالادى. وسى ويعا جەتەلەگەن جانار جەڭىس – ءوزى دە زيالى وتباسىنان شىعىپ, بۇگىندە ۇل-قىز تاربيەلەپ وتىرعان انا, سۇيىكتى جار, ەنەسىمەن بىرگە كىتاپ وقيتىن سۇيكىمدى كەلىن, ىزىنەن ەرگەن ىزاشارلارعا ۇلگىلى جان.
