سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
«كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 130 مەتر بيىكتىكتە – تومەنگى كولساي, 2 600 مەتر بيىكتىكتە – ورتاڭعى قايىڭدى كولى, 3 000 مەترگە جۋىق بيىكتىكتە جوعارعى كولساي كولى ورنالاسقان. سۇلۋلىعىمەن كوز سۇيسىنتكەن كولدەردى تاماشالاۋعا بىلتىر 250 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلگەن. بۇل – وتاندىق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەمەس پە؟
ەسكە سالساق, 2021 جىلى «كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك بيوسفەرالىق رەزەرۆتەر جەلىسىنە ەنگىزىلگەن. سۋ ىشىندە بوي تۇزەگەن قايىڭ اعاشتارى بار قايىڭدى كولى الەمدەگى ەڭ ادەمى 15 كولدىڭ تىزىمىنە كىرگەن. ال «كولساي كولدەرىنە» جاقىن ساتى اۋىلى بىلتىر دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ «ۇزدىك تۋريستىك اۋىل» ماراپاتىن يەلەنىپ, مەرەيىن وسىرگەنىن ەسكەرسەك, بۇل دا ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتىنىڭ ارتا تۇسكەنىنىڭ دالەلى.
الايدا تۋريستىك ايماقتا شەشىمىن كۇتكەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بارى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. سونىڭ باستىسى – ينفراقۇرىلىمنىڭ ناشارلىعى. ەلەكتر قۋاتىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, بايلانىستىڭ تومەندىگىن بىلاي قويعاندا دارەتحانا مەن اۆتوتۇراق جايى دا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالعالى قاشان؟
سوعان قاراماستان تابىس كوزىنە اينالعان كولساي كولدەرىنىڭ ماڭايىندا بىرنەشە تۋريستىك نىسان بوي كوتەرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇلاردىڭ كوشباسىندا «J.S Travel» قوناقۇي كەشەنى ورنالاسقان. جۋىردا ساتى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وسى قوناقۇيدەن كارىز قالدىقتارىنىڭ جاقىن ماڭداعى كولساي كولىنە توگىلىپ جاتقانى تۋرالى بەينەبايان ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەگەن. بۇل – جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ عانا ەمەس, ەكولوگيالىق احۋالعا الاڭداعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇلكەن نارازىلىعىن تۋدىردى. اتالعان ولقىلىققا بايلانىستى جەرگىلىكتى اكىمدىك, ۇلتتىق پارك وكىلدەرى, كاسىپكەرلەر مەن اۋىل تۇرعىندارى باس قوستى.
«كولگە جاقىن ورنالاسقان «QazNomad» جانە وسكەنوۆ قاناتتىڭ دەمالىس كەشەندەرى مەن اسحانالارىنىڭ بارلىعى الىنىپ تاستالسىن نەمەسە 1,5 شاقىرىم قاشىقتىققا كوشىرىلسىن. بۇل نىسانداردىڭ بىردە-بىرىندە كارىز جۇيەسى جوق. كارىز قالدىقتارىن الگىندەي ادىسپەن اعىزىپ جىبەرىپ, كاسىپكەرلەر كول سۋىن لاستاپ جاتىر. تابيعاتتىڭ بىزگە بەرگەن سىيىن بۇلدىرۋگە جول بەرمەيمىز. ءبىزدىڭ بار تىلەگىمىز – تۋعان جەر توسىندەگى كولسايدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالۋ عانا. ەگەر پايدانى عانا ويلاساق, وندا تابيعاتتىڭ مىنا سۇلۋلىعىنان از ۋاقىتتا ايىرىلىپ قالارىمىز انىق», دەگەن اۋىل تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن توتەسىنەن قويدى.
«كارىز سۋى كولگە ەمەس, توتەنشە جاعدايلار باسقارماسىنا تيەسىلى قارا جەرگە اققان. ونىڭ سەبەبى, ءبىز وسى قۇرىلىستى قولعا العان جىلدان باستاپ, وسىدان 8 شاقىرىم جەردەن كارىز قالدىقتارىن توگەتىن پوليگون سالدىق. وعان ءوز قالتامىزدان 50 ملن تەڭگە قارجى قۇيدىق. ونى تاسىمالدايتىن ارنايى كولىكتى 2 ملن 250 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الىپ, بۇگىنگە دەيىن سول جاققا تاسىمالداندى. جاقىندا ماشينا بۇزىلىپ, سالدارىنان وسى وقيعا ورىن الدى. ونى مويىندايمىز. كوميسسيا قۇرىلىپ, تەكسەرىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 1,5 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالدى, تولەدىك. كوميسسيا شەشىمى شىققانشا ءساۋىر ايىنا دەيىن جۇمىسىمىز توقتاتىلدى», دەگەن «J.S Travel» جشس-ءنىڭ قۇرىلتايشىسى مارات جورگەنباەۆ بۇل ءبىر كۇندىك ماسەلە ەمەستىگىن اشىپ ايتتى.
«قوناقۇيلەر بوي كوتەرە باستاعان العاشقى جىلدارى باس-اياعى ون شاقتى عانا ءۇي بار ەدى. قازىر بىزدەن باستاپ ساتى اۋىلىنا دەيىن 130-دان اسا قوناقۇي بار. ولاردا اۆتونومدى سەپتيك بولعانىمەن, كارىز سۋلارىن توگەتىن ورىن جوق. بۇل – ۇلكەن ماسەلە. مۇنى كوتەرىپ كەلە جاتقانىمىزعا 4 جىلدىڭ كولەمى بولدى», دەگەن مارات اكەباي ۇلى تۋريستىك ايماقتاعى كارىز پروبلەماسىن شەشۋگە كاسىپكەرلەردىڭ شاماسى كەلمەيتىنىن, وعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
«تاۋلى ايماققا قۇرىلىس سالۋ وتە قيىن. ترانسپورت شىعىنى شاش-ەتەكتەن كەلەدى. سوعان قاراماستان ۇلتتىق پاركتىڭ بارلىق تالابىن ورىنداپ, وزدەرىنىڭ كورسەتكەن جەرىنە قۇرىلىس سالدىق. كەتكەن كەمشىلىككە وراي حالىقتان كەشىرىم سۇرادىق», دەگەن قۇرىلتايشى تالاي جىلدان بەرى ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماڭىزدى ماسەلەگە قوعامنىڭ نازارى اۋعانىنا قۋانىپ وتىرعانىن جاسىرمادى.
تابيعات جاناشىرلارىنىڭ شۋىنان سوڭ وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋدى قولعا العان كاسىپ يەلەرى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, كارىز قۇرىلىسىن سالۋ قاجەتتىگىن ۇكىمەت نازارىنا ۇسىنۋعا بەل بۋعان. ويتكەنى تۋريستىك بيزنەس باستاۋ العان جىلدارى كولسايعا 20 مىڭعا جۋىق ادام كەلەتىن بولسا, كەيىنگى جىلدارى ول كورسەتكىش ون ەسەگە ۇلعايىپ, 200 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەتىنى تىلگە تيەك بولدى. سوندىقتان ءتۋريزمدى تەك تابىس كوزى ساناماي, ونىڭ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ بۇگىندە اسا ماڭىزدى. بۇل ورايدا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ ينۆەستورلار تارتۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ, العاشقى قادامدار جاسالىپ جاتىر ەكەن.
«كومپانيا بويىنشا كەمشىلىكتەر انىقتالىپ, ەكولوگيالىق دەپارتامەنت ايىپپۇل سالدى. بۇل كەمشىلىكتەر كارىز جۇيەسىنىڭ جوقتىعىنان بولعان. وسىعان وراي, تومەنگە قاراي 9 شاقىرىم بولاتىن ايماقتان 3 گەكتار جەرگە كارىز پوليگونىن سالۋدى بەلگىلەدىك. قازىرگى تاڭدا اۋدان اكىمدىگىمەن جوبالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جۇمىستارىنا 23 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى», دەگەن كەگەن اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار باتىرحان ۇلى قۇجاتتاماعا سايكەس سۇزگى الاڭىن سالۋعا 760 ملن تەڭگە قاجەتتىگىن جەتكىزدى.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ قاداعالاۋىنداعى كارىز سۋىن توگەتىن ورىننىڭ قۇرىلىسى الداعى جىلى باستالىپ, 2026 جىلعا قاراي قولدانىسقا بەرۋ جوسپارلانعانىن ايتقان اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار باتىرحان ۇلى سۇزگىدەن وتكەن سۋدى تۇرمىستىق قولدانىسقا پايدالانۋعا بولاتىنى تۋرالى حالىققا تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
اكىمدىك وكىلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, «كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پارك اۋماعىندا 14 نىسان بوي كوتەرىپ, ونىڭ ۇشەۋى زاڭسىز قۇرىلىس نىسانى بولىپ سانالىپ, وبلىستىق قۇرىلىس باسقارۋ باسقارماسى ارقىلى ايىپپۇل سالىنعان. سونداي-اق 1 قۇرىلىس نىسانىن ءسۇرۋ بويىنشا سوتقا تالاپ-ارىز جولدانعان. الداعى ۋاقىتتا كولدىڭ ماڭايىنا سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس نىساندارىنىڭ زاڭدىلىعىنا تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, زاڭسىزدىقتار ورىن العان جاعدايدا قالىپقا كەلتىرۋ كوزدەلگەن.
«حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەن. تۋريستىك نىساندار سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقان. سۋسىمالى توپىراقتان پايدا بولعان تاۋ قويناۋىنا ۇزدىكسىز ءسىڭىپ جاتقان سۋدان توپىراقتىڭ كوشۋ قاۋپى تۋىنداۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ جوق ەمەس. وعان قوسا كولساي كولى مەن وزەنگە قوسىلعان كارىز سۋى قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنا, تابيعاتتىڭ توزۋىنا اكەپ سوقتىرارى ءسوزسىز دەگەن ۋايىم ساتىلىق اعايىندى تۇندە ۇيقىسىنان, كۇندىز كۇلكىسىنەن ايىردى.
الماتى وبلىسى
