سەنات دەپۋتاتتارى الدىمەن «1994 جىلعى 9 تامىزداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى ازاماتتىق, وتباسىلىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك جانە قۇقىقتىق قاتىناستار تۋرالى شارتقا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. قۇجات نورمالارى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ەگەمەندىكتى قۇرمەتتەۋ نەگىزىندە ەكى ەلدىڭ ازاماتتىق, وتباسىلىق, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك جانە قۇقىقتىق قاتىناستار تۋرالى شارتىنىڭ ەرەجەلەرىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى.
سونداي-اق حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستان مەن ليتۆا ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
ۆەيپتەردى جارنامالاۋعا تىيىم سالىنباق
سونىمەن قاتار سەنات وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ەكى وقىلىمدا قارالدى. ازاماتتاردى ساپالى جانە قولجەتىمدى مەديتسينالىق كومەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, پاتسيەنتتەردىڭ مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ, مەديتسينالىق ماماندىقتىڭ مارتەبەسى مەن بەدەلىن ارتتىرۋ وسى زاڭنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
زاڭدا ازاماتتاردىڭ مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ كەزىندە دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ قۇقىقتارىن قورعاۋ شارالارى جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان باسقا دا ەرەجەلەر كوزدەلگەن. تالقىلاۋ ناتيجەسىندە سەناتورلار زاڭدى كونتسەپتۋالدى تۇردە قولدادى. سونداي-اق وعان بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىپ, قۇجاتتى جاڭا رەداكتسيامەن ماجىلىسكە قايتاردى.
ناقتى ايتقاندا, شەگىلمەيتىن تەمەكى بۇيىمدارىنىڭ, ۆەيپتەردىڭ, حوش يىستەندىرگىشتەر مەن ولارعا ارنالعان سۇيىقتىقتاردىڭ اينالىمى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ زاڭمەن بەلگىلەنۋىنە بايلانىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەن ەلەكتروندىق تۇتىنۋ جۇيەلەرى مەن ولارعا ارنالعان سۇيىقتىقتاردى ساتۋ, پايدالانۋ, دەمەۋشىلىك كورسەتۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى رەگلامەنتتەيتىن نورمالاردى الىپ تاستاۋعا قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇعان قوسا, تاۋار بەلگىسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن نەمەسە شەگىلمەيتىن تەمەكى بۇيىمدارى مەن ۆەيپتەردىڭ اتاۋىن پايدالانا وتىرىپ, تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى جارنامالاۋعا جانە شەگىلمەيتىن تەمەكى بۇيىمدارى مەن ۆەيپتەرگە سۇرانىس پەن قىزىعۋشىلىقتى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان جۇلدەلەر, لوتەرەيالار, ۇتىس ويىندارىن وتكىزۋگە تىيىم سالۋ ۇسىنىلدى.
«زاڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتىلعان. جاڭا نورمالارعا سايكەس, ەندى وسى سالاداعى قىزمەتكەرلەرگە ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى» قۇرمەتتى اتاعى جانە ء«وز كاسىبىنىڭ ۇزدiگى» اتاعى بەرىلەدى. سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەر زاڭنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن ناقتىلاۋدى كوزدەيدى. الداعى ۋاقىتتا زاڭ حالىقتى قاۋىپسىز, ءتيىمدى جانە ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
دارىگەرلەر جۇمىسىنا شاعىم نەگە كوپ؟
جىل سايىن ەلىمىزدە ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قوماقتى قارجى بولىنەدى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 2,6 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. الايدا ودان مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى جاقسارا قويعان جوق. بۇل سالادا مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى سياقتى ءالى دە بولسا شەشىلمەگەن تۇيتكىلدەر بار.
«جالپى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى بويىنشا ماڭىزدى ماسەلەلەر بار. بىلتىر بارلىعىن ەسەپتەگەندە وسى سالاعا 2,6 ترلن تەڭگە ءبولىندى. بۇل – اۋقىمدى قاراجات. سوعان قاراماستان قىزمەتتەردىڭ ساپاسى ءاردايىم جوعارى دەڭگەيدە بولا بەرمەيدى. وتكەن جىلى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزدى. ولاردىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, ساۋالناماعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ 56 پايىزى جەدەل مەديتسينالىق كومەك ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولمايتىندىعىن بىلدىرگەن. جالپى, مەديتسينالىق قىزمەت بويىنشا دا ناتيجە وسىعان ۇقساس. سونداي-اق ازاماتتار بىلىكتى مامانداردىڭ بولماۋى, ۇزىن-سونار كەزەك, ءدارى-دارمەكتىڭ جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ تىم قىمباتتىعى سياقتى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان», دەدى سەنات توراعاسى.
ازاماتتار مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى بويىنشا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا قاتىستى دا وسىنداي ولقىلىقتىڭ بار ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. سوندىقتان م.اشىمباەۆ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي قىزمەتىن ساقتاندىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋ كەزىندە ولاردىڭ قىزمەتىن تاۋەلسىز باعالاۋ جۇيەسىن قۇرۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق بۇل رەتتە نورمانىڭ تيىمدىلىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ دەپۋتاتتار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىندەتى ەكەنىن دە ايتتى. وسى ىستە سەناتورلار قاجەت بولسا جاڭا قادامدار جاساۋعا دا دايىن.
ء«بىز مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن پاتسيەنتتەردىڭ مۇددەلەرى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋىمىز كەرەك. بۇل نورمانىڭ ودان ءارى ورىندالۋىن, قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن قاراۋ قاجەت. مۇمكىن كوميسسيالاردى مەديتسينالىق مەكەمەلەردەن ءبولۋ كەرەك شىعار. ولار دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتتەرىنىڭ نەمەسە باسقا قۇرىلىمداردىڭ جانىندا جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس بولار. ەگەر پاتسيەنتتەردىڭ ساپاسىز قىزمەتتەردى الۋعا قاتىستى شاعىمدارىن تاۋەلسىز باعالاۋ جولعا قويىلسا, ساقتاندىرۋدىڭ بۇكىل جۇيەسى ىسكە قوسىلادى. ءبىزدىڭ ءتيىستى كوميتەت وسى ماسەلەمەن اينالىسادى. ءبارىن زەردەلەپ, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن اتالعان نورماعا قايتا ورالۋىمىز دا مۇمكىن», دەدى م.اشىمباەۆ.
قوقىس وڭدەۋ زاۋىتتارى توقتاپ تۇر
ەلىمىزدە جىل سايىن شامامەن 4,5 ملن توننا كوممۋنالدىق قالدىق پايدا بولادى. وتكەن جىلى بۇكىل ەلىمىزدە 5,5 مىڭنان اسا زاڭسىز پوليگون بار ەكەنى بەلگىلى بولدى. سەناتور زاكيرجان كۋزيەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر قوقىس ماسەلەسىمەن كۇرەس بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار ءتيىستى ناتيجە بەرمەي كەلەدى.
«قاۋىپتى جانە مەديتسينالىق قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ جانە كادەگە جاراتۋ كەزىندە قولدالانىلاتىن تەحنولوگيا نورماتيۆكە سايكەس كەلمەيدى. دەگەنمەن بۇل رەتتە اۋقىمدى بيۋدجەت قارجىسى يگەرىلىپ جاتىر. قوقىستى سۇرىپتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ جونىندەگى ورتالىق ازياداعى ءىرى زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ الماتىدا سالىنۋى بىردەن-ءبىر ماڭىزدى جەتىستىك ەكەنى بەلگىلى. الايدا, وكىنىشكە قاراي, قازىر ول جابىلىپ قالدى. اقتوبە مەن سەمەيدە 5 ملرد تەڭگەگە سالىنعان ەكى جاڭا زاۋىت تا توقتاپ تۇر. ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ قوقىستاردى سۇرىپتاۋداعى تابىس جونىندەگى ەسەبى ءۇمىت وتىن جاعادى, الايدا شىندىقتىڭ اۋىلى الىستا جاتىر», دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ اقپاراتى بويىنشا, مەجەلەنگەن 18-20% قالدىقتىڭ ورنىنا شامامەن 5-6%-ى عانا سۇرىپتالادى, قالعانى پوليگونعا جىبەرىلەدى. دەپۋتات مىسال رەتىندە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ۇستانىمى – قالدىقتاردى ازايتۋ, ولاردى قايتا وڭدەۋ جانە قايتا پايدالانۋ. سەناتور گەرمانيا 2030 جىلعا قاراي كوممۋنالدىق قالدىقتاردى كومەتىن پوليگونداردان باس تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن, ولاردى قايتا وڭدەۋدى ىنتالاندىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
«قوقىسپەن جۇمىس ىستەۋ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن بۇدان بىلاي قايتا وڭدەۋگە جاتپايتىن قاپتامانى پايدالانۋعا تىيىم سالۋدى, قوقىستى ەڭ العاش جيناقتاۋ ورىندارىندا قالدىقتى سۇرىپتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى, قوقىستى ۋاقتىلى شىعارماعانى جانە رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ءۇيىندىسى ءۇشىن ايىپپۇلدى ۇلعايتۋدى, سونداي-اق شەتەلدىك ينۆەستورلاردى بەلسەندى تارتا وتىرىپ جانە الەمدىك تاجىريبەنى پايدالانىپ, تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جانە سۇرىپتاۋ زاۋىتتارىن سالۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىز», دەدى سەناتور ز.كۋزيەۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.
