سۋ تاپشىلىعى – ورتالىق ازيانىڭ وزەكتى ماسەلەسى

تىعىرىققا تىرەگەن توتەنشە جاعداي

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەندى, ياعني اسىراۋشى سالانى, ونىڭ ىشىندە سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋعا بارىنشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. وسىعان وراي سالاعا القاپتى سۋارۋ­دىڭ الەمدىك قولدانىستاعى تىڭ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدى كوزدەپ, سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى سۋبسيديالاۋ ىسىنە سەرپىن بەرىلىپ كەلەدى. ونداعى ماقسات – ديقانداردىڭ جۇمىسىن جەڭىل ءارى ءتيىمدى ەتۋ, ءارى مول ونىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ. بىراق ناسيحاتى از با, الدە شارۋالارعا تۇسىنىكسىز تۇسى كوپ پە, سۋ ۇنەمدەيتىن جوبالاردى سۋبسيديالاۋ ىسىندە ءتيىستى ۆەدومستۆولار تاراپىنان دا, شارۋالار جاعىنان دا ءالى شيراق قيمىل كورىنبەيدى. ەگەر وسى ىستە ىلگەرىلەۋشىلىك بولسا, بىلتىر يندۋستريالىق ءارى اگرارلىق ايماق سانالاتىن جامبىل وبلىسىنىڭ ديقاندارى توتەنشە جاعدايعا ۇرىنباس ەدى.

جاقىندا ەلىمىزدە ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ كولەمى 80 پايىزعا دەيىن ۇلعايتىلدى. بۇل تۋرالى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ تاراز قالاسىندا وتكەن جەرگىلىكتى سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە سۋارۋ ماۋسىمىنا دايىندىق ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە مالىمدەدى. بۇعان دەيىن بۇل كولەم 50/50 بولىپ كەلگەن.

جالپى, كورشى ەلدەردەن كەلەتىن تارانسشەكارالىق وزەندەرگە 75-80 پايىز­ تاۋەلدى جامبىل وبلىسىنا سۋارمالى سۋ تاپشىلىعى قاتتى سەزىلەدى. ارىگە بارماي-اق قويايىق, بىلتىر عانا اۋليەاتا وڭىرىندە قۋاڭشىلىقتىڭ سالدارىنان 9 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە ەگىلگەن ءونىم جارامسىز كۇيگە ءتۇسىپ, وبلىستىڭ التى اۋدانىندا وڭىرلىك اۋقىمداعى تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريالاندى. ارنايى كوميسسيا وتەماقى تولەنەتىن تىزىمگە 358 شارۋا قوجالىعىن ەنگىزگەن. ولارعا توتەنشە رەزەرۆتەن 2,7 ميلليارد تەڭگە وتەلدى.

جاۋىن جاۋماعانىمەن شارۋالار شۋ, تالاس وزەندەرىنىڭ جوعارى اعىسىندا وتىرعان قىرعىز اعايىنداردان قوسىمشا سۋ الۋعا بولاتىن ەدى عوي دەپ جەرگىلىكتى بيلىككە بازىناسىن دا ايتقان. بىراق قازاق-قىرعىز اراسىنداعى بۇل ماسەلە كۇردەلەنە ءتۇسىپ, ءتىپتى اقىر اياعى ساياسيلانىپ كەتكەندەي كورىندى. ياعني ءدال سول تۇستا شەكاراداعى جۇك كولىكتەرىنىڭ كەپتەلىسى ەكى ەل جاعىنان دا ونداعان شاقىرىمعا جەتتى. قورداي اۋدانىنا ىسساپارمەن بارىپ قالعانىمىزدا ول كورىنىستى ءوز كوزىمىزبەن كوردىك, جول بويىندا قاڭتارىلىپ تۇرعان 350-گە جۋىق جۇك كولىگىن سانادىق. بۇل ءوز كەزەگىندە كورشى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزگەنى انىق. قىرعىز تاراپى ءبىزدىڭ ەلدى سۋ داۋىن ساياساتقا اينالدىرىپ جىبەردى دەپ ايىپتادى. الايدا ءبىزدىڭ ۇكىمەت بۇل كەپتەلىستى شەكارالىق باقىلاۋ قىزمەتىندەگى تەرروريزممەن كۇرەس شارالارىنىڭ كۇشەيتىلۋىمەن بايلانىس­تىرىپ جاۋاپ بەردى.

ارال تاعدىرى الاڭداتادى

قالاي دەسەك تە, سۋ داۋى ورتاازيالىق ەلدەر اراسىنداعى ءجۇردىم-باردىم قارايتىن ماسەلە ەمەس. ونىڭ ار جاعىندا ارالدىڭ تاعدىرى تۇرعانىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. ارالدى قۇتقارۋ ماقساتىندا قانشاما جيىن ءوتىپ, نەشەمە كەلىسسوز ءجۇردى, بىراق ناتيجەسى شامالى. ويتكەنى جەمە-جەمگە كەلگەندە ارالعا كەلىپ قۇياتىن وزەندەردىڭ باسىندا وتىرعان ەلدەر ءوز مۇددەلەرىن, اۋىلشارۋاشىلىق قاۋىپسىزدىگىن العا تارتادى دا وتىرادى.

ەستەرىڭىزدە بولسا بىلتىر كۇزدە ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ پرەزي­دەنت­تەرى تاجىكستان استاناسى دۋشانبەدە حالىق­ارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ, سۋ تاپشىلىعىن جويۋ جولدارى مەن شەشۋ مەحانيزمدەرىن تالقىلادى. بىراق بۇل كەزدەسۋگە قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ كەلمەي قالدى. نەگىزىندە رەسمي بىشكەك اتالعان قور جۇمىسىنا اتسالىسۋدى 2016 جىلدان بەرى توقتاتقان. ويتكەنى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى ايماقتاعى جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ سۋ پايدالانۋ مەن تۇتىنۋدىڭ گيدرو­ەنەر­گە­تيكالىق اسپەكتىلەرىن ەسكەرمەيدى, ال كەزىندە قىرعىز تاراپىنىڭ ۇيىمدى رەفور­مالاۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قوردىڭ مۇشە-مەملەكەتتەرى قولداماعان. قىرعىز باسشى­سىنىڭ جيىنعا قاتىسپاي, قىر كورسە­تۋىن قور باسشىلىعى وسى جاعدايمەن بايلانىستىردى.

دەگەنمەن كەي ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بىشكەكتىڭ حاقق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋدان باس تارتۋىن ارال تەڭىزىنە قۇياتىن ترانسوڭىرلىك سىرداريا وزەنىمەن بايلانىستىرۋعا دا بولادى. ويتكەنى بۇل وزەن باسسەينى اعىنىنىڭ شامامەن 75 پايىزى قىرعىزستان اۋماعىندا جينالىپ, قالىپتاسادى. سوندىقتان قۇلاق­تىڭ دا, بۇلاقتىڭ دا باسىندا وتىر­عاندىقتان ارالدىڭ تارتىلۋى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا ەش اسەر ەتە قويمايدى.

جالپى, سول جيىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەس وتىرىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن ايماق الدىندا تۇرعان بىرقاتار سىن-قاتەر مەن پروبلەماعا اۋدارعان بولاتىن.

«جاھاندىق كليماتتىق وزگەرىستەر, سۋ تاپشىلىعى كەزەڭىنىڭ باستالۋى جانە سۋارمالى ەگىستىككە سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ورتالىق ازيانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ءبىزدىڭ ايماقتاعى تەمپەراتۋرا جەر شارىنداعى ورتاشا كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا تەز كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇل ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ نەگىزگى سۋ كوزى سانالاتىن مۇزدىقتار كولەمىنىڭ كىشىرەيۋىنە اكەپ سوقتىرادى. ولاردىڭ كولەمى كەيىنگى 50 جىلدا 30 پايىزعا كىشىرەيگەن. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا 2050 جىلعا قاراي ورتالىق ازياداعى قۋاڭ­شىلىق جىلىنا ءىجو-ءنىڭ 1,3 پايىز مولشەرىندە زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. بۇل 5 ميلليونعا جۋىق ىشكى «كليماتتىق» ميگرانتتىڭ پايدا بولۋىنا تۇرتكى بولادى», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.

بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى سۋدى ءتيىمسىز پايدالانۋ ماسەلەسىنە دە توقتالىپ, سۋ ۇنەمدەۋگە دە نازار اۋدارعان بولاتىن. ء«بىزدىڭ وڭىردەگى سىرداريا مەن امۋداريا سەكىلدى ەكى نەگىزگى وزەن سۋ ارنالارىنىڭ رەتتەلۋ دارەجەسى تىم جوعارى. بۇل وزەندەردىڭ باسسەيندەرىندە جالپى كولەمى شامامەن 65 تەكشە كيلومەترگە جەتەتىن 80-نەن استام سۋ قويماسى سالىنعان. وسىلايشا, انتروپوگەندىك جۇكتەمە ارتىپ, تابيعاتتى ەكستەنسيۆتى پايدالانۋ جالعاسادى جانە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق پروب­لەما ۋشىعادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە ايتارلىقتاي قاتەر توندىرەدى. قازاق حالقىندا «سۋ – ىرىستىڭ كوزى» دەگەن ماقال بار. مەملەكەتتەرىمىز سۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە سۋدىڭ شەكتەۋلى تابيعي رەسۋرس ەكەنىن ەسكەرۋگە ءتيىس دەپ سانايمىن», دەگەن پرەزيدەنت تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى سۋدى بارىنشا ۇنەمدەۋ ماسەلەسىنىڭ وتە وزەكتى ەكەنىن جەتكىزگەن.

قاسىم-جومارت توقاەۆ سول جيىندا باۋىرلاس قىرعىز رەسپۋبليكاسىن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋعا شاقىرعان ەدى. قىسقاسى, ايماقتىڭ تۇراقتى دامۋىن,­ قاۋىپسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتكىمىز كەلسە قارىم-قاتىناسىمىزدا تىعىز ىنتىماقتاستىق, ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىك پەن ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ مۇددەلەرىمىزدى قۇرمەتتەۋ سالتانات قۇرۋ كەرەكتىگىن شەگەلەپ ايتتى.

قايتپەك كەرەك؟

«تورعايدان قورىققان تارى ەكپەيدى» دەمەكشى, راسىندا وڭتۇستىكتىڭ شارۋالارى ەكى ويلى بولىپ قالدى. ويتكەنى مۇنداي جاعداي كەيىنگى جىلدارى ءجيى قايتالانىپ ءجۇر. قايتكەن كۇندە دە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ۇكىمەت سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن كوبىرەك ەنگىزۋدەن بولەك, ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىن ءبولىسۋ ىسىندە دە ديپلوماتيالىق باتىلدىققا بارا بىلگەنى ءجون-اق.

ەلىمىزدە جوسپار بويىنشا 2025-2030 جىلدار ارالىعىندا 800 مىڭ گەكتار جاڭا سۋارمالى جەر اينالىمعا ەنگىزىلۋگە ءتيىس. ءسويتىپ, جالپى سۋارمالى جەر كولەمى 2030 جىلعا قاراي 3 ميل­ليون گەكتارعا جەتكىزىلەدى. بۇل دەگەن ءسوز سۋ شارۋاشىلىعىنداعى ماماندارعا, اسىرەسە ءتيىستى مينيسترلىككە ۇلكەن جۇمىس بولعالى تۇر.

«بۇگىنگى تاڭدا 3 باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ, اعىندى سۋلاردى قايتا وڭدەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ كەلەدى. ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ بويىنشا, ياعني قۇرىلعىلاردى اۆتوماتتاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار قازاقستان كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن سۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, جاعدايدى وڭ شەشۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز», دەيدى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ.

ال قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ: «كليماتتىق كۇن ءتارتىبى مەن سۋدى پايدالانۋ ماسەلەسى – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا ايماق ەلدەرىندە جالپى 76 ميلليون ادام تۇرادى, ال 2050 جىلعا قاراي ايماقتاعى حالىق سانى 90-110 ميلليون ادامعا وسەدى دەگەن بولجام بار. ايماقتاعى 22 ميلليون ادامنىڭ, ياعني ايماق حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ تازا سۋدى تۇتىنۋ مۇمكىندىگى جوق, بۇل اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە وزەكتى ماسەلە. قارقىندى ۋربانيزاتسيانىڭ جالعاسۋى, اۋا رايىنىڭ جىلىنۋى جانە ءوندىرىستىڭ ۇلعايۋى سۋ رەسۋرستارىنا قىسىمدى ارتتىرادى. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكىنىڭ بولجامىنشا وڭىردەگى بولجامدى دەموگرافيالىق ءوسۋ اياسىندا سۋ تاپشىلىعى 25-30 پايىزعا دەيىن جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە», دەيدى. سول سەبەپتى ول وسى كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن تۋىنداعان كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ ترانسشەكارالىق-ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى تالاپ ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«ەلەكتر ەنەرگياسىن جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى دامىتۋ ينستيتۋتى» اق ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ساياساتىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مارات قالمەنوۆ: «ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2029 جىلعا قاراي ورتالىق ازيادا سۋ تاپشىلىعى ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. جاعدايدى بۇلاي سوزبالاي بەرۋگە بولمايدى. مۇندا سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى, سالانىڭ جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرىلۋى سىندى جۇيەلى پروبلەمالار بار. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە جالپى سۋدى ۇنەمدەۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق ۇستانىمى مەن مۇددەسى قاجەت», دەيدى.

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, بيىلعى جينالىپ جاتقان سۋ قورى كوڭىل كونشىتىپ-اق تۇر. سولتۇستىك وڭىرلەردەگى سۋ قويمالارىنا ورتا ەسەپپەن 59 پا­يىز سۋ جينالىپتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا 9 پايىزعا كوپ ەكەن. ال وڭتۇستىكتە سۋ قويمالارىنا ورتا ەسەپپەن 58 پايىز سۋ جينالسا, باتىستا جينالعان سۋدىڭ كولەمى – 77 پا­يىز, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 14 پايىزعا ارتىق. شىعىستاعى سۋ قوي­مالارى ورتا ەسەپپەن 60 پايىز سۋعا تولىپتى, بۇل دا وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 9 پايىزعا كوپ. ال ورتالىق قازاقستاندا سۋ قويمالارىنا 61 پايىز سۋ جينالعان.

ءدال قازىر سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى كورشىلەس ەلدەردىڭ سۋ رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىكتى 25 پايىزعا دەيىن ازايتۋ ماقساتىندا سالىنۋى جوس­پارلانعان 20 سۋ قويماسىنىڭ 9-ىنىڭ قۇرىلىسى توڭىرەگىندەگى جۇمىستارىن باس­تاپ كەتتى. سونداي-اق سۋ كودەكسىنىڭ جوباسى ازىرلەندى, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى.

ال قىتايمەن 20-دان استام وزەن بو­يىنشا كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىر. بىلتىر قاراشا ايىندا بىشكەكتە وتكەن كەزدەسۋدە مينيستر ن.نۇرجىگىتوۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن دە تالاس وزەنىندەگى «تۇيتە» كانالى ارقىلى سۋ بەرۋ ماسەلەسىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزسە, وزبەك­ستاندىق ارىپتەستەرىمەن بولعان كەزدەسۋدە 1 ساۋىرگە دەيىن تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنا 11,1 تەكشە مەتر سۋ, ونىڭ ىشىندە ارال تەڭىزىنە 1,6 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ جىبەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلە الدى. جاڭادان قۇرىلعان مينيسترلىك از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءبىراز ءىستى قولعا الىپ ۇلگەرگەن سياقتى. الايدا ەلگە سول جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى, جەمىسى كەرەك. الدا كوكتەم, ەگىس ناۋقانى كەلە جاتىر.

قايتكەن كۇندە دە ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسى ءالى دە بولسا كۇيىپ تۇرعانى راس. سوندىقتان ءدال وسى تۇيتكىلدى شەشۋدە ۇكىمەتكە اربانى سىندىرمايتىن, وگىزدى ولتىرمەيتىن جول كەرەك.