ايتمۇحامەد ابدۋلين

2010 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا  86 جاسقا قاراعان شاعىندا اۋىر ناۋقاستان  كوز جۇمدى. ا.ا.ابدۋلين – قازاقستاندىق جەتەكشى گەولوگ-عالىم, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور, قازاقستان رەسپ­ۋب­لي­كاسى ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­ميا­سىنىڭ اكادەميگى, حالىقارالىق ين­جەنەريا اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميگى, قازاق كسر (1978),  كسرو (1985) مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ  لاۋ­رەاتى, اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ ءبىرىنشى يەگەرى, قر ەڭبەك  سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق ينستيتۋتتىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورى. ايتمۇحامەد ابدۋلين 1924 جىل­دىڭ 24 قاراشاسىندا قاراعاندى وبلىسى, ۇلىتاۋ اۋدانى, ۇلىتاۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا  17 جاسار جىگىت ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانىپ, 3-گۆارديالىق ارتيللەريا ديۆيزيا­سىنىڭ قۇرامىندا ستالينگراد قور­شاۋىن بۇزعان كەڭەس اسكەرى قۇرا­مىندا بولىپ, بۇكىل ەۋروپانى ازات ەتۋگە قاتىسقان, سوعىستىڭ سوڭعى كۇنىن جاپونيادا قارسى العان. ەرلىگى مەن ەڭبەگى ءۇشىن ا.ا.ابدۋلين  ەكى مارتە “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن, 1-ءشى دارەجەلى وتان سوعىسى, ەڭبەك قىزىل تۋ, “وكتيابر رەۆوليۋتسياسى”, “قۇرمەت”, “وتان” وردەندەرىمەن, “ستالينگراد ءۇشىن شايقاس”, “كەنيگسبەرگتى العانى ءۇشىن” جانە باسقا  مەدال­دارمەن ماراپاتتالعان. سوعىستان كەيىن, 1946 جىلدان شىمكەنت وبلىسىندا ەكى جىلعا جۋىق اۋداندىق كومسومول كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. سودان كەيىن س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, 1953 جىلى “گەولوگ” ماماندىعىن الىپ شىقتى.   ەڭبەك جولىن گەولوگيالىق عىلىم­دار ينستيتۋتىندا باستاپ, لابو­رانتتان  ينستيتۋت ديرەكتورىنا دەيىن وسەدى. كورنەكتى عالىم ق.ي.ءسات­باەۆ­تىڭ زامانداسى ا.ا.ابدۋلين  قازاقستان گەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوستى,     ءبىز­دىڭ ەلىمىزگە جانە شەتەلگە قۇمكولدى العاش اشىپ, ايماقتىق گەولوگيا, گەوتەكتونيكا, سترا­تي­گرافيا, مەتاللوگەنيا, مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ گەولوگياسى سالاسىنىڭ  كاسىبي مامانى رەتىندە كەڭىنەن تانىمال بولدى. حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى  ا.ا.ابدۋلين قاز­اق­ستاننىڭ ورال ايماعى بو­يىنشا مۇعالجار كەشەندى قازبا جۇمىس­تارىن ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە ورتا ماسشتابتاعى گەولوگيالىق كارتا جاسالىندى, ريفەيدەن كاينوزعا دەيىنگى ارالىقتاعى سترا­تيگرافيا جاسالدى, مۇعال­جاردىڭ تەكتونيكالىق كارتاسى قۇراس­تى­رىلدى جانە ورال, تيان-شان, ورتالىق قازاقستان بويىنشا قازبا جۇمىستارى ماسەلەلەرىنە بايلا­نىستى تەكتونيكالىق قۇرىلىم قۇراستىرىلدى, قازاقستاننىڭ تاۋ­لى ايماقتارىندا قازبا جۇ­مىستارىن جۇرگىزدى, ارال-تورعاي  جەر قورى  ريفتوگەندىك ۇلگىسى وڭ­تۇستىك تورعاي مۇناي گاز تاسىمال باسسەينى مەن ءىرى گاز-مۇناي ورىندا­رىن: قۇمكول, ارىسقۇم, نۇرالى جانە تاعى دا باسقا  ءىرى گاز-مۇناي ورىندارىن تابۋعا ۇلەس قوستى. ا.ا.ابدۋلين كسرو دەكەمبويا كارتاسى  مەن كسرو مەتام­مور­فيكالىق بەلدەۋلەر كارتاسى اۆتور­لارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اكادەميك ا.ا.ابدۋلين قازاق­ستاندىق عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى عالىمداردىڭ ءبىرى, وننان اسا عىلىم دوكتورى مەن عىلىم كانديداتتارىن دايارلادى, 400 عىلىمي جۇمىستىڭ, 10 مونوگ­را­فيانىڭ اۆتورى. ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى ءارىپ­تەستەرى اراسىندا, ۇجىمدا, قوعام الدىندا ۇلكەن قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولدى. ونىڭ ەڭ باستى قاسيەتى – تانىمدىق كوكجيەگى كەڭ ەدى, عىلىمي جانە تاجىريبەلىك شارا­لاردا بەلسەندىلىك تانىتىپ, جاڭا­شىلدىق كورسەتە ءبىلدى. ا.ا.ابدۋل­لين قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ين­جەنەرى, قازاقستان تابيعاتىن بارلاۋشى اتاقتارىن, حالىقارالىق گەولوگيالىق كونگرەستىڭ التىن بەلگىسىن العان. ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى اب­دۋليننىڭ جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءاردايىم ساقتالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق عىلىمدار ينستيتۋتى وققا كەۋدەسىن توساتىن ايتمۇحامەد ابدۋلينمەن مەنى 35 جىلدان استام قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەميا­سىنىڭ قابىرعاسىنداعى بىرگە اتقارعان ەڭبەك, ونداعان جىلدارعا سوزىلعان دوستىق پەن تۇسىنىستىك بايلانىستىرادى. ول ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اقساقالدار كەڭەسىن باسقارا ءجۇرىپ, ناعىز عالىمنىڭ مارتەبەسىن بيىك ۇستادى. شەشۋشى ساتتەردە ءوزىنىڭ جەكە قاسيەتتەرى مەن پروفەسسيونالدىق بىلىكتىلىگىن كورسەتە بىلگەن. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ا.ا.ابدۋلين 17 جاسىندا ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇرانىپ, العى شەپتەگى بولىمدەردىڭ وتۋىنە جاعداي جاساۋ ءۇشىن جاۋدىڭ شابۋىلىن وزىنە اۋدارىپ وتىراتىن بولىمشەگە تۇسكەن. وسى مىندەتتى ول ءوز مايدانداستارىمەن بەرلينگە دەيىن, ودان كەيىن جاپونياعا دەيىن مۇلتىكسىز اتقاردى. بولاشاق اكادەميكتىڭ قان مايداندا قالاي سوعىسقانىن ونىڭ كوپتەگەن جاۋىنگەرلىك ناگرادالارى تانى­تادى. ونىڭ بۇل قايسار بولمىسى بۇكىل ومىرىندە كورىنىس تاپتى. بۇگىندە قىزىلوردا وبلى­سىنداعى قۇمكول مۇناي كەن ورنىن بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, گەولوگ ق.ي.ساتباەۆتىڭ سەنىمدى ارىپتەسى ءارى ءىزباسارى بولعان ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى قۇمكولدى اشۋ ­ با­رى­سىندا ءومىرى مەن ءوسۋ جولىن تاۋەكەلگە بايلادى. كەزىندە قو­لىن­داعى بيلىكتى پاي­دالانىپ, ايماققا مۇناي ىزدەۋدە ەكى مارتە ناتيجەسىز بولعانىنا قاراماستان, قايسار دا تاباندى عالىم ءۇشىنشى ەكسپە­ديتسيانى جىبەرۋگە بەل بۋىپ, تاعى دا وققا كەۋدەسىن توستى. وسى ءۇشىنشى ەكسپەديتسيا تەك قانا قۇمكولدى اشىپ قويعان جوق, ودان باسقا 20-دان استام كەن ورىن­دارىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. اكادەميك ا.ا.ءابدۋليننىڭ جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ ەسىمىزدە سەنىمدى جانە دانا دوس, وزىندىك ازا­ماتتىق ۇستانىمى بار عالىم رەتىندە ساقتالادى. ءنادىر ءنادىروۆ, اكادەميك, عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. پاتريوت. گۋمانيست ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىندا ديرەكتور بولىپ قىزمەت ەتكەن كەزىمدە مەن ول كىسىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەدىم. ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى بويىنشا ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. قاراعاندى قالاسىنداعى جاڭادان قۇرىلعان اكادەميانىڭ ورتالىق كازاقستان بولىمشەسى قۇرامىنا كىرەتىن ءوزىم باسقاراتىن ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي باعىتى بويىنشا كەڭەس الىپ وتىردىم. رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارعان كەزىندە ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋى مەن نىعايۋى جولىندا ماقساتتى جۇمىستار اتقاردى جانە ايماقتىق عىلىمي-تەحنيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ءرولىنىڭ ارتۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ءبىزدىڭ وعان دەگەن قۇرمەتىمىز شەكسىز بولاتىن. ول كىسى ناعىز تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى, كورنەكتى عالىم, قاراپايىم, ادامگەرشىلىگى مول, اقجارقىن ادام بولاتىن. وزىنە ۇستازدىق ەتكەن قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتى ءومىر بويى ۇستازى ساناپ ءوتتى. حالىقارالىق دارەجەدە وتاندىق گەولوگيا عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلى بولدى جانە وعان بار عۇمىرىن ارناپ, بۇكىل كۇش-جىگەرىن وركەندەۋىنە جۇمسادى. ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانە عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى رەتىندە ول ماسكەۋ مەن باسقا دا كسرو جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. كسرو ۆەدومستۆوارالىق ستراتيگرافيا كو­ميتەتى كوميسسياسىنىڭ قازاقستاندىق ايماعىنىڭ ءتو­راعاسى, كسرو عىلىم اكادەمياسى ۆەدومستۆوارالىق تەك­تونيكا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان گەو­لوگ­تا­رىنىڭ عىلىمي ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى بولدى. ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ جوعارى بولۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ونىڭ باستاماسى بويىنشا گەولوگيا عىلىمى سالاسى بويىنشا شەتەلدەردىڭ عىلىم اكادەميالارى اراسىنداعى بايلانىستار نىعايدى. ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى ۇلىلىعىمەن جانە قاراپايىمدىلىعىمەن كىرشىكسىز تازا جاقىن جولداس رەتىندە ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءاردايىم ساقتالىپ قالادى. مۇرات جۇرىنوۆ, قر ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك. ەسىمىزدە ماڭگى ساقتالادى ول قاراپايىم ازامات, تالانتتى عالىم جانە عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى, اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ­تىڭ شاكىرتى, زامانداسى, ءىسىنىڭ جالعاستىرۋشىسى ەدى. قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق عىلىمى دامۋىنىڭ ءبىرتۇتاس كەزەڭى ارقاشاندا ونىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ول 1953 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىن, سودان كەيىن گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ۇزدىك ءبى­تىرىپ, اكادەميكتەر ق.ي.ساتباەۆ, ر.ا.بورۋكاەۆ, گ.ن.ششەربا جانە ەلىمىزدىڭ باسقا دا تانىمال عالىمدارىنان ءتالىم العان. عالىمنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن توقتاۋسىز تىزە بەرۋگە بولادى – سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاق­ستان­نىڭ گەولوگيالىق فورماتسياسىن زەرتتەدى, ورالدىڭ مۇعالجار-قازاقستاندىق بولىگىن, قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن ايماقتارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى كەشەندى زەرتتەۋلەر ءجۇر­گىزدى. اتالعان زەرتتەۋلەر عالىمنىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرىنىڭ اسا مىقتى بازاسىن قالىپتاستىرىپ, ەگەمەندى قا­زاقستان ءۇشىن پايدالى قازبالاردى ىزدەۋدىڭ باسىم باعىتتارى تۋرالى مالىمەت بەرەتىن جانە باسشىلىققا الاتىن, جاس گەولوگتاردىڭ ەڭ باستى كىتابىنا اينالدى. ول ەگەمەندى جاس ەلدىڭ ينجەنەرلىك قوعامداستىعى مەن عىلىمىنىڭ شوعىرلانۋىنا بەلسەندى ىقپال ەتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكا­دە­ميا­سىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە پاتريارحتارىنىڭ ءبىرى بولدى. ۋاقىتىنىڭ تىم تىعىزدىعىنا قاراماستان, ول جاستاردى قولداۋعا ارقاشاندا كوڭىل ءبولىپ, تۇسىنىستىك تانىتىپ, كومەك كورسەتىپ, قولداپ وتىراتىن. ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلىنىڭ بويىنداعى ەڭ باستى قاسيەتى بيىك پاراساتتىلىق, ادامدارعا دەگەن ءسۇيىس­پەن­شىلىك پەن قۇرمەت ەدى. وسىنداي تاماشا تۇل­عامەن ارالاسۋ مەن ءۇشىن تاعدىردىڭ ماعان بەرگەن ۇلكەن سىيى بولدى. كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلىنىڭ جارقىن بەينەسى قازاقستان ينجەنەرلەرى جانە بارلىق عالىمدارىنىڭ جۇرەگى مەن ىستەرىندە ءاردايىم ساقتالادى. باقىتجان جۇماعۇلوۆ. ءومىر جولى ونەگە ايتمۇحامبەت ابدوللا ۇلىنىڭ ارامىزدان وتكەنىنە سەنۋ قيىن. كەشە عانا ايتەكەڭنىڭ بيازى, اقىلعا تولى اسىقپاي سويلەيتىن بايسالدى ءۇنىن ەستىپ جۇرگەن ەدىك. امال قانشا… ۇلى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ شاكىرتى ءارى ارىپتەسى ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى بۇكىل سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارنادى. ول – عىلىمنىڭ ناعىز  ماي­تالمانى, وتانىنىڭ ازاماتى, ءوزى قاجىرلى ەڭبەك ەتكەن عىلىم سالاسىنا شىنايى بەرىلگەن كورنەكتى عالىم. ايتمۇحامەد ابدوللا ۇلى  اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق ادام­دارمەن دوس بولىپ, جاقىن ارا­لاستى. ءوزى سوعىسقان ارتيللەريالىق باتارەيادا كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى, ت.اشىمباەۆتىڭ كۋرستاسى ۆ.الحي­ميوۆپەن بىرگە بولدى. وسى دوستىقتى ءومىر بويى ساقتاي ءبىلدى. ونىڭ ءومىر جولى جاستار ءۇشىن وتانىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى. ايتەكەڭ بار عۇمىرىن قا­زاقستان جەر قويناۋىنىڭ تاۋ­سىلمايتىن قۇپيالارىن زەرتتەۋگە, اشقان جاڭالىقتارىن بولاشاق ۇرپاعىنا امانات ەتىپ قالدىرۋعا ارناعان. ول زەرتتەگەن گەولوگيا سالاسى – ۇلتتىق قۇندىلىق, قازىرگى نانوتەحنولوگيا زامانىندا وتا­نىمىزعا ءالى دە كوپتەگەن جىلدار بويى قىزمەت جاسايدى. اكادەميك ايتمۇحامەد ابدول­لا­ ۇلى ءابدۋليننىڭ بەينەسى  قازاق­ستان­دىقتاردىڭ بارلىق قازىرگى ۇرپاقتارىنا ۇلگى.  جاۋىنگەر, پاتريوت, عالىم, ينتەرنا­تسيو­ناليست, ازامات, دوس – مىنە ول ءبىزدىڭ جادىمىزدا ءدال وسى قالپىندا ساقتالادى. كورنەكتى عالىمدى ءوز قويىنىنا قابىلداعان جەر-انادان بويىنداعى تالانتتى گەندەردى كەلەسى ۇرپاقتارعا دارىت دەپ تىلەيىك. ونىڭ تىرىسىندە جاساعان جاقسىلىقتارى وتانى­مىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جالعاسىن تاپسىن. قوش بول, اعا, جاتقان جەرىڭ جايلى, توپىراعىڭ تورقا بولسىن. راحمان الشانوۆ, قر جوعارى وقۋ ورىندارى اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى.