حاندار سويلەسىن
ء«بىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى», دەيدى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى. ال قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتى التىنبەك جولدىباي ءار قازاقتىڭ ساناسىندا تاريحتى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ەرەكشە ۆەب-قوسىمشا ويلاپ تاپتى.
TarihShy AI – جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە جاسالعان قازاقستان تاريحىن زەردەلەيتىن ۆەب-قوسىمشا. قولدانۋشىلار حاندار مەن بيلەر, الاش زيالىلارىمەن, تاريحي تۇلعالارمەن تىلدەسەدى. جاۋاپتى اۋديو, بەينەجازبا نەمەسە ءماتىن تۇرىندە الادى. ءتىپتى تاريحي تۇلعالاردان كەڭەس سۇراۋعا دا بولادى. ولار وزدەرىنە بەرىلگەن ءرول مەن ءومىربايانى ارقىلى ايتىپ بەرەدى. جوبانىڭ ماقساتى – وتكەنىمىزدى جاڭا ادىستەرمەن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك جاساۋ. بالالارعا جاستايىنان تاريحتى تانىتىپ, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە وقۋ ءۇردىسىن جەڭىلدەتۋ. قازىر ۆەب-قوسىمشانى تۇراقتى قولدانۋشىلار سانى مىڭنان استى.
– تاريحقا قاتتى قىزىعاتىنمىن, تەرەڭ زەرتتەيتىنمىن. بىراق باسقا ادامداردان ونداي قىزىعۋشىلىق بايقامادىم. سودان وزگەلەردى تاريحىمىزعا قىزىقتىرعىم كەلدى. ينتەرنەتتەن ىزدەۋگە, كىتاپ اقتارىپ وتىرۋعا ءبىراز ۋاقىت پەن كۇش كەتەدى. ال TarihShy AI – ناقتى ءارى دالەلدەنگەن دەرەكتەر جيناقتالعان قولايلى قوسىمشا, – دەيدى التىنبەك جولدىباي.
ول وتكەن جازدا جاساندى ينتەللەكت ونىمدەرىن ازىرلەۋ بويىنشا ەلىمىزدىڭ IT-ينكۋباتورىنا قاتىسقان. بۇل ءونىم – سول جوبانىڭ جەمىسى. جالپى, TarihShy AI تەحنيكالىق جاعىنان كۇردەلى. دەرەكتەر بازاسى پالەوليت زامانىنان باستاپ قازىرگە دەيىنگى اقپاراتتاردى قامتيدى. اقپارات ۆەكتورلىق دەرەكتەر بازاسىنا جينالعان. سول ارقىلى جاساندى ينتەللەكت سايكەستىك ىزدەيدى. اقپاراتتى وڭدەۋ ءۇشىن جانە جاۋاپ قۇرۋ ءۇشىن gpt-3.5-turbo مودەلىن قولدانعان.
– دەرەكتەردى تۇگەلدەي ينتەرنەتتەن, كىتاپتان الىپ, ونى ەڭبەكتەنىپ قولمەن جينادىم. قازىر TarihShy AI ءوزىم قالاعانداي جۇمىس ىستەپ تۇر. تەك سەرۆەر بولىگىندە اقاۋلار بولىپ تۇرادى, بىراق ول شەشىلەتىن ماسەلە. جوسپار بويىنشا TariShy AI تەك ۆەب-قوسىمشا رەتىندە قالماي, اۋقىمدى جوباعا اينالادى, – دەيدى «Computer Systems and Software» ماماندىعىندا ءبىلىم الىپ جاتقان التىنبەك.
ەلەكتروندى قازاق ءۇي
عالىمبەك قىزىربەك ۇلى وسىدان 10 جىل بۇرىن «ەلەكتروندى قازاق ءۇيىن» ىسكە قوسقان. «ەلەكتروندى قازاق ءۇي» – ءتىلدى دامىتىپ, رۋحتى كوتەرەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپتەيتىن تاربيە قۇرالى. مۇندا ءداستۇرلى ءان مەن كۇي, تەرمە, اڭىز-ەرتەگى, بەسىك جىرى, ابايدىڭ قاراسوزى, بالالار ءانى, جالپى كولەمى 1200 اۋديوماتەريال توپتاستىرىلعان. ناقتىلاي تۇسسەك, دومبىرامەن ورىندالعان – 315, وركەسترمەن ورىندالعان 34 كۇي بار. سونداي-اق قوبىز, سىبىزعى, جەتىگەن, شاڭقوبىز, ادىرنا, شەرتەر جانە سازسىرنايمەن ورىندالعان شىعارمالاردى دا تىڭداۋعا مۇمكىندىك بار. 114 حالىق ءانى, حالىق ءانشى-كومپوزيتورلارىنىڭ 202 ءانى, 63 تەرمە-تولعاۋ, ۇلتتىق رۋحتاعى 26 ءان قوسىلعان. 7 بەسىك جىرى مەن ابايدىڭ قاراسوزدەرى كىرگەن. قۇرىلعى بالالار مەن ەرەسەكتەرگە دە ىڭعايلى ەتىپ جاسالعان. قولدانۋشىلار ءتيىستى باتىرمانى باسۋ ارقىلى مازمۇنى مەن جانرى جاعىنان ءارتۇرلى ءبولىمدى ارالاپ, قالاعانىن تىڭداي الادى. جوبا تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس, اقش, كانادا, فرانتسيا, جاپونيا, ۇلىبريتانيا, قىتاي, موڭعوليا ەلدەرىنە تاراعان.
– بۇل جوبا – مەنىڭ ءتول بالام. بۇل – قازاقتىڭ بالاسى. ءونىمنىڭ ىشىندەگى دۇنيەلەر قانداي كەرەمەت بولسا, سىرتقى ساپاسى دا سوعان لايىق. بالالىقتان دانالىققا دەيىنگى قازاق اۋىز ادەبيەتى مەن شىعارمالارىن ناسيحاتتايتىن زاماناۋي قۇرالىمىز ساپاسىز بولىپ جاتسا, مۇنى كىم الادى؟ جوبانى ىسكە اسىرماس بۇرىن ساپاسىنا ەرەكشە ءمان بەردىك. قازىر بالالار وينايتىن ويىنشىققا قاراڭىزشى, پلاستيكتىڭ ءيسى شىعىپ تۇرادى. بۇل بالا تۇگىلى ۇلكەن ادامعا دا زيان. قازاق ءۇيدىڭ سىرتى اس ىدىستارىن شىعاراتىن ABS-پلاستيگىنىڭ ءبىرىنشى سورتىنان جاسالدى. قۋاتى 10 ساعاتقا شىدايدى. قۋات الادى. فلەشكا سالىپ, كولونكا رەتىندە قولدانۋعا دا, راديو تىڭداۋعا دا بولادى, – دەدى جوبا اۆتورى عالىمبەك قىزىربەك ۇلى.
Smart بەسىك
سەرىكبول ءشايماردان بالانىڭ داۋسىنا قاراي قوزعالىپ, دەنە قىزۋى مەن جايالىق دىمقىلدىعىن ولشەيتىن بەسىك ويلاپ تاپقان. Smart بەسىكتىڭ ۇزىندىعى – 100, ەنى – 40, بيىكتىگى – 60 سانتيمەتر. بەسىكتى اۆتوماتتى تۇردە دە, پۋلتپەن دە باسقارۋعا بولادى. ەلەكتروندى بەسىكتىڭ وزدىگىنەن تەربەلىپ, وزدىگىنەن حابار بەرەتىن بىرنەشە قۇرىلعىسى بار. مىسالى, «بالاڭىز توڭىپ قالدى», «بالاڭىز اۋىرىپ قالدى» دەگەن دىبىستار ارقىلى ەسكەرتۋ ايتادى. سەرىكبول مۇنى اۋەلدە 10-سىنىپ وقىپ جۇرگەنىندە ويلاپ تاپقان.
– ءسابيدىڭ شىرىلداعان داۋسىنىڭ جيىلىگى 380-415 گەرتس ارالىعىندا بولادى. ەلەكتروندى بەسىك 300-415 گەرتس ارالىعىنداعى دىبىستى عانا قابىلدايدى. ويتكەنى بەسىككە قۇرىلىستا قولدانىلىپ جۇرگەن دىبىستىق ايىرىپ-قوسقىش ورنالاستىرىلعان. سول ارقىلى بالا جىلاسا, بەسىك تەربەلە باستايدى, – دەدى سەرىكبول.
ءبىر قىزىعى, مۇندا ءسۇت جىلىتاتىن قۇرىلعى, بالانىڭ دارەت سىندىرعانىنان بەلگى بەرەتىن قوڭىراۋ, انا ءالديىن ەسىنە ساقتاپ, سابيگە ايتىپ بەرەتىن قوندىرعى بار.
– بەسىكتى وڭدى-سولدى ۇلكەن جىلدامدىقپەن تەربەتە بەرۋگە بولمايتىنىن تۇسىنگەن سوڭ, ءتيىستى زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋ ءۇشىن كوپ ىزدەندىم. ءسويتىپ جۇرگەندە, جاپوننىڭ ايگىلى مەديتسينا عالىمى گاۋ شياۋ يۋە يلاڭنىڭ زەرتتەۋلەرىن تاپتىم. ءوز ەڭبەگىندە عالىم: «انا قۇرساعىندا بالا تەربەلىپ جاتادى. ول بالانىڭ ميىنا وڭ اسەر ەتەدى. بالانىڭ دەنساۋلىعى قالىپتى بولۋ ءۇشىن ءبىر تەربەلىستىڭ جيىلىگى 1,8 سەكۋند بولۋى قاجەت», دەپ جازىپتى. وسى دەرەكتى قازاق ايەلدەرىنىڭ بەسىك تەربەتۋىمەن سالىستىرىپ, بەسىككە ءتورت دوڭگەلەك قوستىم. ول بالا اعزاسىنا قاۋىپ توندىرمەيتىن, كەرنەۋى 36 ۆولت قانا بولاتىن توققا تاۋەلدى. ال تەربەلىس جيىلىگى 1,8 سەكۋندقا شاقتالعان. ناتيجەسىندە, بالا جىلاسا, بەسىك تەربەلەدى. ال بەسىكتەگى ءسۇت جىلىتقىش قوندىرعىنى ويلاپ تابۋ وڭايعا سوقپادى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن تاعى دا اقتارا ءجۇرىپ, انا ءسۇتىنىڭ جىلىلىعى ادامنىڭ قالىپتى تەمپەراتۋراسىنان 1-2 گرادۋسقا عانا تومەن بولاتىنىن ءبىلدىم. اقىر اياعىندا وسى تەمپەراتۋرانى ءبىر قالىپتا ۇستاپ تۇراتىن ءسۇت جىلىتقىش قوندىرعىسى ويىما كەلدى, – دەپ اقتارىلدى ول.
اقىلدى قويان
تسيفرلىق تەحنولوگيانىڭ دامۋى جاقسى-اق. بىراق بالدىرعانداردىڭ سمارتفون جاستانىپ جاتاتىنىن كورگەندە, كۇرسىنىپ قالاسىڭ. بۇل ماسەلەگە «اقىلدى قويان» ەلەكتروندى وقۋ قۇرالى تاماشا شەشىم بولا الادى. ينتەللەكتۋالدىق ويىنشىق 3-12 جاس ارالىعىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان. ونىڭ ىشىندە كولەمى 800 شۋماقتان تۇراتىن 88 ءتۇرلى تاقپاق, قازاق حالىق ەرتەگىلەرى مەن شەتەل حالىقتارىنىڭ ەرتەگىلەرىن قامتىعان 130 ەرتەگى, قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپ, ۇلتتىق دۇنيەتانىمىنا قاتىستى 1500-گە جۋىق اتاۋعا تۇسىنىك بار. ءتىپتى ماقال-ماتەل, جاڭىلتپاش, ىرىمدار مەن تىيىمدار, اباي ولەڭدەرىن قامتىعان 500-گە جۋىق ءماتىن مەن 200-دەن استام اندەر دە سايراپ تۇر.
– بۇعان دەيىن «دانا» قالامى ارقىلى وقىتىلاتىن «دىبىستى الىپپە», «اعىلشىن ءتىلى نەگىزدەرى», «باستاۋىش مەكتەپ وقۋلىقتارىن وقىتۋ قۇرالى» سىندى ونىمدەر شىعارعان بولاتىنبىز. «اقىلدى قويان» – وسى ماتەريالداردى بالالارعا وقىپ بەرەتىن ەلەكتروندى قۇرىلعىنىڭ اتى. قۇرىلعى ءتۇرلى ءتۇستى جارىق شىعارا الاتىن, قۇلاقتارى بۇكتەۋگە ىڭعايلاستىرىلعان قويان تۇرىندە جاسالعاندىقتان «اقىلدى قويان» اتالىپ وتىر. بۇل وقۋ قۇرالىنىڭ ساپاسى جوعارى, بالالارعا زالالسىز, باعاسى قولجەتىمدى, – دەيدى قاناتقان ابىلعالي ۇلى.
ەرەكشە دومبىرا
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن شاناعىنىڭ ەكى بەتى بار دومبىرا كوپكە ايان بولىپ, ءبىر شۋلاتىپ ەدى. ەكى بەتتى, ەكى تيەكتى, ءتورت ىشەكتى, ءتورت قۇلاقتى ەرەكشە دومبىرانىڭ اۆتورى – قىتايدا تۇراتىن ەرسىن باتىرحان ۇلى. ول العاش رەت 1997 جىلى ەلەكتروندى دومبىرا جاساۋدان پاتەنت الدى. سولاي ءوزى جاساعان ەلەكتروندى دومبىرانى ەلگە اكەلىپ, تانىمال كۇيشى, ونەرپازدارعا كورسەتتى.
– مەنىڭ بۇل ەكى بەتتى دومبىرامنىڭ ادەتتەگى دومبىرالاردان كوپ ارتىقشىلىعى بار. ول زامان سۇرانىسىنا وراي جاسالعان. دىبىس كۇشەيتكىشىنىڭ ساپاسى جاقسى بولسا, تەڭشەگىش اسپاپتارمەن دومبىرانىڭ قوڭىر دىبىسىن دا, اششى دىبىسىن دا شىعارۋعا بولادى. اتاپ ايتار بولساق, دومبىرا, گيتارا, قوبىزدىڭ جانە تاعى دا باسقا دىبىستاردى شىعارا بەرۋگە بولادى, – دەدى ەرسىن باتىرحان ۇلى.
اقش-تاعى «Apple» كومپانياسىنا دومبىراعا قاتىستى باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, اۆتورلىق قۇقىق يەسى اتانعان نۇرلان قامباردى ايتپاي كەتسەك, بولماس. ونىڭ ۇشقىرلىعىنىڭ ارقاسىندا دومبىرانى ۇيالى تەلەفوننان دا تارتىپ, ءان شىرقاۋعا بولادى. ۇيرەنۋ ءۇشىن تەگىن باعدارلامانى جۇكتەسەڭىز, بولدى. بۇل يدەيا وعان ەكسپو كورمەسى كەزىندە كەلىپتى.
– قازىرگى تاڭدا قازاق جاستارى جاڭاشىلدىققا ۇمتىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە كۇش سالىپ جاتىر. مەن دە ءوز باعىمدى سىناپ كورۋدى ءجون ساناپ, العاشقى ەڭبەگىمدى جۇزەگە اسىرۋعا تىرىستىم. بۇل باعدارلامانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – دومبىرا ۇيرەنۋگە ءارى دومبىرا جوق جەردە ۇيالى تەلەفوننان كۇي تارتىپ, ءان شىرقاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ونەرتاپقىش.
ءوزى پىسەتىن كۇبى
مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋىل حالقىنا كۇبى «دەليكاتەس» سەكىلدى. قىمىزدىڭ بابىنا كەلىپ اشۋى دا, اعارعاننان سارىمايدى تەز ايىرىپ الۋ دا – كۇبىنىڭ ەڭبەگى. بايقاساق, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ۇلتتىق قىمىز, شۇباتقا دەگەن سۇرانىس ەرەكشە. بۇل ءۇردىس ناعىز شەبەردىڭ قولىنان شىققان كۇبىنى ىزدەيتىندەردى كوبەيتكەن. ەسكەرەيىك, جاي كۇبى ەمەس – ەلەكتروندى كۇبى.
داۋلەت قادىربەك ۇلىنىڭ ءۇيىنىڭ اۋلاسىنداعى شاعىن شەبەرحاناسى بار. ول وندا 10 ليترلىك كۇبىدەن 150 ليترلىك كۇبىگە دەيىن جاسايدى. شاعىن ءبىر كۇبىنى دايىنداۋعا 10-12 كۇن, ۇلكەن كۇبىلەردى جاساۋعا 15-20 كۇن كەتەدى.
– كۇبى جاساۋدى 2013 جىلى باستادىم. العاشقى كۇبىنى اكەم ەكەۋمىز دايىندادىق. باتاسىن بەرىپ, اتاكاسىپتى ءارى قاراي وركەندەتۋدى تاپسىرعانى ءالى ەسىمدە. كۇبىنى قايىڭ, بالقاراعاي, ەمەن اعاشتارىنان جاسايمىز. ەمەن, بالقاراعاي اعاشتارى شايىرى كوپ بولعاندىقتان تابيعي تىعىز, وتە قاتتى, ءتوزىمدى بولىپ كەلەدى. قازىر ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, كەلە-كەلە تۇيە, تابىن-تابىن سيىر, وتار-وتار قوي باعاتىن شارۋا قوجالىقتارى كوبەيدى. ونداعى مال سۇتىنەن وندىرەتىن ءونىم مولشەرى دە اۋقىمدى. سوندىقتان دا ءپىسۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ ماڭىزدى. سول سەبەپتى ەلەكتر قۋاتىمەن جۇمىس جاسايتىن ارنايى قۇرىلعى ويلاپ تاپتىم, – دەيدى شەبەر.
ونىڭ ەلەكتروندى كۇبىسى ءبىر ۋاقىتتا 50 ليترلىك ءۇش كۇبىنى پىسۋگە قاۋقارلى. تيىمدىلىگىنەن حاباردار بولعان جۇرت ارنايى ىزدەپ كەلىپ, تاپسىرىس بەرەدى. بۇعان قوسا داۋلەت كۇبى ىستايتىن تەمىر پەش تە جاساعان. كۇبى الۋشىلار كەرەگىنشە پىسۋگە ارنالعان ەلەكتر قۇرىلعىسىن, ىستايتىن پەشتى دە ساتىپ الادى.
