– ادەبيەت الەمىنە كەلۋىڭىزگە نە اسەر ەتتى؟
– مەنىڭ اكەم كىتاپتى كوپ وقيتىن. شەشەم دە جاس كەزىندە كوپ وقىپتى. كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ اتى-ءجونىن ەڭ الدىمەن سول كىسىدەن ەستىدىم. ونىڭ ۇستىنە ءلايلا دەگەن اپكەم كىتاپحاناشى بولدى. ساباقتان بوس كەزدە كىتاپحاناعا كىرىپ الىپ, قولىما تۇسكەن كىتاپتىڭ ءبارىن شەتىنەن وقي بەرەتىنمىن. تۋعان جەرىم جامبىل اۋىلىنداعى مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن الپىسباي دەگەن اعامىز ەركىن تاقىرىپتاعى شىعارمانى كوپ جازدىراتىن. وسىنىڭ ءبارى اسەر ەتكەن شىعار دەپ ويلايمىن. ناعىز ادەبيەتپەن كەزدەسۋىم ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەننەن كەيىن بولدى. قازىر الىپ تاستاپتى, ول كەزدە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە قازاق, ورىس, شەتەل ادەبيەتى پاندەرى وقىتىلاتىن. مۇعالىمدەر مىندەتتى تۇردە وقىلۋعا ءتيىستى شىعارمالار ءتىزىمىن بەرەدى. سول كىتاپتاردى, ول تىزىمدە جوقتارىن دا تاۋىپ وقىپ, ۇلتتىق كىتاپحانادان شىقپايتىنبىز. ءتىپتى ايىم ءابدىراسوۆا دەگەن كۋرستاسىم ەكەۋمىز كۇنى بويى كىتاپحانادا كىتاپ وقىپ, قايتاردا اۆتوبۋستا پىكىر تالاستىرىپ, جولدا رەنجىسىپ قالاتىن كەزدەرىمىز دە بولعان.
– «جاراسىن جۇرەگىمنىڭ تاڭا المادىم,
ءفانيدىڭ ۋ, بالىنا قانا المادىم.
بەتىم جوق, تۇركىستانعا قالاي بارام؟»
ءوزىم تۇركىستاندىق بولعاسىن با, وسى ولەڭىڭىز جانىما جاقىن. ەلىمىزدىڭ قاي جەرلەرى سىزگە ەرەكشە ىستىق؟
– الدىمەن تۋىپ-وسكەن جەرىم زايسان وزىمە ىستىق. بىراق ءار جەردىڭ ءبىر وزىنشە تارتىمدىلىعى بولادى عوي. مىسالى, استانانىڭ اسپانى ۇنايدى. شىمكەنتكە كوپ باردىم, و جاقتا عازيزا دەگەن دوسىم بار. اۋا رايى قانداي بولسا, ادامدارى دا سونداي, جىلى جەر. ەلىمىزدەگى ەڭ قوناقجاي سول جاق شىعار. ال الماتى تۋرالى ءسوز بولەك. وسى قالادا ەسەيدىم, وقىدىم, جاستىق شاق, باقىتتى كەزدەر وتكەن جەرىم عوي.
– ورىس اقىنى نيكولاي زابولوتسكي «پوەزيا تولىق بولۋى ءۇشىن ەڭ قاجەتتىسى موم (مۋزىكا, وبراز, مىسل)», ياعني اۋەن, وبراز, وي دەپ ەدى. ال ءسىز ءۇشىن پوەزياعا ەڭ الدىمەن نە كەرەك؟
– جۇرەك پەن شىنايىلىق كەرەك.
– «كۇلگەن جاپىراق,
جىلاعان جاپىراق,
ۇناعان جاپىراق,
قۇلاعان جاپىراق,
نە ويلايسىڭ تاباننىڭ استىندا جاتىپ اپ», – دەيسىز. مەنىڭشە, ءسىزدىڭ سۇيىكتى مەزگىلىڭىز كۇز سەكىلدى؟...
– كۇزدى ۇناتاتىنىم راس. بىراق مەنىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن مەزگىلىم – قىس. اسىرەسە قار جاۋعان كۇندەرى راقاتتانىپ, ۇيگە كىرگىم كەلمەيدى. بالا كەزىمدە ءبىز جاقتا قار وتە قالىڭ جاۋاتىن. اياز قىرىقتان اسىپ, ساباق بولماي, ۇيدە وتىراتىنبىز. شەشەم مارقۇم ايتاتىن, اڭدىپ وتىرماسا, مەن باسىما بىردەڭەنى جامىلا سالىپ, دالاعا شىعىپ كەتەدى ەكەنمىن. قاردىڭ جاپىرلاماي, تۇيدەكتەپ قۇيىلماي, قالىقتاپ, جاپالاقتاپ جاۋاتىن ءبىر كەزدەرى بولادى عوي. سونى جاقسى كورەمىن.
– اناڭىز قانداي ادام ەدى؟
– شەشەم مارقۇم قىزىق ادام بولاتىن. «قىزىقتارىنىڭ» كوبى اياق استىنان ولاي-بۇلاي بوپ كەتسەم, دايىندىعىم دۇرىس بولماي قالىپ, جۇرتتان ۇيات بولا ما دەگەن قورقىنىشتان تۋىندايتىن. جاسى ەلۋدەن اسقاندا دۇنيەدەن وتكەندە تۇسىنا قۇرىلاتىن شىمىلدىعىن, سۇيەگىنە تۇسكەندەرگە بەرەتىن كيىم-كەشەكتەرىن دايىنداي باستادى. كەيدە ساندىعىن اشىپ, ىشىندەگىلەرىن قاعىپ-سىلكىپ, قايتا سالاتىنى بار ەدى. شەشەم سول زاتتار تۇراتىن ساندىقتى اشا قالسا, بۇگىن-ەرتەڭ ايرىلىپ قالاتىنداي جۇرەگىم زىرق ەتە قالاتىن. قورقىپ, سول ماڭايعا بارماۋعا, ءتىپتى قاراماۋعا تىرىساتىنمىن. مەن الماتىعا وقۋعا كەتكەندە انامىزدى اپكەم ءلايلا قولىنا العان. ءبىر كۇنى اپكەم مەن جەزدەم شارۋامەن ءبىر جاققا جول ءجۇرىپ كەتىپتى. شەشەم تاڭەرتەڭگى شايىن سولارمەن ءىشىپ, قۇرت قايناتۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى. ءبىز جاقتا ىركىت جيناپ, ول ابدەن اشىعان سوڭ بارىپ ءبىر-اق قايناتادى. جانە كۇنى بويى وشاقتان وت ۇزبەي, اقىرىن بۇلكىلدەتىپ وتىرۋ كەرەك. ول ۇيدەگى جالعىز جۇمىسى سول بولعاندىقتان, شارۋاسىنا جان-تانىمەن بەرىلىپ كەتكەن شەشەم كەشكە قاراي اياق-قولى دىرىلدەپ, السىرەي باستايدى. ءتىپتى جۇرە الماي قالادى. كۇنى بويى قايناتقان قۇرتىن دورباعا قۇيىپ, ىلۋگە ازەر شاماسى كەلەدى. سوسىن ۋاقىتىم بولعان ەكەن دەپ, جانتالاسا دايىندالا باستايدى. ەڭ الدىمەن تىرناعىن الادى. اياق-قولى ازەر يكەمگە كەلسە دە جۋىنىپ-شايىنادى. توسەك-ورنىن, كيىمىن اۋىستىرادى. سوسىن توسەگىنە كوزىن جۇمىپ, سوزىلىپ جاتا قالادى. بىلەتىن دۇعالارىن كۇبىرلەپ, سول جاتقاننان مول جاتادى. ارا-اراسىندا كوزىن اشىپ, ءالى ءتىرىمىن بە دەگەندەي جان-جاعىنا قاراپ قويادى ەكەن. كەش باتقاندا قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى كەلەدى. ولار شەشەمنىڭ جاتىپ قالعانىن كورىپ, شوشىپ كەتەدى. سوسىن قىزى شاي قويىپ, ءبىر شىنى شاي اكەپ بەرەدى. ءبىر قىزىعى, شاي ىشكەن سوڭ شەكەسى ءجىپسىپ, شەشەمنىڭ جاعدايى دۇرىستالا باستايدى, تاعى ىشەدى. كيىنىپ, ورنىنان تۇرسا, جاعدايى جاقسى. سويتسە, بايعۇس شەشەم كۇنى بويى قۇرت قايناتىپ ءجۇرىپ, تاماق ءىشۋدى ۇمىتىپ كەتىپتى. السىرەپ, جۇرە الماي قالۋىنىڭ سەبەبى سول عانا ەكەن…
– شىنىندا, اناڭىز قىزىق ادام ەكەن.
– ءيا, ول كىسىنىڭ مۇنداي قىزىقتارىنان ءبىر كىتاپ جازۋعا بولار ەدى.
– ءسىز ساياق جۇرەسىز. باۋىرجان ومار ۇلىنىڭ جازباسىندا توماعا-تۇيىق ۇنسىزدىگىڭىز سۋرەتتەلەدى. ەندىگى سۇراق, گۇلنار اقىن كىشكەنتاي كەزىندە تۇيىقتاۋ بالا بولدى ما؟
– جوق, كەرىسىنشە كوپشىل بولدىم. ءوزىم قۇرالىپتاس كورشىلەردىڭ بالالارىن جيناپ, كونتسەرت, سپەكتاكل ۇيىمداستىرىپ جۇرەتىنمىن. ءۇيدىڭ كەنجەسى بولعاندىقتان اكەم مەنى قاتتى ەركەلەتتى. ەشكىم بەتىڭە كەلمەگەن سوڭ بەلگىلى عوي, كەيدە ارتىق تا كەتىپ قالاسىڭ. بالا كەزدە شاشىمنىڭ بۇيرالىعىنا بايلانىستى «دۋدارباس» دەگەن سياقتى ءبىراز اتتارىم بولاتىن. شاشىم كادىمگى افريكالىقتاردىڭ شاشىنداي, تاراق باتپايتىن, ۇساق بۇيرا ەدى. شەشەم تارتىپ, قاتتى قىلىپ ءورىپ قويماسا, بوساپ, ەندى ءبىر باس قوسىلعانداي كۇمپيىپ, كوتەرىلىپ كەتەتىن. ۇزىندىعى بەلىمنەن كەلەتىن بۇل بۇيرا شاشتى كۇتىپ-باپتاۋ – شەشەم بايعۇس ءۇشىن ۇلكەن شارۋا. مەكتەپكە باراردا ءوزى تاراپ, ءورىپ بەرەتىن. جازعى دەمالىستا ۇلكەن اعامنىڭ بالالارى ءبىزدىڭ ۇيدە بولادى. ولاردىڭ ەڭ باستى جۇمىسى – بالىق اۋلاۋ. بىراق جىلاپ, مازامىزدى الادى دەي مە, ۇلكەن اعامنىڭ ءبىزدىڭ ۇيدەگى بالاسى مۇحتار ەكەۋمىزدى ەرتكىسى كەلمەيدى. ءبىزدى جالىندىرعاندى قىزىق كورىپ, كەيدە ەكەۋى «بالىققا بارعىڭ كەلسە, ءويت-ءبۇيت» دەپ, نەشە ءتۇرلى تالاپ قوياتىن. ءبىر كۇنى ولار: «شاشىڭا شىبىن قاماتساڭ, باراسىڭ» دەدى. «قالاي؟» دەپ ەم, «قازىر كورەسىڭ», – دەپ, شىبىن اۋلاي باستادى. ەكەۋى ۇشىپ بارا جاتقان شىبىندى قارشىپ ۇستاپ الادى دا, شاشىمنىڭ اراسىنا كىرگىزىپ جىبەرەدى. بالىققا بارۋ ءۇشىن قانداي ازاپ بولسا دا شىداۋعا دايىن بولىپ مەن تۇرامىن. باسىمداعى شىبىندار تورعا تۇسكەندەي تىپىرلاپ, تۇتاسقان بۇيرا شاشتان ىزىلداپ, شىعا الماي, جانتالاسادى. ءۇش باۋىرىم ءىشىن باسىپ, ءۇش جەردە دومالاپ ك ۇلىپ جاتىر. بىراق مەنىڭ كۇلۋگە شامام جوق. باسىم جىبىرلاپ, شىبىننىڭ ىزىلىنان قۇلاعىم تۇنىپ بارادى, بالىققا اپارامىز دەگەن سوڭ ازەر شىداپ تۇرمىن. اقىرى شىداماي كەتىپ, ەكى قولىمدى شاشىمنىڭ اراسىنا تىعىپ جىبەرىپ, سىلكىلەگەندە شىبىندار ۇشىپ شىعا باستادى. بۇل كورىنىس ولارعا ءتىپتى قىزىق بولىپ كورىندى عوي دەيمىن, قولدارىن شوشايتىپ, باسىمنان ۇشىپ شىققان شىبىنداردى قىزىقتاپ, ابدەن ءماز بولدى. مىنە, وسىنداي قىزىقتى جايتتار بولىپ تۇراتىن.
– باۋىرلارىڭىزدىڭ ورتاسىندا ءوسىپسىز عوي.
– ءيا. ۇلكەن اعامنىڭ بالالارى عوي, كەڭشار ورتالىعىندا تۇردى. ءبىز سونىڭ بولىمشەسى – جامبىل دەگەن اۋىلدامىز. ول كەزدە كينو دەگەندى بىلمەيمىز, تەلەۆيزور دا كەلمەگەن كەز. سوۆحوز ورتالىعىندا تۇراتىن اعامنىڭ بالاسى بوكەن ءبىز ءۇشىن باسقا عالامشاردىڭ ادامى سياقتى. «قانداي كينو كوردىڭ؟ ايتىپ بەرشى» دەپ جالىنامىز. ول دا بىردەن جالپ ەتە قالماي, «انانى اكەپ بەر, مىنانى ءسويت, ءبۇيت» دەپ ءبىزدى جۇمساپ, ءبىراز كىسىمسيدى. ايتقانىنىڭ ءبارىن ورىنداپ, مۇحتار ەكەۋمىز كادىمگى كينو كورەتىندەي بوكەننىڭ قارسى الدىنا جايعاسىپ الامىز. ول اڭگىمەسىن باستاردا كادىمگى ءارتىس سياقتى «وبرازعا كىرىپ», ماڭىزدانىپ, وزگەرە قالادى. بوكەننىڭ اڭگىمەسى كينودان ءبىر دە كەم ەمەس. مۋزىكا دا ءوزى, رولدەگى ءارتىس تە ءوزى, مىلتىقتىڭ, پيستولەتتىڭ, پۋلەمەتتىڭ اتىلعانىن, بومبانىڭ جارىلعانىن تۇگەل دىبىستاپ بەرەدى. «الدىمەن جازۋ شىعادى» دەپ باستايدى. سوسىن «نەمىستىڭ اسكەرى كەلە جاتادى» دەپ, ء«دىھ-ءدىھ, ءدىھ-ءدىھ» دەپ دىبىسىن سالادى. «سوسىن بومبا جارىلادى. بۋح! سنارياد جارىلىپ جاتىر... ءچىىىڭڭڭڭڭ, ءچىىىىڭڭڭڭ! ءبىر نەمىس مىلتىعىن الىپ, اتا بەرگەندە وق ءتيىپ, قۇلاپ تۇسەدى. بدۋح!» ءبىر قىزىعى, بوكەننىڭ اڭگىمەسىندە تەك نەمىستەر عانا ولەدى. كەڭەس اسكەرىنىڭ ولمەگەنى بىزگە دە قاتتى ۇنايدى. كەيدە قىزىپ, ارقالانىپ كەتىپ, بوكەنگە قوسىلىپ, نەمىستەرمەن اتىسىپ كەتەمىز. بوكەننىڭ كورگەن ءفيلمى بىرەۋ-اق پا, الدە كورگەنىنىڭ ءبارى وسىنداي ما, ايتەۋىر بارلىق اڭگىمەسىنىڭ مازمۇنى شامامەن وسىلاي بولاتىن.
– ماقتاۋ سۇيمەيتىن بالا بولمايدى عوي. و جاعىنان قانداي بولدىڭىز؟ جالپى, ءوزىڭىزدى ماقتاعاندى ۇناتاسىز با؟
– ماقتاعاندى كىم جەك كورسىن. تەك ول ماقتاۋ ورنىمەن, جونىمەن بولسا. بىراق ءبىز ماقتاساق تا, جامانداساق تا اسىرىڭقىراپ جىبەرەمىز عوي كەيدە. مەنىڭ كىشكەنتاي كەزىمدەگى ءبىر اتىم – ءماي-اپا. بالا كەزىمدە تولىق بولدىم دەپ ايتا المايمىن. بىراق سوندا دا مۇنداي اتقا يە بولۋىما ەڭ كوپ «ەڭبەك سىڭىرگەن» اتام ەدى. اتام دەگەنىم اكەم. ول ءوزى كوپ سويلەمەيتىن, كىتاپ وقىپ, وزىمەن-ءوزى وتىراتىن ادام ەدى. سوندىقتان با, اتامنىڭ اۋزىنا ىلىگىپ, ودان ماقتاۋ ەستۋ دەگەن مەن ءۇشىن ۇلكەن دارەجە. الايدا قانشا ماقتاۋلى بولسام دا, قاتتى قورقاتىن نارسەلەرىم دە از ەمەس بولاتىن. ونى ەشكىمگە بىلدىرمەۋگە تىرىسامىن. مىسالى, مال سويعان كەزدە ۇيدەن قاشىپ كەتەم. مالعا جانىم اشيتىن بولۋى كەرەك. بىراق سوعىم سويعان كەزدە كەتە المايمىن. ويتكەنى ول كۇنى اتام سوعىم سويۋعا, جاس قۋىرداق جەۋگە كەلگەن اعالار مەن اتالاردىڭ الدىندا ماعان شيكى ماي ىشكىزەدى. ماقتاۋدىڭ كوكەسى دە سول كۇنى! ول كۇنى اتام عانا ەمەس, ءبىر قاۋىم ەل ماقتايدى! جۇرتتىڭ ءبارى قاراپ تۇرادى.
اتام جىلقىنىڭ ءىش مايىن ۋىسىنا تولتىرىپ الىپ, مەنى شاقىرادى. مەن دە جىلىنا ءبىر كەلەتىن تاريحي ءساتتى كۇتىپ, سول ماڭايدى اينالسوقتاپ جۇرەم. «ال, قاراڭدار, مەنىڭ بالامنىڭ قانداي باتىر ەكەنىن كورىڭدەر»! دەيدى. ءسويتىپ, شيكى مايدى اۋزىما تاقايدى. يسىنەن قۇسقىم كەلىپ تۇرسا دا كوزىمدى جۇمىپ الىپ, قىلق ەتكىزەمىن. ول ارادان شيكى مايدىڭ دامىنەن جۇرەگىم لوبلىپ تۇرعانىن بىلدىرمەي, سىر بەرمەي كەتۋىم كەرەك. كەلگەن ادامدار تاڭ قالىپ قارايدى. مەن بولسام, كۇندە شيكى ماي ءىشىپ جۇرگەن ادامشا ء«ماز بولام». ماقتانشاقتىق دەگەن قيىن عوي, كەيدە: «اتا تاعى ىشسەم قايتەدى؟» دەپ قوياتىنمىن. «جوق, بالام, وسى جەتەدى», دەپ كۇلەدى اتام.
ء«ماي اپا» دەگەن اتتىڭ جامالۋىنا سەبەپكەر بولعان تاعى ءبىر ادام – مارقۇم جەكەن اعام: «ماي بولماسا, ءماي-اپامنىڭ قارنى اشىپ قالادى» دەپ ك ۇلىپ جۇرەتىن.
– جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك: «گۇلناردىڭ ولەڭدەرىنە: «قارا قازان تۇبىندە قايناپ-قايناپ, دۇنيەنىڭ قىزىعى سارقىلعانداي» دەپ تاۋسىلا ايتۋ ءتان» دەپ جازادى. شىن مانىندە, ءسىز جازباۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولماعان كەزدە عانا جازاتىندايسىز.
– ول راس. ولەڭنىڭ جازىلۋى دا ءبىر تىلسىم عوي. قانات ءبىتىپ, قالىقتاپ ۇشىپ جۇرگەندەي بولاسىڭ. ونى ءتۇسىندىرىپ ايتۋ دا قيىن. ءوزىڭ دە اقىنسىڭ عوي. ولەڭ بولماسا, ەشكىم قۇتقارا المايتىنداي ءبىر تۇسىنىكسىز كۇيگە تۇسەسىڭ. سونداي كەزدە عانا جازامىن.
– شىعارماشىلىققا ءوزىڭىزدى تولىق ارناي الدىڭىز با؟ وكىنىشىڭىز بار ما؟
– ولەڭنىڭ سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن وتىرا قالىپ, بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتارعا ارنايى جازعان ەمەسپىن. ولاي جازا قالعاننىڭ وزىندە دە باسقا بىرەۋ جازعانداي, بوتەن ولەڭ شىعادى. جازىلاتىن كەزى بولادى. بولماسا, ودان باسقا دا شىعارماشىلىق تۇرلەرى بار عوي. كينوعا, كونتسەرت, فەستيۆالدارعا ستسەناري جازدىم, كوپتەگەن اۋدارما جاسادىم, كوپ جىل تەلەۆيدەنيەدە باس رەداكتور بولدىم. ول دا شىعارماشىلىق جۇمىس, سوندىقتان وكىنىش جوق. شىعارمانىڭ قۇندىلىعى سانىندا ەمەس, ساپاسىندا شىعار.
– ءسىزدى اقىن دەپ مويىنداتقان ء«بىر جۇتىم اۋا, قىزىل كۇن» تىرناقالدى جيناعىڭىزدان بەرى جاستار اراسىندا كوپ ايتىلاتىن «جان», وزىمە ەرەكشە اسەر ەتكەن ء«تۇس», «كەشىرىڭدەر كەلگەنىمدى ومىرگە» سىندى كىتاپتارىڭىز جارىق كوردى. قاي كىتابىڭىز ءۇشىن ەرەكشە قۋاندىڭىز؟
– العاشقى كىتابىما. مەن ءوزى قاعازعا ونشا ۇقىپتى ەمەسپىن. وسىنىڭ كەسىرىنەن جازعان نارسەمنىڭ تالايى جوعالعان بولۋى كەرەك. ولەڭدەرىم «قازاق ادەبيەتى», «جۇلدىز» سياقتى ادەبي باسىلىمدارعا, جاستاردىڭ «جالىن» جۋرنالىنا جاريالانىپ, تانىلىپ قالسام دا كىتابىم شىعادى دەپ ويلاماپپىن. ءبىر كۇنى سول كەزدەگى «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعا شاقىرتتى. بارىپ ەدىم, اعا جىلى قابىلداپ, باسپا كىتابىمدى كەزەكسىز شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتتى. ء«بىر جۇتىم اۋا, قىزىل كۇن» دەگەن العاشقى كىتابىم وسىلاي جارىق
كوردى.
– يسلام فيلوسوفياسىندا «كوزدىڭ جاسى كوڭىلدى شايادى» دەگەن پىكىر بار. كوڭىلىڭىزدى ءجيى جۋاسىز با؟
– اكەمنىڭ كىتاپتى كوپ وقيتىن ادام بولعانىن ايتتىم عوي. ول كىسىنىڭ قايتالاپ وقيتىن كىتاپتارى بولاتىن. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەرىن» شەشەمە داۋىستاپ وقىپ وتىراتىن. وقىپ وتىرىپ:
«قۇلاگەر ق ۇلىنىنان دوسىم ەدى,
باسپانام – تاۋعا تىككەن قوسىم ەدى.
قانداي سور ەرەيمەنگە ايداپ كەلگەن,
قازاڭنىڭ جەتكەن جەرى وسى ما ەدى؟» –
دەگەن جەرىنە كەلگەندە توقتاپ, كەڭكىلدەپ, كۇلگەندەي مە, جىلاعانداي ما ءبىر دىبىس شىعارىپ, كوزىن ءسۇرتۋشى ەدى. اكەم سياقتى كىتاپ وقىپ وتىرىپ, كوڭىلىم بوسايتىنى بار. مىسالى, مۇحتار اعانىڭ (ماعاۋين) «تازىنىڭ ءولىمىن» وقىعان سايىن ءبىر جىلاپ الامىن. كەيدە ءبىر نارسەگە قاتتى سۇيسىنگەندە دە كوزىمە جاس كەلەتىنى بار.
– جاقسىلىق جاساۋ دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟
– شەشەم مارقۇم: «ەشكىمگە جاماندىق جاساماساڭ, سونىڭ ءوزى – جاقسىلىق» دەۋشى ەدى. بىرەۋگە جاقسىلىق جاساپ, پايداسى تيگەن ادامنىڭ ءوزى راقاتتانادى عوي. ال ەگەر جاقسىلىق جاساعان ادام سونى ۇمىتا الماي, كوڭىلىنەن شىقپاي قالسا, «وسىعان سونداي جاقسىلىق جاساپ ەم...» دەپ وكىنىش بىلدىرگەندەي بولىپ, سانامالاپ ايتا بەرسە, ول جاقسىلىق ەمەس, ەسەپ. ويتكەنى ول جاقسىلىعىنىڭ قايتارىمىن كۇتەدى. ءوزى جاقسىلىق جاساعان ادامىنىڭ ءومىر بويى الدىندا قۇرداي جورعالاپ جۇرگەنىن قالايدى. ال شىن جۇرەكتەن جاقسىلىق جاساعان ادام ونى سول كەزدە-اق ۇمىتىپ كەتەدى.
– گۇلنار اپاي, ماعجان پوەزيانى «جاننىڭ ءسوزى» دەدى عوي. بىراق قازىر جاننان گورى فورماعا ەلىگىپ كەتكەندەيمىز. اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ ءبىر سوزىندە «بىرنەشە اقىننىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلمەگەن ولەڭدەرىنىڭ ىشىنەن گۇلناردىڭ ولەڭىن جازباي تانۋعا بولادى» دەپ ەدى. ءسىز ءوز ءستيلىڭىزدى قالاي تاپتىڭىز؟
– مەن وقىپ جۇرگەندە, ول كەزدە كازگۋ دەيتىنبىز, قازىرگى قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءبارى اقىن بولاتىن. مارقۇم قايرات الىمبەك, باۋىرجان ۇسەنوۆ, قازىرگى قازاقتىڭ بەلگىلى اقىندارى سۆەتقالي, باۋىرجاندار بار. پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتا ءجانيا ەراليەۆا دەگەن تاماشا اقىن قىز بولدى. ول كەزدە جىر كەشتەرى كوپ بولاتىن. قالماي بارىپ جۇرەمىن, بىراق ءوزىمنىڭ ولەڭدەرىمە كوڭىلىم تولمايتىن. كەيدە دۇرىس ولەڭ وقي الماسام دا جىگىتتەر قويماي وقىتاتىن. كەيىن «تۇسىنىكسىز, بۋالدىر جازادى» دەگەن سياقتى سىن پىكىرلەر دە ەستىپ ءجۇردىم. ونداي جاعداي شىنىمەن دە بولعان سياقتى. بىرتە-بىرتە جازعانىما سىن كوزبەن قاراۋدى ۇيرەنە باستادىم. ءوز جولىن ىزدەۋ, اداسۋ دەگەن جاس ادامعا ءتان نارسەلەر عوي. بويىمدا جوق قاسيەتتەردى قولدان جاساپ, جاقسى كورىنۋگە, جۇرتتىڭ بارىنە ۇناۋعا تىرىسقان جوقپىن. ستيل – اقىننىڭ جان-دۇنيەسى, ومىرگە كوزقاراسى, مىنەزى. سوندىقتان بىرتە-بىرتە قالىپتاساتىن تابيعي نارسە دەپ ويلايمىن.
– سىزبەن دەرتتەنگەن, ءسىزدىڭ سيقىرلى الەمىڭىزگە شومعان جاس بۋىن ءوسىپ-ءوندى. ال ءسىز جاس كۇنىڭىزدە كىمگە ەلىكتەدىڭىز؟
– ونى بىلمەيمىن. ءبىز تولەگەن, مۇقاعالي, جۇمەكەن اعالارىمىزدى ءپىر تۇتاتىنبىز. ەلىكتەسەك, ەلىكتەگەن شىعارمىز.
– ەگەر عايىپتان سيقىرلى قۇس كەلىپ, ءبىر ارمانىڭىزدى ورىندايمىن دەسە, نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– تۇككە تۇرمايتىن نارسەلەرمەن اينالىسىپ, بوسقا وتكەن ۋاقىتىمدى قايتارشى دەر ەدىم...
– ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ قازاسىن ەستىگەندە دەل-سال بولىپ ەسەڭگىرەپ قالعانىمىز بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ءسىزدىڭ ولەڭىڭىزدى وقىپ, جانىمىز جىلادى. سىزگە ەسەنعالي اعامىز «جازۋشى» باسپاسىنىڭ «جىلدىڭ ۇزدىك اقىنى» سىيلىعىن بەرگەنىنەن حاباردارمىز. ارامىزدا اڭىزعا اينالعان اقىندى ەسكە العاندا ويىڭىزعا العاش نە ورالادى؟
– ەسەنعالي اعانى العاش رەت 1984-85 جىلدارى كازگۋ-دەگى جىر كەشىنەن كوردىم. جاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنەن «اۋديتوريا» دەگەن جيناق قۇراستىرىلاتىن بولىپ, بىرنەشە اقىن كەلدى. ءبىز ولەڭ وقىدىق. كەشتەن كەيىن ولەڭدەرىمىزدى تاپسىردىق. جيناق شىققاننان كەيىن ەسەنعالي اعا جىگىتتەردەن سالەم ايتىپ, ولەڭ سۇراتىپتى. «جالىن» جۋرنالىنا. ءوزى سوندا قىزمەت ىستەيدى ەكەن. جازعاندارىمدى قاراسام, جۋرنالعا شىعارۋعا لايىق ەمەس سياقتى كورىنىپ, كەشەۋىلدەتە بەردىم. بىراق اعا قايتا-قايتا سالەم ايتقان سوڭ ءبىر كۇنى توپتامامدى اپارىپ بەردىم. وسىلاي ەسەنعالي اعا جولىمدى اشتى. 90-جىلداردىڭ باسىندا «اراي»-«زاريا» دەگەن جۋرنالدا جۇمىس ىستەدىم. ەسەنعالي اعا ەكى تىلدە شىعاتىن سول جۋرنالدىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەكەن. ول كەزدە «تاتاركا» دەگەن جەردە ءبىر سىز پاتەردى جالداپ تۇرامىز. ءبىر جوتەل كەتپەي قويدى. ول كەزدە پروپيسكاڭ بولماسا, دارىگەر دە قارامايدى. اقىلى دەگەن جوق ول كەزدە. ەسەنعالي اعا مەنىڭ اۋىرىپ جۇرگەنىمدى بايقاپ, جازۋشىلار وداعىنان ءوز اتىنان شىعارماشىلىق ۇيىنە جولداما الىپ, ء«دارىڭدى ءىشىپ, ءبىراز ۋاقىت جىلى جەردە بول» دەپ مەنى سوندا جىبەردى. سو جەردەن ءتاۋىر بولىپ شىقتىم. ەسەنعالي اعا اقىن رەتىندە قانداي دارا, ەرەكشە بولسا, ادامدىعى دا سونداي ەدى...
– ساياحات جاساعاندى ۇناتاسىز با؟ ساپاردا بولعان قىزىقتى وقيعاڭىزبەن بولىسسەڭىز؟
– ۇناتام. بالام پراگادا وقىپ جۇرگەندە ەۋروپاعا ءجيى بارىپ تۇردىم. تالاي جەردى ارالادىق. ماعان تەڭىز, ىستىق جاق ەمەس, سالقىنداۋ, تاريحي جەرلەرى بار ەلدەر ۇنايدى. ءوزىم سۋدان قورقامىن. بالام وقۋ بىتىرەتىن جىلى ديپلوم الۋ سالتاناتىنا كيەتىن كوستيۋم ىزدەپ دۇكەنگە باردىق. پراگادا عوي دەيمىن. بالام كيىپ كورەتىن جەرگە كىرىپ كەتتى, مەن بەرگى جاعىن قاراپ جۇرگەم. ءبىر ۋاقىتتا قالاي بولعانىن بىلەيىن دەپ, بالام جاققا بارايىن دەسەم, ەسىكتەن ءبىر ايەل شىعىپ كەلە جاتىر ەكەن. مەن جول بەرىپ, كۇتىپ تۇرسام, ول دا سويتەدى. سوسىن ك ۇلىپ, ىمداپ, ءتىل بىلمەيمىن عوي, ء«وتىڭىز» دەسەم, ول دا بىردەڭە دەپ ىمداپ, سويلەگەندەي بولادى. سول كەزدە ماعان قاراپ ك ۇلىپ تۇرعان ساتۋشى جىگىتكە كوزىم ءتۇسىپ كەتتى. سوسىن ەسىكتەگى ايەلگە دۇرىستاپ قاراسام, ءوزىم. ەسىك دەگەنىم اينا بولىپ شىقتى (كۇلدى).
– شىنايى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
