سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
سين تسزيالو قازىر ەلىمىزدىڭ عىلىمي ءادىسى اياسىندا زەرتتەۋ جاساپ ءجۇر. ونىڭ ايتۋىنشا, قازۇۋ – ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەت, ال قازاقستاننىڭ عىلىمي الەۋەتى – قۋاتتى. قازىر ول عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن تولىققاندى اينالىسادى. سەبەبى سين گەولوگيا – جەر بەتىندەگى تابيعي جانە ادام ەلەمەنتتەرىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى مەن ءرولىن زەرتتەيتىن پراكتيكالىق عىلىم دەپ ويلايدى.
– قازاقستان مەن قىتايدىڭ وقىتۋ ۇلگىلەرىندە ايتارلىقتاي ەرەكشەلىك بار. سىزدەردە جاس عالىمدار مەن ستۋدەنتتەرگە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايدى. ولارعا وقۋدا, عىلىمي زەرتتەۋدە ەركىندىك بەرىلگەن. مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىم – ءسانىم بەگىمقىزى. قازىر مەن «جەردى پايدالانۋ» تاقىرىبىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن, – دەدى سين.
عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ پايداسى – ەلگە يگىلىك اكەلۋ. ادام قىزمەتىنىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى ءبىرشاما. بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋ ادامعا قورشاعان ورتاعا تيەتىن زياندى اسەردى ازايتاتىن ءتيىمدى شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قىتايدان كەلگەن جاس عالىم تابيعات پەن ونەركاسىپتەردىڭ, شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋدە مۇقيات بولۋىمىز كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەردى. سونداي-اق «مەنىڭ تۋعان جەرىم داتسين – ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان جەر. بىراق, وكىنىشكە قاراي, بۇل قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىنا جاقسى اسەر ەتپەيدى. ەگەر مۇمكىندىگىم بولسا, العان ءبىلىمىمدى تۋعان قالامداعى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن پايدالانعىم كەلەدى», دەگەن ويىن ايتتى.
شەگىنىس جاساپ, وسى ماسەلەنى تارقاتىپ كورسەك. جاس عالىم كوتەرگەن ماسەلەنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە قاتىستى تۇسى كوپ. سونىڭ ءبىرى مۇنايلى ايماقتاعى, ونەركاسىبى بار جەردەگى حالىقتىڭ جاعدايى. مىسالى, مايامي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مۇناي-حيميا ونەركاسىبىن قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ وشاعى, ماڭىزدى قاۋىپ فاكتورى دەپ اتاعان. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى «JAMA Oncology» جۋرنالىندا جاريالاندى. راسىندا دا, تابيعاتتى زەرتتەۋ قاجەت-اق. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى مەن شولۋ ماقالاسىندا مۇناي-حيميانى وڭدەۋدىڭ بارلىق كەزەڭىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسەرى كورسەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە شيكىزات ءوندىرۋ, تازارتۋ, وڭدەۋ, تاسىمالداۋ, پايدالانۋ جانە كادەگە جاراتۋدى كەزەڭدەرىنىڭ اسەرىن جەكە-جەكە تالداعان. مىسال رەتىندە ميسسيسيپي وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان 200-دەن اسا مۇناي-حيميا كاسىپورىندارى بار ۋچاسكە كەلتىرىلگەن. بۇل جەردە باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا قاتەرلى دەرت ورتاشا دەڭگەيدەن 50 ەسە جوعارى. مۇناي-حيميا ونەركاسىبى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اكەلەتىن پارنيكتىك گازداردىڭ كوپ مولشەرىن شىعارادى. ال قاتتى ىستىق, دالا ورتتەرى, داۋىلدار مەن سۋ تاسقىنى ونكولوگيالىق ناۋقاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. حالىقارالىق عالىمدار توبى سوڭعى 30 جىلدا 50 جاسقا تولماعان ادامدار اراسىندا قاتەرلى ىسىكتىڭ جاھاندىق ءوسۋىن تىركەدى. بولجامعا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي قاتەرلى اۋرۋدىڭ ەرتە جاستا باستالۋى تاعى 31 پايىزعا ارتادى. ەڭ ۇلكەن قاۋىپ 40 جاستان اسقان ادامدارعا ءتونىپ تۇر. اۋرۋدىڭ كوبەيۋى كوبىنە گەنەتيكالىق بەيىمدىلىككە بايلانىستى ەمەس, وزگەرەتىن, سىرتقى فاكتورلارعا بايلانىستى دەيدى عالىمدار.
قازىر دوكتورانت «Scopus» عىلىمي جۋرنالىنا ءوزىنىڭ زەرتتەۋلەرىن دايىنداپ ءجۇر. ونىڭ تاعى ءبىر زەرتتەۋ باعىتى – ء«ارتۇرلى اگروەكوجۇيەلەردەگى قاشىقتىقتان زوندتاۋ جانە گەوگرافيالىق اقپاراتتىق جۇيە تەحنولوگيالارىن پايدالانا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ينتەنسيفيكاتسيالاۋدىڭ كەڭىستىكتىك زاڭدىلىقتارىنىڭ دەگراداتسياسى مەن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋداعى سالدارىن تالداۋ». 2-كۋرس دوكتورانتى «گەوگرافيا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىندا ءبىلىم الىپ ءجۇر. ەلىمىزدىڭ جوعارعى وقۋ ورنىنا تۇسكەنگە دەيىن حەيحە ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىندە جۇرگەن كەزىندە الماتى قالاسىنىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاتتى قىزىققان. تابيعات عىلىمىنىڭ قىر-سىرىنا قۇشتار سين بارلىق ەمتيحاندى ءساتتى تاپسىرىپ, ەلىمىزدەگى ۇكىمەتارالىق گرانتىن جەڭىپ العان. ديپلوم العاننان كەيىن ءوز ەلىنە بارىپ تەك زەرتتەۋ ەمەس وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن دە اينالىسقىسى كەلەدى. قۇبا-قۇپ!
