فوتو Tengrinews.kz/اليحان ساريەۆ
قوعامدا ادام قادىرىنە جەتىپ, سىيلاۋ, ادال ەڭبەكتى قاسيەت تۇتۋ كەرى كەتىپ, جاقسىلاردىڭ ونەگەلى جولى ۇمىتىلا باستاعانداي. مۇنى دا وي-سانانىڭ ساپالىق ولشەمىنەن ىزدەگەنىمىز ءجون بولار. بالكىم, ەسكى جۇيەنىڭ تيگىزگەن كەسىرىنەن ارىلا الماي جاتقانىمىزدان شىعار. سول سەبەپتى ۇلتتىق نامىسقا قايتا ورالۋدىڭ بارلىق ارەكەتىن قولعا الۋىمىز قاجەت. بۇدان ءارى كەش بولادى.
جالىنداعان جاستىق پەن قاريالىق قاسيەتتە دە ۇلتتىق سەزىم مەن ءوزارا سەنىم اتويلاپ تۇرماسا, ءبىز كىمبىز؟ ۇلتتىق نامىس ءاربىر ىسىمىزدە شىنايى ءارى بويعا قانمەن دارىعان مىنەز-قۇلقىمىزدا قاراپايىم قالپىندا كورىنىپ, سەزىلىپ تۇرۋى كەرەك. ەڭ باستىسى – ۇلتتىق ۇستانىمدار مەن قۇندىلىقتارعا باس ءيىپ, بارلىق ۋاقىتتا, بارلىق جاعدايدا, قايدا جۇرسە دە ءبىر-بىرىمىزگە جاناشىر, قورعان بولا ءبىلۋ. بۇل ماقساتتا قوعامدىق وي-سانادا رۋحاني سەرپىلىس پەن ءىرى وزگەرىس كەرەك. ميمىرت تىرلىك پەن ماسىلدىق, قۇر بوس كۇيبەڭ ماقساتقا جەتكىزبەيدى.
تەك اقشا مەن دۇنيە جارىسىنىڭ دۇرمەگىنەن, دۇمشەلەردىڭ جاتتاندى ۋاعىزىنان ۇرپاقتىڭ وي-ءورىسى وسپەيدى, جەتىلمەيدى, ولاردىڭ ءومىر سۇرە بىلۋگە دەگەن ۇمتىلىسى دا كۇش المايدى. قوعامنىڭ قۇندىلىقتارى تۇپتەپ كەلگەندە ادال ەڭبەك پەن ەلدىك, ۇلتتىق مۇددەگە تىكەلەي قاتىستى. ادال ەڭبەك قانا ەلدى ازىپ-توزۋدان ساقتايدى.
ەسكى جۇيەدە سىبايلاس جەمقورلىق پەن زاڭدى بەلدەن باسىپ, بىلىققا بەلشەسىنە دەيىن باتقان پاراقورلاردىڭ زالالى مەن اۋىر زاردابىنان جۇرت ەسىن ءالى جيا الماي كەلەدى. قازاننان – قاقپاق, يتتەن ۇيات كەتكەن جىلدارى قوعامعا تيەسىلى قازىنا-بايلىقتى ءتۇرلى زىميان جولمەن, بيلىك قىزمەتىن قاراقان باسىنا, ۇيالاستارىنىڭ بايۋىنا ولە-ولگەنىنشە پايدالانعاندار ەندى قوعامدى تازارتايىق, ادىلەتتى مەملەكەت قۇرايىق دەپ جاتقان جۇرتىنا دەم بەرىپ, مول قارجى سالىپ, كەش بولسا دا حالقىنان كەشىرىم سۇراپ, شەتەل اسىرعان زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋعا نەگە ءوز ەركىمەن ءۇن قوسىپ, قولداماي جاتىر؟ ءبىر الپاۋىت بايدىڭ اشىق داۋسى ەستىلمەدى. قىزمەت پەن بايلىقتان ابدەن رۋحاني ازعىنداۋعا ۇشىراعان با؟
وبال, ساۋاپ, ۇياتتى بىلمەگەن ادامنان ساتقىندىق تا, وپاسىزدىق تا شىعادى. ونى ۇرپاق ءالى تالاي ايىپتايدى. بۇل وزەكتى ماسەلەدە قوعام ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا مەن باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى ارنايى كوميتەتتىڭ جۇمىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعانى انىق. ەل وسى قۇقىقتىق نەگىزى تياناقتالعان شەشىمنىڭ ناتيجەسى قاشان, قالاي بولاتىنىن كۇتىپ وتىر. بۇل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز ءۇش جىلدان اسقان بەلەسىندە العاش باتىل جانە ءادىل قولعا الىنعان ءىس ەكەنىنە ايرىقشا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. بۇل ۇدەرىس وڭاي ەمەس جانە ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى – ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى ءىس.
ءبىز قاجەتتى قادامنىڭ, ادىلەتتى, ءالى تالاي ۇرپاق ايتا جۇرەتىن تاريحي شەشىمنىڭ ورىندالاتىنىنا سەنىممەن قارايمىز. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت مۇددەسى بارىنەن بيىك ەكەنىن قاداپ ايتتى. ءدال وسى تۇرعىدا تاريحي شەشىم قابىلداعانىن جاريا ەتكەلى بەرى ەل ەڭسەسى كوتەرىلىپ, قاباعى اشىلدى. «تاريحي ادىلەتتىلىك ورنايدى» دەدى. قوعامدا وسى ماسەلە باستى تاقىرىپقا اينالدى. كەي دەپۋتاتتار مەن ەكونوميست-عالىمدار ءتىپتى گاز-مۇناي سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ سالىق تۇسىمىنە قوعامدىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى. بۇعان ۇقساس ۇسىنىستاردىڭ تۇپكى ماقساتى – سىبايلاس جەمقورلىق پەن تويىمسىزدىققا قوعامدىق كۇشپەن توسقاۋىل قويۋ. الداعى ۋاقىتتا ەل نارازىلىعىن تۋعىزاتىن تەرىس قۇبىلىستاردىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن اششى ساباق بولۋعا ءتيىس.
وسىندايدا قيىن كەزەڭدەردە قوعامنىڭ كوكەيكەستى تاقىرىپتارى توڭىرەگىندە مەملەكەتشىل كوزقاراستارى مەن تاباندى ۇستانىمىنىڭ جولىندا جان اياماي كۇرەسكەن جەكە باتىرلار ويعا ورالادى. ايبارى مەن ءۇنى ەسكە تۇسەدى. قازاق ءتىلى ءۇشىن كەڭەستىك قاساڭ كەزەڭدە باسىن بايگەگە تىگىپ, الماتىنى جاياۋ ارالاپ, «بالالارىڭدى قازاق مەكتەبىنە بەرىڭدەر!» دەپ تىلەۋلەس ازاماتتارمەن بىرگە ناسيحات جۇرگىزگەن اقىن شونا سماحان ۇلى مەن قارتايعان شاعىندا ءوز قاراجاتىنا «كازاحسكايا پراۆدا» گازەتىن شىعارىپ, قازاق ۇلتىنىڭ ار-نامىسىن قورعاپ, ەل تاريحىن قوپارىپ جازىپ, ەل مەن جەردىڭ باي مۇراسىن جۇرتقا جەتكىزۋدە وراسان ەڭبەك سىڭىرگەن الدان ايىمبەتوۆتەي عالىمدى «جەكە باتىر» (ش.مۇرتازا) دەپ ماقتانىش جانە ۇلگى ەتۋگە ءتيىسپىز. تىپتەن شونا اعامىز ۇل-قىزىن قازاق مەكتەبىنە بەرمەگەن قالامگەرلەردىڭ كىتاپتارىن شىعارماۋ تۋرالى ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە قويىپ تا كورگەن. «انا ءتىلى تامىرىنان ايىرىلعاندا نە بولماق؟» دەپ سۇراقتى تىكەسىنەن قويعان.
قازىر سول مارعاسقالاردىڭ مەملەكەتشىل, زيالى ءىزباسارلارى نەگە كورىنبەيدى؟ قايدا كەتتى؟ جاڭا ەسىمدەر نەگە شىقپايدى؟ بۇل بۇقارالىق, يدەولوگيالىق تاربيەلىك ىسپەن كىم اينالىسادى؟ ساياسي پارتيالار ما؟ سانى كوپ قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمدار ما؟ بۇرىنعى قايراتكەرلەردىڭ ورنىن لايىقتى الماستىرا الاتىن تۇلعالارعا زارۋلىك ءار وڭىردە كۇيىپ تۇرعانى قالاي؟ قوعامعا ۇلتتى وياتاتىن تۇلعالار كەرەك. ساياساتتا جاڭا تۇرپاتتاعى, ادۋىندى, العىر, وزىق ويلى ازاماتتاردىڭ ءوز سوزدەرىن ايتا الماي كەلە جاتقانى دا راس.
ال ەشكىم تاني قويمايتىن ەركەك پەن ايەل قول ۇستاسىپ, ەگەمەندىكتىڭ 33 جىلىندا الەمنىڭ 110 ەلىنە (تمد ەلدەرىن قوسپاعاندا) ساياحاتتاپ بارىپ قايتقانىن قالاي قابىلدار ەدىڭىز؟ بۇل قازاقتىڭ «اتىڭ باردا جەر تانى» دەگەن ماقالىنا ءدال كەلەدى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ەرلى-زايىپتىنىڭ ارمانى نە دەيسىز عوي؟ الەمدە قازاق بالاسىنىڭ تابانى تيمەگەن جەرى جوق ەكەنىن راستاۋ. سونداي-اق ادامزاتتىڭ بار يگىلىگىن تاماشالاپ, شاماسى كەلگەنشە تانۋ. «ەڭ باستىسى, ءار ساپاردان ورالعان سايىن تۋعان وتانىڭ, قازاق حالقى مەن بايتاق جەرىڭنەن ارتىق ەشتەڭە جوق ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن سايىن, بارىڭدى باعالاۋدىڭ ءمان-ماعىناسىن اشا ءتۇسۋ», دەيدى ولار. ولارعا زەينەت جاسىنا جەتكەندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ارقاسىندا, بالا-شاعانىڭ قىزىعىن وسىلاي كورۋدى تاعدىر سىيلاپتى. «دۇنيە الاساپىران, قىم-قيعاش, دۇربەلەڭ. تاڭعاجايىپتار دا جەتەرلىك. ارالداعى شاعىن مەملەكەتتەردە, افريكا مەن لاتىن امەريكادا «قايدان كەلدىڭدەر؟» دەپ سۇرايدى, ءبىز قازاقستان تۋرالى ايتامىز. ولار اڭ-تاڭ. تانىستىرامىز, گەوگرافيالىق كارتادان كورسەتەمىز. قىزىعادى, الەمدە قانداي حالىق, مەملەكەت ەكەنىمىزدى بىلگىسى كەلەدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, قازاقتاي كوزى اشىق, پەيىلى كەڭ, دارقان ەل, جەر بايلىعى مول, جومارت جۇرت جوق», دەيدى ماقتان, دۋمان-توي مەن داڭعازا اتاققۇمارلىقتان مۇلدەم اۋلاق, جاڭا زامان لەبىن سەزىنگەن مادەنيەتتى كىسىلەر.
ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ماعىناسىن تىلەنبەي, سۇرامساقتانباي, باردى قاناعات تۇتىپ, وتباسى, اۋلەتىڭنىڭ جاقسى ءداستۇر, قاسيەتتەرىن مەدەت تۇتىپ, ارداقتاۋدى جوعارى قويىپ, ماقسات ەتەتىن جانداردى ءبىز دە قۇرمەتتەپ, سىيلايمىز. بىراق ادامداردىڭ ءبارى بىردەي ەمەس. قازىر ەكىنىڭ ءبىرى «قوعام وزگەرمەي, ەشتەڭە وزگەرمەيدى. سوندىقتان ءسىز بەن ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعان اڭگىمەمىزدىڭ بىرەۋگە كەرەگى بار ەكەنىنە كۇمانىم بار» دەپ سويلەيدى.
وتكەندە قاتتى سۋىق بولىپ, قالىڭ قار, سارشۇناق ايازدىڭ قىسىمىنان وبلىس ورتالىعىنىڭ ماڭىندا گاز قۇبىرى جارىلدى. اپاتتى جاعدايدى ەستي سالىسىمەن ىسكە كىرىسكەن مىندەتتى مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارقاسىندا قۇبىردىڭ تەسىلگەنى بىتەلدى, جارىلعانى بۇتىندەلدى. گاز قۇبىرى تولىق ىسكە قوسىلدى. وسى ۋاقىتتا قالادان قاسىنا شۇبىرتقان بەس-التى بلوگەرى, وپەراتورى بار شەنەۋنىك كەلدى. قىسقاشا جاعدايمەن تانىسقان بولادى دا: «اپاتتى جاعدايدى جوندەپ, باسى-قاسىندا ءجۇرىپ قالپىنا كەلتىردىك» دەپ سۇحبات بەرەدى. مۇنى ەستىگەن جۇمىسشىلار «مىناۋ نە پيار, كەلگەنى جاڭا عانا ەمەس پە؟» دەپ تاڭعالادى. بۇل نە؟ جاساندى, جالعان جارناما دەگەنىڭىز وسىلاي كوپىرتە سويلەپ, جوق جەردەن ءوزىن كورسەتىپ كوپشىلىكتى الدارقاتا سالۋ ما؟
بۇل جەرگىلىكتى باسقارۋ ىسىندە جاريالىلىقتان گورى اكىمدەردى ءدامسىز, ءنارسىز جارنامالاۋ بىركەلكى سيپات الا باستاعانىن اڭعارتادى. حالىق ءبارىن كورىپ, سەزىپ وتىر. ال بۇدان بيلىك نە ۇتادى؟ جەرگىلىكتى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان جاڭا اكىمدەر شىنىن ايتقاندا بىلىكتى باسشى, الىمدىلىعى مەن باتىل قاسيەتتەرى اتويلاپ تۇرعان تۇلعا دەيتىندەي دەڭگەيگە كوتەرىلە قويعان جوق. ءسوز بەن ءىس بىرلىگىندە ساياسي جۇيەلى, ال اۋىلشارۋاشىلىقتا ەكى قولدى سىبانىپ, توڭىرەگىن ءۇيىرىپ جاپىرىپ جۇمىس ىستەيتىن, تۋراسىندا سەرپىلىس اكەلەتىن, جاڭا ىزدەنىستەرگە باعىت-باعدار بەرەتىن يدەيالىق كوشباسشىلارعا ءزارۋمىز ءالى. بۇلاي دەۋىمىزگە وڭىرلەردەگى بىرسىدىرعى تىرلىكتەر عانا سەبەپ ەمەس…
ال حالىق ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ءار تاڭىنان ادىلەتتىلىك پەن جاڭعىرۋعا نەگىزدەلگەن ناقتى وزگەرىستەردى كۇتىپ وتىر. ماسەلەن, قاي وبلىستىڭ اكىمى جۇرت الدىنا شىعىپ, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋعا ستراتەگيالىق جوسپار جاسادى؟ جاتتاندى تسيفرلار مەن ەسەپتىك كورسەتكىشتەردىڭ ار جاعىندا تولىپ جاتقان ماسەلەلەردى نەگە اشىپ كورسەتپەيدى؟
وبلىس باسشىلارى بۇرىنعىداي ەسكى جۇيەنىڭ ەلەسىندە ءجۇرىپ, ەل باسقارۋعا بولمايتىنىن ەندى انىق ءتۇسىنۋى كەرەك. ونسىز ويعا العان جوسپار ويداعىداي ورىندالمايدى. قاعاز جۇزىندە ءبارى كەرەمەت بولۋى مۇمكىن. مينيسترلەر مەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن مىندەتتەردىڭ ءمانىن ءىس جۇزىندە ءتۇسىنىپ, ناقتى جۇمىستارمەن اينالىسۋعا ءتيىس. جاڭارۋعا بەت بۇرعان ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ساياسي-رۋحاني, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي قىزمەت ەتۋى ەڭ اۋەلى جەمقورلىقتان ادا, قۇرعاق ۋادەشىل, سوزبۇيدالىق اتاۋلىدان تازا, قالا مەن اۋىلدا بىردەي اۋقىمدى تىرلىگىمەن, تۇلعالىق دەڭگەيىمەن انىق جانە اشىق كورىنۋگە ءتيىس. ءار باسشىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ تۇپكى يدەياسىنا تاۋەلدى, ءاربىر لاۋازىمدىق قىزمەتى جانكەشتىلىك, تاباندىلىق جانە تىنىمسىز كۇرەسكەرلىكتەن تۇرۋى اسا ماڭىزدى. ءار اۋىل, اۋدان, وبلىس جۇرتشىلىعى ءوز باسشىسىن تاپقانىنا ەرەكشە ءمان بەرگەنىمىز ابزال. ويتكەنى تەڭىن تاپپاعان جىگىت تە ازادى.
بۇل – بۇگىنگى ۋاقىتتا مەملەكەت, بۇقارا تالاپ ەتىپ وتىرعان مىندەت. كەيىنگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسقارۋ ءىسىنىڭ باسى-قاسىنا كەلىپ جاتقان جوعارىداعى ساياسي ەليتانىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ بەتبۇرىسى – ىسكەرلىگى مەن مەيلىنشە العىرلىعى, تاعدىرشەشتى مىندەتتەردى ورىنداۋعا يكەمدىلىگى حالىق ريزا بولاتىن يگىلىكتەرمەن كورىنەدى دەگەن سەنىم بار. حالىق سەنىممەن قۇپتاپ, قولداپ وتىرعان ادىلەتتى قازاقستاندى ادال ادامدار قۇرادى. ساياساتى دا, الەۋمەتتىك-رۋحاني سىر-سيپاتى دا جۇرەككە جاقىن ەستىلەتىن – ۇلى مارتەبەلى ادال ەڭبەكتىڭ ەلدىك قۇندىلىعى وسىندا.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
