ارتىق سالماقتىڭ ەپيدەمياعا ۇلاسۋ قاۋپى بار

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قو­عام­دىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتا­لىعىنىڭ باس مامانى, مەديتسينا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تاتيانا سلاجنەۆا دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگىنشە, كەيىنگى 36 جىلدا الەمدە ارتىق سالماقتان زارداپ شەگەتىن ادامداردىڭ سانى ەكى ەسە  وسكەنىن ايتادى. ددۇ-نىڭ 2022 جىلى جاريالاعان جاڭا بايانداماسىنا ۇڭىلسەك, ەۋروپا قۇرلىعىندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋى ەپيدەميا دەڭگەيىنە جەتكەن جانە ءالى دە ءوسۋ قارقىنىن ساقتاپ وتىر. ءار 10 جىل سايىن ارتىق سالماعى بار ادامدار قاتارى 10 پايىزعا ارتۋ ۇستىندە.

دارىگەردىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدىڭ ەلىمىز دە الەمگە تونگەن بۇل كەسەلدەن ءدىن امان ەمەس. قازاق تاماقتانۋ اكادەمياسى جۇر­گىزگەن زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, ەلدەگى ەرەسەك ادامدار اراسىندا (15 جاستان جوعارى) ايەلدەردىڭ شامامەن 29,7%-ى, ەرلەردىڭ 33,9%-ى, ياعني ۇشتەن ءبىرى ارتىق سالماققا يە.

«ال بالالارعا كەلسەك, ءبىزدىڭ ۇلتتىق ورتالىق جۇرگىزگەن COSI زەرتتەۋىنىڭ دەرەك­تەرى بويىنشا 2020 جىلى 6 جاستان 9 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 20,6%-دا ارتىق سالماق بار بولىپ شىقتى. اسىرەسە ۇل بالالار اراسىندا كوبىرەك. سونىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەردەگى بالالارمەن (17,5%) سالىستىرعاندا, قالادا تۇراتىندار ارا­سىندا سەمىزدىك كورسەتكىشى (23,1%) اناعۇرلىم كوپ. بۇعان قالالىق جەردەگى ارتىق تاماقتانۋمەن بىرگە, قيمىل-قوزعا­لىستىڭ ازدىعى دا سەبەپ بولىپ وتىر», دەيدى ت.سلاجنەۆا.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ماماندارى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ ادامنىڭ ءومىر ساپاسىنا تيگىزەر زاردابى وتە زور ەكەنىن ايتادى. ارتىق سالماق وكپەگە جانە كوك ەتكە (ديافراگما) قوسىمشا كۇش تۇسىرەدى دە, بۇل قالىپتى تىنىس الۋعا كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە تەز شارشاۋعا, دەنە بەلسەندىلىگىنىڭ تو­مەندەۋىنە جانە كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ءتۇرلى شەكتەۋلەرگە سەبەپ بولادى. بۇعان قوسا ماماندار ارتىق دەنە سالماعى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ورتاشا ەسەپپەن 7 جىلعا قىسقارتادى دەيدى. جىل سايىن الەمدە كەم دەگەندە 2,8 ميلليون ەرەسەك ادامنىڭ سەمىزدىك سالدارىنان قايتىس بولاتىنى دالەلدەنگەن.

«ناقتى مىسالدارعا جۇگىنسەك, قانت ديابەتى اۋرۋىنىڭ 44%-نا, جۇرەك يشەميالىق اۋرۋىنىڭ 23%-ىنا جانە قا­تەرلى ىسىك تۇرلەرىنىڭ 7%-دان 41%-عا دەيىنگى جاعدايلارىنا سەمىزدىك پەن ارتىق سالماق سەبەپ بولادى. سونىمەن قاتار ارتىق سالماق اتەروسكلەروز, گيپەرتونيا, ينفاركت, ينسۋلت, اسقازان-ىشەك پاتولوگياسى, ارتريت, رەپرودۋكتيۆتى قىزمەتتىڭ بۇزىلۋى جانە باسقا دا كوپتەگەن اۋرۋدىڭ ورشۋىنە تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. قيمىل-قوزعالىستان بولەك, تاماقتانۋ ەرەكشەلىگى مەن رەجىمىنىڭ بۇزىلۋى دا ارتىق سالماق قوسۋعا ىقپال ەتەدى. كومىرسۋ, ماي, تۇز, تاتتىلەر جانە الكوگولدى ىشىمدىكتەردى شامادان ارتىق تۇتىنۋ, سونداي-اق تۇندە جاتار الدىندا تاماق ءىشۋدىڭ دەنساۋلىققا زيانى كوپ», دەيدى ت.سلاجنەۆا.

دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, كالوريالاردى, قانتتاردى, قانىققان مايلاردى جانە تۇزدى شامادان تىس تۇتىنۋ – سەمىزدىكتىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ال تاعامدىق زاتتاردىڭ بارلىعىنان (اقۋىزدار, كومىرسۋلار, مايلار, دارۋمەندەر, مينەرالدار) بىردەي مولشەردە قۇرالعان, ياعني ءارتۇرلى تاعامداردى قامتيتىن «تەڭ­دەس­تى­رىلگەن تاماقتانۋ» قالىپتى سالماق پەن دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. «جەمىستەردى, كوكونىستەردى, ءداندى داقىل­داردى, اقۋىزعا باي تاعامداردى (ەت, بالىق, جۇمىرتقا, بۇرشاق داقىلدارى) جەتكىلىكتى مولشەردە تۇتىنۋ, سونداي-اق جانۋار مايىنا, قانتقا جانە تۇزعا باي تاعامداردى شەكتەۋ سالماقتى ءتيىستى شامادا ۇستاۋدىڭ پايدالى جولى», دەيدى ول.

ءبىز ودان سەمىزدىكتىڭ تۇقىم قۋالايتىنى جايىندا, سونداي-اق تۋعاننان سەمىرۋگە بەيىم ادامدار ارتىق سالماق قوسپاۋ ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەكتىگىن سۇرادىق. ونىڭ ايتۋىن­شا, بۇل جەردە گەنەتيكالىق فاك­توردىڭ بار ەكەنى راس, الايدا ول بار­لىق سەمىزدىك جاعدايدىڭ 2-اق پايىزىن قۇرايدى ەكەن.

«مامانداردىڭ پىكىرىنشە, سالماعى قالىپتان تىس ادامداردىڭ 98%-ى – ءومىر سالتىن دۇرىس ۇستانباۋ, دەنە بەلسەن­دىلىگىنىڭ تومەن بولۋى جانە دۇرىس تا­ماق­تانباۋ سالدارىنان سەمىزدىككە ۇشى­راعاندار. قالعان 2%-ى عانا – زات الماسۋدىڭ بۇزىلۋىنان, ەندوكريندىك پاتولوگيادان (قالقانشا بەزى, بۇيرەك ءۇستى بەزى, گيپوفيز, قىزداردىڭ انالىق بەزدەرى), كەيبىر ءدارى-دارمەكتەردى ۇزاق ۋاقىت قابىلداۋدان (گورموندىق پرەپاراتتار, انتيدەپرەسسانتتار) جانە تۇقىم قۋالاۋ جولىمەن پايدا بولعان ارتىق سالماق. ءيا, زەرتتەۋلەر گەنەتيكالىق فاكتوردىڭ مەتابوليكالىق ۇدەرىستەرگە, تابەتكە, مايدىڭ جينالۋىنا جانە سالماق قوسۋعا اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن گەنەتيكا سەمىزدىكتىڭ جالعىز سەبەبى ەمەس ءارى ونى دۇرىس تاماقتانۋ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ سياقتى سىرتقى فاكتورلارمەن وزگەرتۋگە بولادى. ءوزىڭىز ايتقانداي, تۋعاننان سەمىرۋگە بەيىم ادامدار كالوريانى از تۇتىنىپ, سپورتپەن ءجيى اينالىسۋ ارقىلى ارىقتاۋعا مۇمكىندىگى بار», دەيدى دارىگەر.

سونىمەن بىرگە ول ارىقتاۋ ۇدەرىسىن ماماننىڭ باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسىرعان ابزال ەكەنىن, بۇل قول جەتكىزىلگەن ناتيجەنى ۇستاپ تۇرۋعا ءارى ارتىق سالماقتان دەنساۋ­لىققا زيانىن تيگىزبەي ارىلۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ەسكەرتتى.

جالپى, بۇرىن سەمىزدىك كورىنىسى كوبىنە-كوپ ۇلكەن ادامداردان بايقالاتىن, با­لالار اراسىندا ىلۋدە بىرەۋ عانا كەزدە­سەتىن. ال قازىرگى تاڭدا بەسىكتەن بەلى شىق­پاعان جاس جەتكىنشەكتەردىڭ اراسىندا دا مەسقارىن يەلەرى كوپتەپ كەزدەسەدى. جوعارىدا كەلتىرگەن دەرەكتەرىمىز سونىڭ انىق ايعاعى. ت.سلاجنەۆا بۇل جاعدايعا گادجەتتەردىڭ دە قاتتى اسەر ەتىپ جاتقانىن ايتادى. بالالار كومپيۋتەر مەن تەلەفون الدىندا ۇزاق ۋاقىت قيمىلسىز وتىرۋمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلىدە جىلتىڭداپ شىعا بەرەتىن زياندى ونىمدەردىڭ اگرەسسيۆتى جارناماسىنا دا تەز سەنگىش كەلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە فاست-فۋد, ءتۇرلى كونديتەرلىك ونىمدەر مەن گازدالعان ءتاتتى سۋسىنداردىڭ كوممەرتسيالىق جارنامالارى ەرەكشە اسەر ەتەدى ەكەن. قايتا وڭدەلگەن قۇنارلىعى جوعارى مۇنداي ونىمدەردىڭ قۇرامىندا قانت, تۇز جانە ماي شامادان تىس كوپ بولادى, سونىمەن قاتار بيولوگيالىق قۇندىلىعى وتە تومەن. ويتكەنى وڭدەۋ بارىسىندا بالا اعزاسىنىڭ قالىپتى ءوسۋى مەن دامۋى ءۇشىن وتە قاجەت دارۋمەندەردەن, تاعامدىق تالشىقتاردان جانە باسقا دا پايدالى بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردان ايىرىلادى.

سوندىقتان بارلىق اتا-انانىڭ مىن­دەتى – بالانى ەرتە جاستان باستاپ دۇرىس تاماقتانۋعا ۇيرەتىپ, ءىس-قيمىل بەل­سەن­دىلىگىن ارتتىرۋعا ءتيىس. تۇتىناتىن تاعامىنداعى قانت مولشەرىن ازايتۋ ارقىلى راتسيون قۇنارلىعىن قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاۋ (تاتتىلەر, گازدالعان ءتاتتى سۋسىنداردى ىشكىزبەۋ, بالا كەزىنەن سۋ ىشۋگە ۇيرەتۋ), فاست-فۋد, شۇجىق, سوسيس­كالاردى, كونسەرۆىلەنگەن ونىمدەردى شەكتەۋ, راتسيونعا مايسىز ەت, بالىق, تابيعي قىشقىل ءسۇت ونىمدەرىن قوسۋ, جەمىستەر مەن كوكونىستەردى, بۇرشاقتاردى, ءداندى داقىلداردى جانە جاڭعاقتاردى كوبىرەك تۇتىنۋعا ۇيرەتۋ كەرەك.

«وسى ورايدا مەنىڭ ايتارىم, جە­مىستەر مەن كوكونىستەردى جانە سۋدى ءار­­دايىم بالالاردىڭ كوز الدىنا قويى­ڭىز. تەلەديدار مەن كومپيۋتەر الدىندا, سمارتفون نەمەسە باسقا دا گاد­جەتتەردى ۇستاپ وتىرىپ تاماق ىشۋگە رۇقسات بەرمەۋ كەرەك. كىشىرەك تارەل­كە­لەردى پايدالانۋ ارقىلى بالانىڭ تۇتى­ناتىن تاعام مولشەرىن ازايتۋ قاجەت. جاستايىنان ولاردى قيمىل-قوزعالىستى كوپ جاساۋعا, سپورتپەن شۇعىلدانۋعا داعدىلاندىرىڭىز. سونىمەن بىرگە ۇيقىعا جاتۋ رەجىمىن قاتاڭ ساقتاڭىز. ادام بويىنداعى ارتىق سالماقتىڭ بولۋى ۇيقىنىڭ ازدىعىمەن دە بايلانىس­تى ەكەنى دالەلدەنگەن. جاس بالالار كەم دەگەندە 9 ساعات ۇيىقتاۋى كەرەك. وسى ەرەجەلەردى بۇلجىتپاي ورىنداپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانساڭىز, ءوزىڭىزدى دە, بالالارىڭىزدى دا دەنساۋلىققا زيانى بار سەمىزدىك سەكىلدى كەسەلدەن ساقتاي الاسىز», دەپ ءسوزىن اياقتادى دارىگەر.