پوليتسيا پولكوۆنيگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ينتەرنەت جەلىسىندە بولاتىن قىلمىستار سانى كەيىنگى جىلدارى كۇرت ارتقان. ماسەلەن, 2021 جىلى مەگاپوليستە 1 124 ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىستار تىركەلسە, 2022 جىلى ول 1 161-گە وسكەن. بىلتىر عالامتور جەلىسىندە حالىقتى سان سوقتىرىپ كەتكەن الاياقتىق دەرەكتەر 991 بولعان. ال بيىل العاشقى ەكى ايدا 118 وسىنداي قىلمىس سانى تىركەلگەن. ماماننىڭ ايتۋىنشا, الاياقتاردىڭ عالامتوردى وڭاي ولجا تابۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋىنىڭ باستى سەبەبى ادامداردىڭ جاسى بار, كارىسى بار كۇندىز-ءتۇنى ينتەرنەتتى پايدالانۋىندا بولىپ وتىر. ەسەسىنە سولاردىڭ كەسىرىنەن اقشالاي كەلتىرىلگەن زالال كولەمى دە ارتىپ بارادى. ونىڭ ناقتى مىسالى, بىلتىر ورىن العان 991 ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىستان 870 ملن تەڭگە مەملەكەتكە شىعىن كەلگەن. ءدال وسىنداي جيىن مۇنىڭ الدىندا دا قالالىق پروكۋراتۋرا عيماراتىندا بولعان.
سوڭعى كەزدە ينتەرنەت الاياقتىقتان ساقتاندىراتىن تۇسىندىرمە جۇمىستارىن كوبەيتۋگە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگى يتەرمەلەپ وتىر. وسى ورايدا پوليتسيا دەپارتامەنتى اككىلەردىڭ قۇرىعىنا ىلىگىپ قالماۋدىڭ جولدارىن كورسەتكەن بەينەروليك تۇسىرگەن. ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەر دە وسى كۇندە ءوز اۋماعىندا ينتەرنەت الاياقتىق بويىنشا قوسىمشا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بولعان. دەگەنمەن مۇنداي قىلمىستىڭ توقتايتىن ءتۇرى جوق. كەرىسىنشە سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ بارادى. سول سەبەپتى قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتى قوعام بەلسەندىلەرىن, باق وكىلدەرىن جيناپ, وسىنداي ماڭىزدى جيىن وتكىزۋگە ءماجبۇر. مۇنداعى ماقسات – جيىنعا كەلگەن ءاربىر قاتىسۋشى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى نەمەسە اۋىزشا تۇردە بولسىن جاقىندارىنا, حالىققا ينتەرنەت الاياقتاردان ساقتانىپ ءجۇرۋدى ەسكە سالۋ. سوندىقتان پوليتسيا پولكوۆنيگى ءبىر ازاماتتى قىلمىسكەرلەردىڭ تۇزاعىنان امان الىپ قالساق سونىڭ ءوزى ءىس-شارانىڭ بەرگەن ۇلكەن جەتىستىگى دەدى. وسى رەتتە مامان الاياقتاردىڭ ادامداردى قالاي الداپ سوعاتىنى جانە ودان قايتىپ قۇتىلۋعا بولاتىنى جايلى اشىق بايانداپ بەردى.
پوليتسيا وكىلىنىڭ مالىمدەۋىنشە, 2021 جىلدان بەرى ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن وقيعانىڭ ءبىرى – قىلمىسكەرلەر وتىرىك بانكتىڭ نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە وزدەرىن تانىستىرىپ, شوتىنداعى اقشاعا ينتەرنەت الاياقتاردان قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ, دەرەۋ باسقا شوتقا اۋدارتادى بولماسا ونلاين نەسيە الدىرتادى. قىلمىسكەرلەر ادامدى سەندىرۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى ءادىستى قولدانادى. قۇپيا بولعان بارلىق دەرەكتى ايتىپ بەرەدى, ءوزىنىڭ قىزمەتىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتارىن كورسەتەدى, ءتىپتى ادەيى سويلەسىپ جاتقاندا تۇتقانىڭ ار جاعىنان كەڭسەدەگى قاربالاس جۇمىستىڭ داۋىسىن ەستىرتىپ قويادى. وسىنداي جاعداياتتار ادامدى لاجسىز يلاندىرىپ تاستايدى. ءسويتىپ, ەشكىمنەن اقىل-كەڭەس سۇراماستان, وزدىگىنشە شەشىم قابىلداپ,
3-4 بانكتەن نەسيە راسىمدەپ, ءتىپتى ونى وزگە شوتقا اۋدارىپ ۇلگەرەدى.
تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت, الاياقتار قۇرباندارىنا بىرەۋگە حابارلاسۋعا بولماسا قابىرعاسىمەن كەڭەسۋگە ەش مۇمكىنشىلىك قالدىرمايدى. ويتكەنى ولار سوزبەنەن قۇربانىن جىلانشا ارباۋدىڭ ءتاسىلىن ابدەن مەڭگەرگەندەر. ء«سىز تۇتقانى قويماي تۇرىڭىز, بىلاي جاساساڭىز دۇرىس بولادى» دەپ ارتىق ارەكەت جاساۋعا ەشبىر مۇمكىنشىلىك بەرمەيدى. مىنە, وسىنداي ءسوزدىڭ سيقىرىنان شىعا الماي قالۋدىڭ سالدارىنان ينتەرنەت الاياقتار جونىندە كۇنىگە ەستىپ, ءبىلىپ جۇرسە دە كوپ ازامات الدانىپ قالىپ جاتىر. ءبىر وكىنىشتىسى, ادامدار نەسيەنى ءوز قولدارىمەن, كەلىسىم بەرۋىمەن راسىمدەيدى. بىلايشا ايتقاندا, الاياقتىڭ قالتاسىنا اقشانى ءوزى سالىپ بەرەدى. وسى رەتتە پوليتسيا وكىلى مۇنداي جاعداي ورىن الاتىن بولسا, دەرەۋ تۇتقانى قويىپ, بانكتىڭ وزىنەن نەمەسە 102 نومىرىنە تەلەفون شالىپ ءمان-جايدى ءبىلۋى كەرەك دەيدى. ويتكەنى بانككە نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنا ازاماتتاردىڭ قۇپيا دەرەكتەرىن حابارلاۋ نەمەسە سۇراۋ كەرەك ەمەس. ولار ونسىز دا ءبارىن بىلەدى. ەگەر انىق ءبىر جاعداي ماجبۇرلەسە ەشكىمنەن سۇراماي-اق دەرەكتەردى تەكسەرە بەرەدى.
«الاياقتىقتىڭ ەكىنشى كەڭ تاراعان ءتۇرى ول ينۆەستيتسيالىق سالىمدار. ياعني ينتەرنەت جەلىسىندە گاز, مۇناي, باسقا دا پايدالى قازبالاردان مول ديۆيدەنتتەر الۋعا بولاتىنى جونىندە تانىمال تۇلعالاردىڭ اۋزىمەن سويلەتكەن بەينەروليكتەر ءورىپ ءجۇر. ينتەرنەت جەلىسىن پايدالانۋشى سىلتەمە ارقىلى سايتقا كىرەدى. سول كەزدە وعان الاياقتار بايلانىسقا شىعىپ ابدەن ميىن ۋلايدى. باستاپقى كەزدە سەندىرۋ ءۇشىن 20 مىڭ تەڭگە قۇيدىرادى. ارنايى ينفوگرافيكا ارقىلى اقشاسىنىڭ قالاي ەسەلەنىپ جاتقانىن باقىلاتادى. ابدەن سەنىمىنە كىرىپ بولعانشا وسىلايشا ءبىر-ەكى اي الداۋسىراتىپ جۇرەدى. كەيىن ۇلكەن اقشاعا قالاي الدانىپ قالعانىن ازاماتتىڭ ءوزى دە تۇسىنبەي قالادى. ءتىپتى باسىنداعى جالعىز باسپاناسىن ساتىپ ينۆەستيتسياعا قۇيىپ جىبەرگەن كىسىلەر دە بولدى. بۇل جەردە ايتقىمىز كەلگەنى, ەشقانداي باتپان قۇيرىققا الدانىپ قالۋعا بولمايدى. 50-100 پايىز ۇستەمەاقى بەرەم دەۋ – بارىپ تۇرعان وتىرىك. ءتىپتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ءوزى دەپوزيتكە جىلدىق 15 پايىز ۇستەمەاقى قويادى. سوندىقتان ادام دۇنيەقوڭىزدىققا سالىنىپ كەتپەي, ءاردايىم شىندىققا تۋرا قاراپ ءجۇرۋى كەرەك», دەدى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى.
بۇل رەتتە مامان ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قىلمىستىق ءىسىن تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بارىن جاسىرمادى. ماسەلەن, قىلمىسكەرلەر ونلاين ارقىلى ساناۋلى مينۋتتار ىشىندە اقشانى بىرنەشە شوتقا اۋدارىپ ۇلگەرەدى. ال ونى ەرتەڭ پوليتسيا تەكسەرگەن كەزدە ءاربىر اۋدارىلعان شوتقا بانكتەن ارنايى سانكتسيا الادى. ماسەلەن, حالىق بانكىنەن كاسپيگە اۋدارىلسا ەكى بانكتىڭ دە سانكتسياسى كەرەك بولادى. ال بۇل دەگەنىمىز قانشاما ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان مامان ازاماتتاردىڭ ءوز-وزدەرىنە ىقتياتتى بولىپ, بوتەن كىسىگە تەلەفون ارقىلى ەشقانداي قۇپيا دەرەكتەردى ايتپاۋعا, قارجىلىق بىردە-ءبىر ءىس-شارالاردى اتقارۋعا جول بەرمەۋگە شاقىردى.
ءوز كەزەگىندە بلوگەر, ۇزاق جىل قارجى سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن ازامات باقىتجان كوپباەۆ ينتەرنەت الاياقتىق بويىنشا جاۋاپكەرشىلىكتى ءبىرىنشى كەزەكتە بانكتەردىڭ وزىنەن باستاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس تاستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر الاياقتىق بويىنشا شىعىنداردى ساقتاندىرۋ جۇيەسى ارقىلى وتەۋدى بانكتىڭ موينىنا جۇكتەسە, وندا قارجى ينستيتۋتتارى ازاماتتاردىڭ قىلمىسكەرلەرگە الدانىپ قالماۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرى مۇددەلى بولار ەدى. ال قازىرگى تاڭدا الداناتىن دا, بار زاۋالدى كوتەرەتىن دە بايعۇس حالىق پەن وتە قيىن ءىستى تەرگەپ شارشايتىن پوليتسەيلەر بولىپ تۇر.
شىمكەنت
