« ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىعى» اتتى ەكومادەني مارشرۋت اياسىندا تۋريستەر قىستاۋدا قالعان قازاق اۋىلدارىنىڭ جۇرتىن ارالاپ, ءحىح عاسىردان جەتكەن كونە زيراتتارداعى تاڭبالارعا ۇڭىلەدى. ودان ارىرەكتەگى قولا ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى تاياتقان قونىسىنا, قاسيەتتى اۋليەتاس شوقىسىنا, جاپان دالانىڭ يەسى مەن ەدىم دەگەندەي, مەڭىرەيىپ جالعىز تۇرعان ماڭگىر تاسقا بارادى.
«زۆەزدنىيدا» 4 كيىز ءۇي تىگىلگەن. ىشىندەگى ەڭ ەڭسەلىسى – توعىز قانات اق بوز ءۇي. ماڭايىندا ودان شاعىنداۋ تاعى 3 كيىز ءۇي تۇر. كونفەرەنتسيا زالىنىڭ قىزمەتىن اتقاراتىن ءبىرىنشى كيىز ۇيدە قولونەرگە ارنالعان شەبەرلىك سىنىپتارى وتەدى. ولكە تاريحىنا قاتىستى تانىمدىق فيلمدەر كورسەتىلەدى. مۋزەي ىسپەتتەس ەكىنشى كيىز ۇيدە قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسى مەن سالت-داستۇرىنە, قولونەرى جانە شارۋاشىلىق مادەنيەتىنە قاتىستى جادىگەرلەر كوپ. توقىما كىلەمنىڭ ءتۇر-ءتۇرى, ات ابزەلدەرى, باعالى اڭ تەرىلەرى, ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرى, بەسىك, تاعى دا باسقا تۇرمىسقا قاجەتتى قۇرالدار تولىپ تۇر. مۇنداعى بۇيىمداردى قولمەن ۇستاپ كورۋگە, ماسەلەن, سورەدە تۇرعان كەسەنى الىپ شاي ىشۋگە رۇقسات ەتىلگەن. ال قالعان ەكى كيىز ءۇي قوناقتارعا ارنالعان.
چەليابى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى اننا زاكيروۆا اتالعان كەشەنگە ءجيى كەلىپ, قازاق مادەنيەتى مەن تاريحىنا قاتىستى ءتۇرلى تانىمدىق ءىس-شارالاردى وتكىزىپ تۇرادى. ماسەلەن, اننانىڭ چەليابى وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ گرانتىن ۇتىپ العان «قولونەر مۇراسى» اتتى جوباسى بار. بۇل جوبا اياسىندا ستۋدەنت قىز دالالىق وقۋ كەشەنىنە كەلگەن بالالارعا قازاقتىڭ قوي ءجۇنىن وڭدەۋ, كيىز باسۋ ونەرىن ۇيرەتەدى. بالالار مۇنداي تاجىريبە ساباقتارىنىڭ بارىسىندا باعزى قازاق تۇرمىسىنداعى ءجۇن ساباۋ, ءجۇن ءتۇتۋ, ءتۇبىت تاراۋ, ۇرشىق ءيىرۋ, كىلەم توقۋ ءتارىزدى قولونەر ءىسىن ءوز قولدارىمەن اتقارىپ كورەدى. قازاق تۇرمىسىنىڭ تاريحىنان ماڭىزدى ورىن الاتىن ۇستالىق, تەرى يلەۋ, ويۋ-ورنەك سالۋ ونەرى تۋرالى ءدارىس تىڭدايدى.
ء«بىزدىڭ كوماندامىزدى وسى ولكەدەگى ءداستۇرلى مادەنيەتتى زەرتتەۋ, ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋدى مۇرات تۇتقان ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى بىرىكتىرەدى. باستى ماقساتىمىز – ىشكى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋ. وسىعان وراي, ءبىز ءوڭىر تاريحىن, ونىڭ ەرەكشەلىگىن, كورىكتى ورىندارى مەن كورنەكتى ادامدارى تۋرالى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. ناتيجەسىندە, قولا ءداۋىر مەن ورتا عاسىرلاردان جەتكەن كونە قورعاندار, كوپتەگەن كيەلى ورىندار, 22 قازاق زيراتى, XIX-XX عاسىرلارعا جاتاتىن ءبىراز قازاق اۋىلدارىنىڭ جۇرتى تابىلدى. وسىنىڭ ءبارى ولكە تاريحىنان, تابيعاتى مەن مادەنيەتىنەن سىر شەرتەدى. رەدۋتوۆو سەلوسىنىڭ ماڭايىندا ارحەولوگيا مەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى كوپ. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرت كيەلى ورىن ساناپ, ءدىني راسىمدەر وتكىزەتىن نىساندار بار. مىسالى, رەدۋتوۆودان 500 مەتردەي جەردە تۇرعان اۋليەتاس شوقىسى ءالى كۇنگە دەيىن كيەلى ورىن سانالادى. بىزگە جەتكەن مالىمەتتەرگە سەنسەك, ءحىح عاسىردان حح عاسىردىڭ باسقى كەزەڭىنە دەيىن اۋليەتاسقا زيارات جاساپ كەلۋشىلەر كوپ بولعان. ەسكىدە اۋليەتاس پەن تۋەتكان (تۇيەاققان بولۋى مۇمكىن) وزەنىنىڭ اراسىندا جاتقان پەردەكول دەپ اتالاتىن شاعىن كولدەردىڭ, تۋگورەك (تورعايىق بولۋى مۇمكىن) كولىنىڭ ماڭىندا قىدىر اۋليە كەزدەسەدى دەگەن نانىم بولعان. اۋليەنىڭ اق جىلان بولىپ كەلگەن ارۋاقتارمەن كەزدەسۋى تۋرالى اڭىز بار. كەيىنگى كەزدە اۋليەتاسقا كەلۋشىلەر كوبىنە تاساتتىق بەرگەن. قۇرباندىق شالىپ, ساداقا بەرىپ, سونداي-اق جاۋىن شاقىراتىن جايتاستاردى پايدالانىپ دۇعا باعىشتاعان. سونىمەن قاتار رەسەي يمپەرياسىنان شىققان تۇڭعىش قازاق ميلليونەرى جامانشالوۆ پەن يمانباەۆتار اۋلەتى دە وسى توپىراقتا جاتىر. اعايىندى يمانباەۆتار فولكلور جيناۋشى, ەتنوگراف بولعان. اعايىندى ىسمايىل, ءجۇسىپ جامانشالوۆتار ءوز ءداۋىرىنىڭ بەدەلدى ادامدارى بولعان», دەيدى جاس عالىم.
ىسمايىل قاجى جامانشالوۆتىڭ باقىتجان قاراتاەۆ, سەرالى لاپين سەكىلدى الاش زيالىلارىنىڭ قاتارىندا رەسەي دۋماسىنىڭ مۇسىلمان فراكتسياسىمەن تىعىز بايلانىستا بولعانى تۋرالى دەرەك بار. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «حالىق مۇراسى» ەڭبەگىندە «كەيبىر باي قازاقتار ەگىنشىلىكپەن دە شۇعىلدانىپ, جۇزدەگەن دەسياتينا ەگىن ەككەن. مىسالى, قوستاناي ۇيەزىندە سىمايىل جامانشالوۆ دەگەن پومەششيك بولدى», دەپ جازادى.
اقىن اقىلبەك شاياحمەت «پيراميدا» دەپ اتالاتىن جيناعىندا كۇش اتاسى قاجىمۇقاننىڭ قاجى اتانۋىنا ىسمايىل جامانشالوۆتىڭ قاتىسى بار دەگەن قىزىق دەرەك كەلتىرەدى. اۆتور بۇل اڭگىمەنى اقىن وتەگەن قالاباەۆتان ەستىگەنىن ايتادى. «قوستاناي جەرىندە, قالىڭ قىپشاق ەلىندە قارابالىق وڭىرىندە سمايىل جامانشالوۆ دەگەن بولىس بولعان. اتاقتى ادۆوكات پلەۆاكونىڭ وزىمەن تامىر, دوس بولعان ىسمايىل بولىس رومانوۆتاردىڭ 300 جىلدىق تويىنا قاتىسقان ساناۋلى بايلاردىڭ ءبىرى. ىسمايىل بولىس تا مەككەگە قاجىلىققا بارىپ كەلگەن. سول كەزدەرى مۇقان بالۋان ىرگەدەگى ترويتسك قالاسىنا كەلىپ, بالۋاندار كۇرەسىنە قاتىسىپ جۇرەدى ەكەن. ىسمايىل بولىس بالۋاندى ۇيىنە ەرتىپ اكەلىپ, قوناق قىلىپ, ءوزىنىڭ تۋعان شەشەسىن مۇقان بالۋانعا قوسىپ, قاجىلىققا جىبەرگەن. بۇل ساپاردىڭ الدىندا ەكەۋىن نەكەلەپ, يماندىلىق جولىنا اتتاندىرعان. ولار امان-ەسەن اۋىلدارىنا ورالعاننان كەيىن بىرەۋى قاجى انا, ەكىنشىسى قاجىمۇقان اتانعان. بۇل دەرەكتەر تاريحي قۇجاتتارمەن دە سايكەس كەلەدى. ويتكەنى قاجىمۇقاننىڭ ترويتسك جارمەڭكەسىنە كەلگەنى, وندا بالۋاندار سايىسىنا قاتىسقانى دا انىق. ىسمايىل بولىستىڭ مەكەنى وسى ترويتسك قالاسىنىڭ ىرگەسىندە, قالاعا ون-ون بەس كيلومەتردەي جەردە ورنالاسقان», دەيدى اقىلبەك اعامىز.
اۋليەتاستان 200 مەتردەي ارىدە ارعىن زيراتى جاتىر. اننا زاكيروۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل قورىمدا 86 زيرات بار. ءتورت زيراتتىڭ ق ۇلىپتاسىندا اراب قارپىمەن قاشالعان جازۋى بار. 12 ق ۇلىپتاستا ارعىن, قىپشاق, جاپپاس, جاعالبايلى, ۇستا قىپشاق رۋلارىنىڭ تاڭباسى باسىلعان. ارعىن زيراتىنان ءارى قاراي ەسپەرلى زيراتى, ودان ءارى جامانشال زيراتى مەن بيبول زيراتى بار. رەدۋتوۆوعا ەڭ الىسى – ءتورتباي زيراتى.
«شەكارا سىزىعى وزگەرمەي تۇرعاندا چەليابى وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگىن قازاقتار مەكەن ەتكەن. ءاۋ باستا رەسەي يمپەرياسىنىڭ شەكارا سىزىعى ءۇي وزەنىنىڭ بويىمەن وتكەن. ءۇي وزەنىنىڭ تومەنگى جاعى قازاقتىڭ جەرى بولعان. XIX عاسىردا جاڭا شەكارا سىزىعى تارتىلىپ, قازاقتار ءارى ىعىسادى. سوندىقتان بۇل ولكەدە قازاقتىڭ ەسكى نانىم-تۇسىنىگىنە قاتىستى جەر-سۋ اتاۋلارى كوپ كەزدەسەدى», دەيدى اننا زاكيروۆا.
اننانىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە قوستاناي ۇيەزىنە قاراعان جەرلەردى جايلاعان قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى سول كەزدە ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولىپ تۇرعان ترويتسك قالاسىمەن تىعىز بايلانىستى بولعان. ءبىر-بىرىمەن اتالاس تۋىس بولىپ كەلەتىن ءارى ورتاق ساياسي كوزقاراس ۇستانعان حاسان يمانباەۆ, ىسمايىل جامانشالوۆ, ابۋباكىر الدياروۆ سىندى ءىرى بايلاردىڭ ترويتسكىدە ءۇيى, ساۋدا مەكەمەلەرى بولعان. بالالارىن ترويتسكىدەگى تاتار-قازاق مەدرەسەلەرىندە وقىتقان.
«سارىوي جانە شۇبار بولىستارىنىڭ اسا بەدەلدى ادامدارى بولعان بۇل بايلاردىڭ ۇشەۋى دە قىپشاقتىڭ جانتىلەس ۇستا رۋىنان. حاسان يمانباەۆتىڭ الماتىدا تۇراتىن ۇرپاعى اسىلبەك المۇحامەتوۆتىڭ كومەگىمەن يمانباي اۋلەتى تۋرالى مول دەرەككە قانىقتىق. يمانباي قۇدايبەرگەننىڭ زيراتى چەسمەن اۋدانىندا جاتىر. باسىنا سۇر ءمارمار ق ۇلىپتاستان بەلگى قويىلعان. ق ۇلىپتاستىڭ اراپ قارپىمەن قاشالعان «مەن بۇل دۇنيەنىڭ قىزىعىن كوردىم, سارايىنا كورىك بەردىم. ال اقىرەتتەگى جالعىز سەرىگىم – يمانىم عانا. ءتىرى ادامنىڭ ءبارى اجالدىڭ ءدامىن تاتارى حاق. ارتتا قالعان ۇرپاققا قايعى-قاسىرەت كورمەۋدى جازسىن! 1912 جىل, 21 قىركۇيەك, قىپشاق قارابالىق ۇستا رۋى, اللانىڭ ق ۇلى يمانباي قۇدايبەرگەن ۇلى 84 جاسىندا جۇما كۇنى قايتىس بولدى. مارقۇمنىڭ ارۋاعىنا دۇعا باعىشتاۋدى سۇرايمىز» دەگەن مازمۇندا جازۋى بار. يمانبايدىڭ ۇلى ەشمۇحامەت يمانباەۆ اۋەلى سارىوي, كەيىن جاڭا شەكارا سىزىعى تارتىلعان سوڭ شۇبار بولىسىندا اۋىل باسقارعان بەدەلدى كىسى بولعان. ەشمۇحامەت يمانباەۆ جەتپىسباي اندرەەۆپەن بىرگە 1907 جىلى ناۋرىزدا ترويتسكىدە قازاق تىلىندە «قازاق» گازەتىنىڭ جالعىز سانىن شىعارعان. سونداي-اق ءدال وسى جىلى ورىس-قازاق تىلىندە جارىق كورگەن «قازاق گازەتى» باسىلىمىن شىعارعان. اراعا 4 جىل سالىپ, ەشمۇحامەتتىڭ قاتىسۋىمەن ايگىلى «ايقاپ» الماناعى شىعا باستايدى. ەشمۇحامەتتىڭ زيراتىن تابا المادىق. ال ايەلى يمانباي زيراتىنىڭ جانىنا جەرلەنگەن. باسىنا بەلگى ورناتىلماعان. قولىمىزدا بار شەجىرەگە سەنسەك, ەشمۇحامەتتىڭ حاسان, وسپان, ومار, اۋباكىر دەگەن ءتورت ۇلى بولعان. حاسان قازاقتىڭ تۇرمىستىق مادەنيەتىنە قاتىستى كوللەكتسيالاردى جيناۋشى. ول كىسىنىڭ كوللەكتسياسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇرعان قۇندى جادىگەرلەر قاتارىنان سانالادى», دەيدى جاس زەرتتەۋشى.
تاباندى زەرتتەۋشى اننا زاكيروۆا ىزدەپ ءجۇرىپ قازاقتىڭ تۇرمىس, كيىم مادەنيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن جادىگەرلەردى جيناپ, مۋزەيگە وتكىزگەن حاساننىڭ ءوز زيراتىن دا تاۋىپ الىپتى. «ول كىسىنىڭ زيراتى چەسمەن اۋدانىنداعى بوسكول پوسەلكەسىنىڭ جانىنداعى شاعىن قورىمنان تابىلدى. بۇل قورىمعا نەگىزىنەن كىشى ءجۇز جاپپاس رۋىنىڭ ادامدارى جەرلەنگەن. مارقۇمنىڭ ق ۇلىپتاسىنا كيريلل قارپىمەن «حاسان يمانباەۆ» دەپ جازىلعان. ونىڭ استىندا توتە جازۋمەن قاشالعان «جاراتۋشى ماڭگىلىك! 1955 جىل, 14 قاڭتار. قىپشاق رۋى, ۇستا تايپاسى يمانباەۆ حاسان ەشمۇحامەت ۇلى 84 جاسىندا قايتىس بولدى. رۋحى اللانىڭ مەيىرىمىنە بولەنسىن. ءامين!» دەگەن جازۋ بار», دەيدى اننا سالاۆاتقىزى.
شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى كونە قىستاۋدا قالعان تالاي تاريحتىڭ قۇپيا تيەگىن اعىتقان اننانىڭ اڭگىمەسى بىزگە سەلەبەدەن سەبەلەگەن ساۋلە سەكىلدى اسەر ەتتى. ەسكى جۇرتتاعى سونگەن وتتىڭ, سۋىعان وشاقتىڭ ساۋلەسى.
قوستاناي وبلىسى
