مەرەكەلىك ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى تىلگە تيەك ەتىپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءتىل ۇيرەتۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە ايتقان پايىمدى پىكىرىنە قولداۋ ءبىلدىردى.
«مەملەكەت باسشىسى ءتىل ماسەلەسىندە قۇر بايبالامنان گورى, ناقتى ءىس قاجەت ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتتى. ماسەلەن, وبلىستا 20 ءتىل وقىتۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ولار تەك مەملەكەتتىك ءتىلدى ەمەس, اعىلشىن ءتىلىن, ەتنوس وكىلدەرىنىڭ انا ءتىلىن وقىتادى. رۋدنىيداعى قانداستاردىڭ قالاۋىمەن ورىس ءتىلى دە وقىتىلىپ جاتىر. ءبىر قۋانتارلىعى, ءبىزدىڭ ورتالىقتارعا ءوز ەركىمەن كەلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنەمىن دەۋشىلەردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. بيىل ءبىز 800-دەن اسا تىڭداۋشىعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ سىرتىندا, ءار اۋداندا, ءار قالادا «سويلە Time» كلۋبى بار. بۇل كلۋب ەركىن فورماتتا جۇمىس ىستەيدى. كلۋب مۇشەلەرى, مىسالى, مۋزەيگە بارىپ, سول جەردەگى جادىگەرلەرمەن تانىسادى. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە قازاقشا سۇراق قويىپ, ناقتى ءبىر جادىگەردىڭ اتاۋىن, تاريحىن ءتۇسىنىپ, بىلۋگە تىرىسادى. قازاق تەاترىنا بارىپ سپەكتاكل كورىپ, كەيىن ودان كىمنىڭ نە تۇسىنگەنىن تالقىلايمىز. دۇكەن, بازارلارعا بارىپ, ساۋدا جاسايمىز. 2022 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى «قازرەترو» كلۋبى قۇرىلىپ, سول ارقىلى ەگدە كىسىلەرگە دە قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ جاتىرمىز. بۇل كلۋبتا قازىر ءۇش توپ بار. ءبىز بىلتىردان باستاپ وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىمەن بىرلەسىپ ۇلكەن ءبىر جوبا باستادىق. بۇل جوبانىڭ مىندەتى – ەمحانا, اۋرۋحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ جانە اتالعان سالادا كەزدەسىپ جاتاتىن تىلدىك كەدەرگىلەردىڭ, وسىعان بايلانىستى تۋىندايتىن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ. ءبىز دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى تەرميندەر مەن ءسوز تىركەستەرىن QR-كودقا سالدىق. قاجەت بولعان جاعدايدا, ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرى كەلۋشىلەرمەن وسى QR-كودتىڭ كومەگىمەن تىلدەسىپ, تۇسىنىسە الادى. مىسالى, تىركەۋ بولىمىندە وتىرعان كىسى ءتىل بىلمەيتىن بولىپ شىقسا, جاڭاعى QR-دى اشادى دا, «سالەمەتسىز بە؟ ءسىز قاي دارىگەرگە كەلدىڭىز؟ تەراپەۆت ساعات 10.30-دان باستاپ قابىلدايدى. قازىر 3 ادام كەزەكتە تۇر», دەگەن سياقتى كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناسقا قاجەت قاراپايىم ءسوز قولدانىستارىن پايدالانا الادى», دەيدى وبلىستىق ء«تىلدارىن» تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى توتى ايتماعامبەتوۆا.
مەرەكەلىك الاڭعا ءتورت اۋىلعا ءبولىنىپ, ءتورت وتاۋ تىككەن ءتىل ماماندارى قوناقتارىنا قازاق حالقىنىڭ بۇگىندە تۇرمىستان تىس قالىپ, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان سالت-جورالعىسىن كورسەتىپ, دارىپتەدى. مىسالى, احمەت اۋىلى ساحنالاعان «دەڭگەنە» كورىنىسىندە اۋقاتتى ءۇيدىڭ بىرىنە ات باسىن تىرەگەن 2-3 بوزبالا وتاعاسىنان دەڭگەنە سۇرايدى. دەڭگەنەنىڭ شارتى قىزىق: ءۇي يەسi بiر سەمiز قوي سويىپ, ەتىن تۇگەلدەي قازانعا سالادى. ال جىگىتتەر قازاننىڭ تۇبىندە ءبىر ءتۇيىر ەت قالدىرماي, سورپاسىمەن قوسىپ iشiپ-جەپ كەتۋi كەرەك. قوناقتار الدىنا كەلگەن استى تاۋىسسا, قويدىڭ قۇنى سۇراۋسىز, تاۋىسا الماسا, ايىبىنا ءۇيدىڭ كەرەگەسىنە ەكi قوي بايلاپ كەتەدى. احمەت اۋىلىنا كەلگەن 3 سەرى جابىلىپ, ءبىر قويدىڭ ەتىن تاۋىسا الماي, كوپشىلىكتى كۇلكىگە قارىق قىلىپ, ەكى قوي ايىبىن تولەدى دە, جوندەرىنە كەتتى.
اق بيداي اۋىلى قۇدالىق, قۇدا ءتۇسۋ كەزىندە جاسالاتىن «قامشى ءىلۋ» جورالعىسىن, ۇلى دالا اۋىلى ء«بىز شانشار» ءداستۇرىن, قىدىر اتا اۋىلى «ەرۋلىك» ءداستۇرىن كورسەتتى.
«بۇگىن وڭىردەگى ءتىل ورتالىقتارىنىڭ ءبارى باس قوسىپ, ۇلتتىق كيىم كيىپ قانا قويماي, قازاقتىڭ ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاپ جاتىرمىز. باستى ماقسات – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قارساڭىندا ءتىل ۇيرەتۋ ورتالىقتارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان تىڭداۋشىلارىمىزعا قازاقتىڭ قوناقجاي پەيىلىن كورسەتىپ, ناۋرىزكوجە بەرۋ. سونىمەن قاتار ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى كورسەتىپ جاتىرمىز. تىڭداۋشىلار بۇگىنگى كورىنىستەردى قۇر تاماشالاپ قانا قويماي, مەرەكەدەن كەيىنگى ساباقتاردا وسى ءىس-شارادا كورگەن-بىلگەنىن تارقاتىپ اڭگىمەلەيدى, سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. كەيىنگى جىلدارى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن ىنتاسى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. قازىر بۇرىنعىداي مىندەتتەمەيمىز. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دە, قاراپايىم تۇرعىندار دا ءتىل ۇيرەتۋ كۋرستارىنا وزدەرى كەلىپ جازىلىپ, وقىپ جاتىر. قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى دە بار. سونىڭ ءبىرى – ۆيكتوريا دوروشكوۆا. ۆيكا ءتىلدى ءبىزدىڭ ورتالىقتان ۇيرەنىپ شىقتى. قازىر استاناداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتىر», دەيدى رۋدنىي قالالىق تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى جانات دوسىباەۆا.
مەرەكەلىك ءىس-شارانىڭ سوڭىندا تىڭداۋشىلار مەن ۇلتتىق ورتالىقتاردىڭ وكىلدەرى ءسوز الىپ, ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى.
«مەن ءومىر بويى قازاق حالقىنىڭ ورتاسىندا تۇرىپ كەلەمىن. ناۋرىز باشقۇرتستاننىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىندە عانا ساقتالعان. قازاق, باشقۇرت حالىقتارىندا ناۋرىزدى قارسى الۋدىڭ ۇقساستىقتارى دا, ايىرماشىلىقتارى دا بار. ناۋرىز كۇنى باشقۇرت جاستارى ءۇيدى-ءۇيدى ارالاپ, قاريالاردان باتا سۇرايدى. ناۋرىز كۇنى تۋىلعان ۇل-قىزدارعا ناۋرىزباي, ناۋرىزبيكە دەپ ات قويعان. قازاقتار ناۋرىزكوجە دايىنداسا, باشقۇرتتار كارگا بۋتكاحىن, ياعني قارعا بوتقاسىن پىسىرەدى. بۇل تاعام دا جەتى دامنەن تۇرادى. مەرەكە كۇنى اۋىلدا ۇلكەن قازان كوتەرىلەدى. وعان ءۇيدى-ۇيدەن تارى, بيداي, ارپا, جۇگەرى, جۇمىرتقا اكەپ سالادى دا, ءسۇت, ماي قوسىپ قايناتادى. داستارقانعا ءبالىش, باۋىرساق, قۇيماق, جۇمساق نان, قىمىز, سارى ماي, ىرىمشىك, چاك-چاك قويىلادى. جۇرت تاماقتانىپ بولعان سوڭ, قالعان بوتقانى قۇس قوناتىن جەرلەرگە قويىپ, قارعا اساتۋ ءراسىمىن باستايدى. كوپشىلىك ءان ايتىپ, بي بيلەيدى. ۇلتتىق ويىندار وينالادى. ءبىز باۋىرلاس حالىقتارمىز. مىسالى, مەنىڭ انام قىپشاق, اكەم تابىن رۋىنان», دەيدى «ازاتتىق» باشقۇرت ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ وكىلى ءفارزانا بيكەشوۆا.
قوستاناي وبلىسى
