– كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىستەرى دە وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. جاڭارتىلعان دەپۋتاتتىق كورپۋس ءبىر جىل جۇمىس ىستەدى. بۇل وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە قالاي اسەر ەتتى؟
– زاڭ شىعارماشىلىعى – ديناميكالىق ۇدەرىس. كەيىنگى جىلدارى بۇل ۇدەرىس ايتارلىقتاي وزگەردى. پارلامەنتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ءرولى باسىم بولا باستادى. ال زاڭنامالىق بەلسەندىلىكتىڭ باستاۋىن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» ۇلگىسىن ىسكە اسىرۋعا ەلەۋلى سەرپىن بەرگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان ىزدەۋ كەرەك. قازىر زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ بەلسەندىلىگى, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماشىلدىعى ارتتى. دەپۋتاتتار وزەكتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي ماسەلەلەردى ءجيى كوتەرە باستادى. اكتيۆتەردى قايتارۋ, ونلاين پلاتفورمالار, جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ, كاسىپوداقتار تۋرالى زاڭ جوبالارى وسىعان جارقىن مىسال بولا الادى. بۇل دەپۋتاتتاردىڭ قوعامدى تولعاندىرعان جۇيەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە دەگەن نيەتىن كورسەتەدى.
بۇگىن دە دەپۋتاتتار باستاماشىلىق ەتكەن زاڭ جوبالارىنىڭ سانى ارتتى. ماسەلەن, 2023 جىلعا ارنالعان جوسپاردا ۇكىمەتتىڭ 27 زاڭ جوباسى بولسا, 2024 جىلى 18 زاڭ جوباسى بار. ال ءماجىلىس پەن پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىس جوسپارىندا 35 زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ كوزدەلگەن. پارلامەنت دەپۋتاتتارى زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن باسقا دا زاڭ جوبالارى بار.
زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى نىعايتۋ دا ماڭىزدى. بۇگىندە ءبىر مانداتتى دەپۋتاتتار, ساياسي پارتيالار فراكتسيالارىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى زاڭنامانى حالىقتىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە بارىنشا سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا اشىق تالقىلاپ ءجۇر. جاڭارتىلعان دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ الدىندا زاڭنامانىڭ تۇراقسىزدىعى, نورماتيۆيزم, قۇقىقتى شەكتەيتىن جانە تىيىم سالاتىن زاڭدار مەن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ كوپتىگى, ولاردىڭ جۇيەسىزدىگى سەكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتى تۇر.
قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدەگى نورماتيۆيزم – ۇلتتىق زاڭناماداعى قالىپتاسقان ءۇردىس الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 300 دەربەس زاڭ قابىلدانىپ, مىڭنان اسا تۇزەتۋ مەن وزگەرىس ەنگىزىلدى. مىڭنان اسا حالىقارالىق شارت راتيفيكاتسيالانسا, 50 مىڭعا جۋىق زاڭعا تاۋەلدى اكتى قابىلدانعان. وسى «قۇقىقتىق بەيبەرەكەتسىزدىكتى», ۇلتتىق زاڭنامانىڭ جەتىلمەگەنىن «ۇتىمدى» پايدالانعان شەنەۋنىكتەر مەن وليگارحتار مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرىپ, زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردى شەتەلگە اسىرىپ جىبەردى.
– قاناتبەك بەيسەنبەك ۇلى, قازىرگى تاڭدا زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە ينستيتۋت الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر؟
– زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسى كوپتەگەن ناقتى اسپەكتىمەن سيپاتتالادى, بىراق بۇگىنگى تاڭدا ەڭ وزەكتى ماسەلە – دەپۋتاتتاردى دايەكتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ. زاڭدار ۋاقىت پەن مازمۇنى جاعىنان ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءتۇرلى ماسەلەنى قوزعايتىن زاڭدار بويىنشا ۇسىنىس جاساپ, داۋىس بەرۋگە ءتيىس. وعان قوسا, زاڭ شىعارۋشى بيلىك تەك زاڭداردى قابىلداپ قانا قويماي, ولاردى ۇكىمەتتىڭ ورىنداۋىن دا باقىلاۋدا ۇستاۋى قاجەت. الايدا دەپۋتاتتاردىڭ بارىندە بىردەي مەملەكەتتىك قىزمەتتە تاجىريبە جوق. ولار زاڭنىڭ ناقتى ورىندالۋىن باقىلايتىن ءبىر سالانىڭ ساراپشىسى دا ەمەس. بۇل جاعدايدا ينستيتۋت ساياسي, قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا ماسەلەلەردە وبەكتيۆتى جانە تەكسەرىلگەن اقپاراتتى ۇسىنا وتىرىپ, دەپۋتاتتارعا كومەكتەسۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. پارلامەنتاريلەر ءۇشىن ءتيىستى فاكتىلەردى وبەكتيۆتى جيناقتاپ قورىتۋ جانە تالداۋ, سونداي-اق ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ كاسىبي پىكىرىن الۋ ماڭىزدى. زەرتتەۋ ورتالىعى رەتىندە ينستيتۋتتىڭ باستى ءرولى – اتقارۋشى بيلىك ەسكەرە بەرمەيتىن, قوعامداعى پىكىرلەر مەن كوزقاراستاردىڭ كەڭ اۋقىمىن قامتيتىن وبەكتيۆتى تالداۋدى قامتاماسىز ەتۋ. مىندەتىمىز – قانداي دا ءبىر شەشىمدى تاڭۋ ەمەس, دەپۋتاتتاردى حاباردار ەتۋ.
– ينستيتۋتتىڭ بيىلعا ارنالعان جوسپارلارى قانداي؟ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە جيناقتالعان ماسەلەلەردى شەشۋدە ينستيتۋت نەگە سۇيەنەدى؟
– بيىل ينستيتۋت وزىنە اۋقىمدى مىندەتتەر قويىپ وتىر. ءماجىلىس پەن ينستيتۋتتىڭ بىرلەسكەن جوسپارىنا سايكەس بيىل ءتورت زاڭ جوباسى ازىرلەندى, ال 2024 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن تاعى بەس زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جوسپاردا بار. بۇل قۇجاتتار ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان. سەناتتىڭ جوبالىق كەڭسەسىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جەلىسىندە 8 زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جوسپارلانعان. وعان قوسا, زاڭنامانىڭ ءارتۇرلى سالاسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 19 دوڭگەلەك ۇستەل جانە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزەمىز.
ءبىز ءۇشىن تۇجىرىمدامالىق كريتەريلەر ماڭىزدى جانە سايكەسىنشە ءبىز زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە سىني تۇرعىدان قارايمىز. زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ مازمۇنىن تۇبەگەيلى وزگەرۋى قاجەت. وسى ماقساتتا ينستيتۋت دەپۋتاتتارمەن بىرلەسىپ «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭعا جانە نورما شىعارۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان باسقا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار پىسىقتالىپ جاتىر. ماسەلەن, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن ساپالى وزگەرتۋ جانە جاۋاپكەرشىلىكتى, قۇقىق نورمالارىن, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى پىسىقتاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ينستيتۋت زاڭ جوبالارىن عىلىمي (كاسىبي) ساراپتاۋدان عىلىمي (كاسىبي) ازىرلەۋگە كوشۋدى ۇسىنادى.
زاڭ جوبالارىنىڭ ماتىندەرىن كاسىبي توپتىڭ ازىرلەۋىنىڭ ارتىقشىلىقتارى بار. ويتكەنى كاسىبي كوماندا ازىرلەنگەن زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ مەن كەلىسۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە قول قويىلعانعا دەيىن سۇيەمەلدەيدى, اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا, زاڭنىڭ قولدانىلۋىنىڭ قۇقىقتىق مونيتورينگىنە قاتىسادى جانە ەڭ باستىسى – جۇمىسىنا, ونىڭ ىشىندە ماتەريالدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الادى.
مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلى شامادان تىس زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, زاڭدار مەن قاۋلىلاردىڭ ەگجەي-تەگجەي نورمالارى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇمىسىن تەجەپ قانا قويماي, پارلامەنتتىڭ جۇمىسىن, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن تەجەيتىنىنە نازار اۋداردى. وسىعان وراي ينستيتۋت كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. پارلامەنتتىڭ كەيىنگى بەس سەسسياسىندا قارالعان 543 زاڭ جوباسىنىڭ 168-ىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتەتىن 2 473 نورما بولدى.
ينستيتۋت ۇسىنعان نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى پارلامەنتتىك باقىلاۋ فۋنكتسياسىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى. بۇل رەتتە ءبىز «پارلامەنتتىك تەرگەپ-تەكسەرۋلەر تۋرالى ەمەس, تەك زاڭداردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ تۋرالى» (كونستيتۋتسياسىڭ 57-بابىنىڭ 6-تارماعى) ايتىپ وتىرمىز. پارلامەنتتىك, دەپۋتاتتىق قىزمەتتىڭ بۇل باعىتى جانداندىرىلۋعا ءتيىس. ينستيتۋت وسى باعىتتا اتقارۋشى بيلىك, مەملەكەتتىك ورگاندار جانە زاڭداردىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالاردى, ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعالاردى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ناقتى تەتىكتەردى ازىرلەۋگە نيەتتى. اتاپ ايتقاندا, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ زاڭداردى ورىنداۋى نورماتيۆتىك اكتىلەردى قابىلداۋدان جانە قابىلدانعان زاڭنامانى مونيتورينگىلەۋدەن تۇراتىن نەگىزگى مىندەتتەر مەن شارالاردى ورىنداۋدى عانا قامتىمايدى. بۇل قىزمەت زاڭدا كوزدەلگەن ناقتى ماقساتتار مەن كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋدە قۇقىق نورمالارىن ىسكە اسىرۋدى, سونداي-اق ولاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدى قامتۋعا ءتيىس. الايدا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا باعىتتالعان زاڭداردىڭ ورىندالۋىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى كوبىنە زاڭ شىعارۋشى ورگانداردىڭ باقىلاۋىنان تىس قالادى. سالدارىنان, جىل سايىن قابىلداناتىن زاڭداردىڭ سانىنا قاراماستان, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا اسەرى شەكتەۋلى بولىپ قالا بەرەدى.
پارلامەنتتىك باقىلاۋ فۋنكتسياسىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى, ونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىن پايدالانۋدى تالاپ ەتەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. جالپى پارلامەنتتىك باقىلاۋ فۋنكتسياسىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ زاڭنامالىق رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
– پرەزيدەنت «تسيفرلىق قازاقستاندى» قۇرۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ كەلەدى. وسى باعىتتا ينستيتۋتتىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن الداعى جوسپارى تۋرالى ايتساڭىز.
– پارلامەنت قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ينستيتۋت جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرىن زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. بۇل زاڭ شىعارۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. حالىقارالىق تاجىريبە, سونداي-اق ەىدۇ-نىڭ بىرقاتار ەل پارلامەنتتەرىنىڭ زاڭنامالىق قىزمەتىنىڭ تابىستى تاجىريبەسى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزگى ءرولىن كورسەتەدى. اتالعان تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ زاڭنامالىق ۇدەرىستەردى جەڭىلدەتىپ, سۋبەكتيۆتى ءتاسىلدى جويۋعا, زاڭداردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ جانە تسيفرلىق مونيتورينگتەۋدى وڭتايلاندىرۋعا جول اشادى.
وسى ماقساتتا ينستيتۋت ەۋروپالىق پارلامەنتتىك كەڭىستىكتەگى نەگىزگى ويىنشى – گرەك «Hellenic OCRTeam» كومانداسىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ەو اشىقتىق تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن كوماندا پارلامەنتتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق جەلىسىمەن تىعىز بايلانىستى. جۇمىستىڭ وسى باعىتىن ىسكە اسىرۋعا قۇقىقتىق بولجاۋ, ونىڭ ىشىندە تەحنيكالىق بەيىن – «Victory Technologies» سالاسىنداعى وتاندىق ساراپشىلار دا تارتىلعان.
پراكتيكالىق تۇرعىدان ينستيتۋت زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە 3 ناقتى قۇرال – قۇقىقتىق ساراپتامانى, زاڭ ماتىندەرىن جازۋ مەن قۇقىقتىق بولجاۋدى ازىرلەۋدى جانە ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن تولىققاندى ەنگىزۋ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن بيۋروكراتيادان ارىلتۋعا, بيۋدجەت قاراجاتىن وڭتايلاندىرۋعا, پارلامەنت دەپۋتاتتارىن كۇندەلىكتى جۇمىستان بوساتىپ, قوعامداعى ماسەلەلەرگە بارىنشا ءتيىمدى اسەر ەتەتىن جانە ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جاردەمدەسەتىن وڭتايلى زاڭنامالىق شەشىمدەردى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»
