رەسپۋبليكادا بىرنەشە پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بولعانىنا قاراماستان, ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تۇسكىسى كەلەتىن تالاپكەرلەردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ونىڭ جارقىن دالەلىن 80 جىلدىق تاريحى بار ءبىلىم ورداسىنىڭ وسى جىلدارداعى ساپالى ءبىلىم, بىلىكتى كادر دايارلاۋ ۇدەسىنە قويىلاتىن تالاپتىڭ جوعارىلىعى مەن بىلىكتى پروفەسسور-وقىتۋشىلار جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىنەن ناقتى كورەمىز.
– مارتەبەلى پاراسات ورداسىنىڭ تاريحى ەل باسىنا كۇن تۋعان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سۇراپىل سوعىس جىلدارىنان باستالىپ, ەرلەر قان مايدانعا اتتانعاندا ەل بەينەتى تۋعان جەردە قالعان ايەلدەر مەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ موينىنا ارتىلعانى بەلگىلى. سول تۇستا, 1944 جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسپۋبليكا باسشىلارى ج.شاياحمەتوۆ پەن ن.وڭداسىنوۆتىڭ باس بولۋىمەن اسەم الماتىدا ءبىلىم ورداسى شاڭىراق كوتەردى. حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتتارى ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءى.وماروۆ قولداپ, ءبىلىم ورداسىنىڭ اشىلۋىنا كومەك قولىن سوزدى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى م.اۋەزوۆ ء«تاڭىر جازسا, بۇل ينستيتۋت قازىرگى جانە بولاشاقتاعى قازاق قىزدارىنىڭ شامشىراعىنا اينالادى. وسى شامشىراقتىڭ جارىق ساۋلەسى ەشقاشان سونبەسىن دەيىك» دەپ اق باتاسىن بەرگەن ەدى. تەك قازاقتىڭ قىزدارىنا ارنالعان قازاق تىلىندە جوعارى ءبىلىم بەرەتىن, ولاردى جاتاقحانامەن, تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋتتى اشۋ باستاماسى سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باسشىلارى مەن زيالى ازاماتتارىنىڭ باتىل قادامى, ءوز ۇلتىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىعى بولاتىن. سول جىلداردا وقۋعا تۇسكەن جاستارعا ءا.مارعۇلان, ع.قۇرمانعاليەۆ, ت.تاجىباەۆ, ا.جۇبانوۆ, و.جاۋتىكوۆ, ن.ساۋرانباەۆ سەكىلدى حالقىمىزدىڭ ايتۋلى تۇلعالارى ساباق بەردى. سوعىس جىلدارىنداعى قيىندىققا قاراماستان, ءبىلىم بەرۋ ىسىنە جەتە كوڭىل ءبولىندى, – دەيدى قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى گۇلميرا قاناي.
گوگول جانە لەسنايا كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى بۇرىنعى پەداگوگيكا ۋچيليششەسىنىڭ عيماراتىندا ورنالاسقان ينستيتۋتتا العاشقىدا 125 ستۋدەنت قابىلدانىپ, 20 وقىتۋشى ءدارىس بەرگەن بولسا, 1948 جىلى كافەدرالار سانى 11-گە جەتىپ, ستۋدەنتتەر سانى 600-دەن اسقان. بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەس ينستيتۋتىنا قاراستى 24 كافەدرادا باكالاۆرياتتىڭ – 46, ماگيستراتۋرانىڭ – 25, دوكتورانتۋرانىڭ 12 ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بار. قازىرگى كەزدە وقۋ ورنىندا 9 مىڭنان اسا ستۋدەنت, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار ءبىلىم الىپ جاتىر.
ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى اۋىل مەن قالا ءبىلىمىنىڭ اراجىگىن جالعاپ, بولاشاق مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتى مامان رەتىندە قالىپتاسۋىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەتتە اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىن زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى. ورتالىقتا ۇستازداردىڭ كوشباسشىلىعى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, اۋىل مۇعالىمدەرى ورتالىق ماماندارىنىڭ باعدار بەرۋىمەن ادىستەمەلىك كومەك الىپ كەلەدى. مۇنىمەن قوسا «عىلىمي سەرىكتەستىك: ۋنيۆەرسيتەت-مەكتەپ» باعىتىندا جۇرگىزىلەتىن تاجىريبەلىك سەمينارلار مەكتەپتەرمەن عىلىمي سەرىكتەستىكتى دامىتاتىن ماڭىزدى كاسىبي الاڭ رەتىندە جۇمىس ىستەپ وتىر.
جۋىردا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ الماتى قالاسىنىڭ اۋاسىن تازارتاتىن يننوۆاتسيالىق ءادىسىن ويلاپ تابۋى وقۋ ورنىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باسىمدىققا يە ەكەنىن كورسەتتى. فيزيولوگ-گەنەتيكتەر جوبا اياسىندا زياندى زاتتاردى بويىنا ءسىڭىرىپ الاتىن وسىمدىكتەر ءوسىرۋدى قولعا الىپ وتىر. قالا ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان عىلىمي-وندىرىستىك جۇمىستار بيىل كوكتەمدە باستالادى. الماتى وبلىسىنداعى كولدى اگروبيوستانساسىنىڭ بازاسىندا شامامەن 5 گەكتار جەرگە ارنايى سۇرىپتاۋدان وتكەن وسىمدىكتەر ەگىلىپ, كوشەتتەر قالانىڭ حالىق كوپ شوعىرلانعان اۋماقتارىنا وتىرعىزىلماقشى. جوبا جەتەكشىسى, عالىم-فيزيولوگ اسقار قالەكەشوۆ اتاپ وتكەندەي, كولدى اگروبيوستانساسى تاجىريبە الاڭى رەتىندە كەزدەيسوق تاڭدالعان جوق. مۇندا بيولوگ زەرتتەۋشىلەر مەن بولاشاق بيولوگيا مۇعالىمدەرى زوولوگيا, بوتانيكادان دالالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. عالىمدار وسىمدىكتەردى وسىرۋدەن بولەك, ادام اعزاسىن تازارتاتىن بيولوگيالىق بەلسەندى پرەپاراتتار دا دايىندايدى. وسى ورايدا عالىمدار شىعىس قازاقستان وبلىسىنا ارنايى ەكسپەديتسيامەن بارىپ, ەمدىك وسىمدىكتەردى, اتاپ ايتقاندا, التاي ءۇش قاتىن الماتى وبلىسىنا جەرسىندىرۋ ارقىلى الىنعان ءونىمدى اعزانى ساۋىقتىرۋعا پايدالانادى. گەنەتيكا جانە فيزيولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ ىسكە اساتىن جوبا ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى.
بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاھاندىق جانە ۇلتتىق رەيتينگتەردە كورسەتكىشتەرى جوعارى. بىلتىر الەمنىڭ 1500 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىشىندە 1001 + ورىندى يەلەنىپ, قازاقستاننىڭ «ۇزدىك 10» جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قاتارىنا ەنگەن بولسا, وقۋ ورنىنىڭ 15 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى گەرمانياداعى حالىقارالىق ACQUIN اككرەديتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ اككرەديتاتسياسىنان ءوتتى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ شەتەلدەردە جۇمىسقا ورنالاسۋىنا تىڭ مۇمكىندىككە جول اشادى.
قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ جانە تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا جىل سايىن شەتەلدىك عالىمداردى شاقىرۋ داستۇرگە اينالعان. ماسەلەن, الاباما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, دوكتور ۆانگ حارريس ساندرا ەشين جاراتىلىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبىلىم الۋشىلارىنا «وسىمدىكتەر بيوتەحنولوگياسى», «مەديتسينالىق بيولوگيا», «وسىمدىكتەر فيزيولوگياسى» پاندەرى بويىنشا ءبىر جىل بويى اعىلشىن تىلىندە ءدارىس وقيتىن بولسا, كورەياداعى پۋچون ۋنيۆەرسيتەتىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن بىرگە امەريكانىڭ دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتى اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى لاكيشا ەدۆارتس «شەت ءتىلى: ەكى شەت ءتىلى» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان 3-كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ساباق بەرەدى. ۇلىبريتانيادا حانزادا مەن حانشايىم كۇتۋشىلەرىن جانە بالاباقشا تاربيەشىلەرىن دايارلايتىن نورلاند كوللەدجىمەن مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان بولسا, ساسسەكس ۋنيۆەرسيتەتىمەن ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا بويىنشا قوس ديپلومدى باعدارلاماسى باستالماق. وسى ارىپتەستىك اياسىندا پەداگوگيكا سالاسىندا قوسىمشا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن PGCE in Pedagogy and Practice حالىقارالىق باعدارلاماسى دا ىسكە اساتىن بولادى. سونداي-اق پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن ورتالىق قۇرۋ جوسپاردا تۇر. ال وتكەن جىلى قاراشا ايىندا امەريكالىق بەلگىلى عالىم دۋگلاس حارتماننىڭ, «الەم مۇعالىمى» جاھاندىق سىيلىعىنىڭ 2020-جىلعى يەگەرى رانجيت ديسالەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە كەلۋى, مالايزيا حالىقارالىق مادەني كوممۋنيكاتسيا ورتالىعى باسقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەندجامين لەونگ تاك حانگپەن مەموراندۋمعا قول قويۋ ءراسىمى دە كاسىبي ماماندار دايارلاۋ باعىتىنداعى ىلكىمدى قادامدار ەكەنى بەلگىلى.
پاراسات ورداسىنىڭ ماقساتى ساپالى مۇعالىمدەر دايارلاۋ عانا ەمەس, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولار قاراكوزدەردى دە تاربيەلەۋ. وسى باعىتتا «قىز جىبەك» كلۋبى, «قازاق ارۋى» كۋرسىنىڭ تۇراقتى ۇيىمداستىرىلۋى ۇلت رۋحانياتىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن پاش ەتۋگە ىقپال ەتەدى دەسەك, حالىقتىق ءداستۇر, ۇلتتىق كيىمدەر ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋ ىسىنە دە باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعاندىعى ديزاينەر ۇلجان بەگەشوۆانىڭ «Qashgari» كوللەكتسياسىنىڭ كوركەم ستيلىنەن ايقىن كورىنىس بەرەدى. ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى ايەلدەردىڭ قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق العان بىلىمدەرىن مەكتەپتەردە, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاستىرىپ, ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ ىسىنە بارىنشا اتسالىسىپ كەلەدى.
الماتى
