اتاۋى جاڭارعان اۋىلدار

الماتى وبلىسىندا 60 اكىمشىلىك اۋماق, 3 103 قۇرامداس بولىك, 225 ەلدى مەكەن, 8 مادەنيەت ءۇيىنىڭ اتاۋى تاريحي تۇل­عا­لاردىڭ ەسىمىمەن اتالادى. قازىرگى تاڭدا تىزىمدە كورسەتىلگەن 555 تۇلعانىڭ 352-ءسىنىڭ ەسىمى ۇلىقتالىپ وتىر. سونداي-اق وبلىس كولەمىندە اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر مەن قۇرامداس بولىكتەردىڭ 2011-ءى كىسى ەسىمىمەن, 1 712-ءسى جەر-سۋ اتاۋىمەن, 1 616-سى ءداستۇرلى اتاۋمەن اتا­لادى. وتكەن جىلى الماتى وبلىسىندا يدەولوگيالىق تۇرعىدا ەسكىرگەن 425 كوشەنى, 7 اۋىلدىق وكرۋگ پەن 9 ەلدى­ مەكەننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ جوسپارعا ەنگىزىلگەن.

بۇل جونىندە قاسكەلەڭ قالاسىنداعى سۋلەيمان دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەر­سيتەتتە وتكەن «ونوماستيكا سالاسى بو­­يىن­­شا ىزدەنىس پەن تاجىريبە» اتتى سە­مي­­ناردا ايتىلعان ەدى. الماتى وبلى­سىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باس­­قارماسى ۇيىمداستىرعان القالى باس­قو­سۋعا مادەنيەت جانە اقپارات مي­نيستر­لىگى ارحيۆ, قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتى ونوماستيكالىق جۇ­مىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەلەركە تورەحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قىزدارحان رىسبەرگەن, اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامى­تۋ بولىمدەرىنىڭ باسشىلارى, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى قاتىستى.

سالا ماماندارى قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنداعى ونوماستيكالىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىراتىن ادىستەمەلىك ۇسى­نىم­دى, يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋ­لارى بار ەلدى مەكەندەر مەن قۇرام­داس بولىكتەردى قايتا اتاۋ بويىنشا 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى مەن وزەك­تەن­دىرىلگەن «تاريحي تۇل­عالار» ءتىزىمىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا وي-پىكىر­لەرىن ورتاعا سالىپ, ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.

«جەر-سۋ اتاۋلارى – تاريحىمىزدىڭ ايعاعى. وتكەننىڭ ءىزى سايراپ جاتقان جە­رى­مىز تالاي زاماننىڭ جاڭعىرىعىن وسى اتاۋلار ارقىلى بىزگە جەتكىزگەنى انىق. بۇگىندە اتا-بابامىزدان قالعان تاريحي توپونيميكامىزدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە كىرىستىك. وبلىستا دا ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارىنا بايلانىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدە, كوشە اتتارىن قازاقىلاندىرۋدا ءبىرتالاي جۇ­مىس اتقارىلىپ جاتىر», دەدى الماتى وبلى­سى­نىڭ تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقا­ر­ماسىنىڭ باسشىسى دانيار احمەتوۆ.

وسى جىلدىڭ باسىندا مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جارلىعىمەن ىلە اۋدا­نىنىڭ اۋماعىندا جاڭادان قۇرىل­عان قالانى «الاتاۋ» دەپ اتاۋ, سونداي-اق كەگەن اۋدانى مەن شەلەك اۋىلىنداعى ونەر مەك­تەپ­تە­رىنە مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرى زامانبەك نۇرقادىلوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى جاعىمدى جاڭالىقتار جاريا بولعانى بەل­گىلى.

«الماتى وبلىسىنىڭ ءتول تۋماسى, بالالار ادەبيەتىنىڭ بايتەرەگى بەردىبەك سوق­پاقباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن­­ ەلىمىزدە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ باستالىپ كەتتى. وسىعان وراي رايىمبەك, كەگەن جانە ۇيعىر اۋداندارى مەن قوناەۆ قالاسىندا ساياباقتار مەن كوشەلەرگە, وبلىس ورتالىعىنداعى امبەباپ كىتاپحاناعا, مەكتەپتەرگە جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ كەلەدى. سول سياقتى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى شەلەك اۋىلىنداعى جاڭادان اشىلعان سپورت كەشەنىن جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ اتىمەن اتاۋ جونىندە قۇجاتتار دايىندالىپ جاتىر», دەگەن باسقارما باسشىسى دانيار دۇيسەنبى ۇلى وڭىردە كەڭەس كەزەڭىنەن قالعان اتاۋلاردى قازاقشالاۋ ماسەلەسى بىرتىندەپ شەشىلە باستاعانىن اتاپ ايتتى.

سولاردىڭ اراسىندا ىلە اۋدانىنا قاراستى «ەنەرگەتيچەسكي» اۋىلدىق وكرۋگىن وتەگەن باتىر اۋىلدىق وكرۋگى, «كازتسيك» اۋىلدىق وكرۋگىنە اسقار توق­پانوۆتىڭ, «پوكروۆكا» اۋىلىنا كەنەن ازىرباەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ, «چاپاەۆ» اۋىلدىق وكرۋگىن بايكەنت اۋىلدىق وكرۋگى جانە بايكەنت اۋىلى, «مەجدۋرەچەنسك» اۋىلدىق وكرۋگىن اقساي اۋىلدىق وكرۋگى جانە اقساي اۋىلى, ال «كومسومول» اۋىلىن جايناق اۋىلى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. سونداي-اق تالعار اۋدانىنا قاراستى پانفيلوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ «قىزىل تۋ-4» اۋىلدىق وكرۋگىن جىبەك جولى اۋىلدىق وكرۋگى دەپ وزگەر­تۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان. كەگەن اۋدا­نىن­دا­عى جالاڭاش اۋىلدىق وكرۋگىن جالاعاش اۋىلدىق وكرۋگى, جالاعاش اۋىلى دەپ اتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.

سونىمەن قاتار وڭىردەگى بىرقاتار وقۋ ورنىنا شوقان ءۋاليحانوۆ, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, ءاليحان بوكەيحان,  بارلىبەك سىرتتان ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت­­ ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ماعجان جۇماباي ۇلى, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى, مانشۇك مامەتوۆا, جاقسىلىق ۇش­كەم­پىر ۇلى سىندى ۇلتقا قىز­مەت ەتكەن تۇلعا­لار­دىڭ ەسىمدەرىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار تۇسكەن.

ۇكى­مەتتىڭ قاۋلىسىمەن ءبىر كىتاپحانا مەن بىرقاتار ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا ءال-فارابي, ىبىراي التىنسارين, اباي قۇنانباي ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, باۋىرجان مومىش ۇلى, دىنمۇحامەد قوناەۆ سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسى­مىن, ۇيعىر اۋدانىنداعى كەتپەن اسۋى­نا قوعام قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆ­تىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە قارا­لىپ جات­قانىن العا تارتتى.

وبلىس ورتالىعى قوناەۆ قالاسىنا 2 اۋىلدىق وكرۋگ پەن 13 ەلدى مەكەن كىرەدى. مۇندا بارلىعى 446 كوشە بار. وسىنىڭ ىشىندە يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن, وزگەرتۋدى قاجەت ەتەتىن 200 كوشە, ءبىر اۋىلدىق وكرۋگ ورنالاسقان. الداعى ۋا­قىتتا وسى باعىتتا دا اتقارىلار كوپ جۇمىس بارى باياندالدى.

سەميناردا ءسوز العان ەلەركە ادەپ­­­حانقىزى قازىر اتاۋ بەرۋدە كىسى ەسىم­دەرىنە شەكتەۋ قويىلعاندىقتان, جۇمىس بارىسىندا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ازىرلەۋىمەن «تاريحي تۇلعالار», «تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى» جانە ء«داستۇرلى اتاۋلار» تىزىمدەرىن باس­شى­لىققا الۋ كەرەگىن ايتا كەلىپ, بۇل سالا­داعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر مەن ولاردى شەشۋ جولدارىنا توقتالدى. سونداي-اق تاريحي اتاۋلاردى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن جانە قايتالاناتىن اتاۋلاردى تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىنا الماستىرۋعا ءجىتى كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن قۇلاققاعىس ەتتى.

ال ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىز­­­مەتكەرى قىزدارحان قۇرماشقىزى ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارىن انىقتاۋدا عى­لىم­نىڭ اتقارار قىزمەتى مەن جەكەلەگەن اتاۋلاردى جازۋ ەملەسى جايىندا كوپتى تولعانتىپ جۇرگەن ماسەلەلەر بارىن ور­تاعا سالدى. ونوماستيكالىق اتاۋلار  حا­لىق­تىڭ, ۇلتتىڭ رۋحاني جادى ەكەنى ەرەكشە ەس­كەرىلىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىس جۇيەلى تۇردە جالعاسا بەرەدى.

الماتى وبلىسى