سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
حالىقارالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋشى پراگا زووپاركىنىڭ ديرەكتورى ميروسلاۆ بوبەك تارپاڭ مىنەز تاعى جىلقىنى تۇمسا تابيعاتقا جىبەرۋ ماسەلەسىن وڭىنان شەشۋ ءۇشىن اۋقىمدى شارۋا قولعا الىنعانىن ايتتى. «بۇعان دەيىن موڭعوليا جەرىندە كەرقۇلاندارعا رەينترودۋكتسيا جۇرگىزىپ, پرجەۆالسكي جىلقىسىنىڭ پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىردىك. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولقالاۋى بويىنشا ءبىز الداعى بەس جىل ىشىندە قازاق دالاسىنا 40 شاقتى جابايى كەرقۇلاندى كوشىرىپ اكەپ جەرسىندىرەمىز», دەدى ميروسلاۆ بوبەك.
«2023 جىلعى 24 ساۋىردە وتكەن قازاقستان – چەحيا بيزنەس فورۋمى شەڭبەرىندە ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى مەن پراگا زووباعى اراسىندا جابايى جىلقىلاردى قازاقستان اۋماعىنا جەرسىندىرۋ بويىنشا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. مۇددەلى ۇيىمداردىڭ ماماندارىمەن كەڭەسۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى نەعۇرلىم قولايلى ءوڭىر تاڭدالدى. بۇل اۋماقتا جابايى جىلقىلاردى جەرسىندىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ اياسىندا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا كۇشەيتىلدى جانە ارنايى ۆولەر ورناتىلدى. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا 8 باس كەرقۇلاندى ماۋسىم ايىندا اكەلۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى دانيار تۇرعامباەۆ.
ەۋروپانىڭ ەن دالاسىنان جەتكىزىلەتىن كەرقۇلاننىڭ العاشقى ۇيىرىنە ءورىس قوستاناي وبلىسىنداعى «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنان بۇيىرادى. 2012 جىلى قۇرىلعان رەزەرۆات 489 766 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. ءۇيىرلى كەرقۇلان بىردەن تابيعاتقا جىبەرىلمەي, رەزەرۆات اۋماعىنداعى جابايى جانۋارلار رەينترودۋكتسياسى ورتالىعىندا ءبىر جىلدىق كۇتىم كورىپ, ابدەن جەرسىنگەن سوڭ عانا سايىن دالا ءتوسىن مەكەن ەتەدى. سەرىكتەس ۇجىمداردىڭ باستاماسىمەن ءھام قارجىلاي قولداۋىمەن قۇرىلعان رەينترودۋكتسيالىق ورتالىقتى قازاقستانداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى (اسبك) باسقارادى. ورتالىق 2017 جىلدان بەرى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى جابايى قۇلانداردى مەكەنىنە قايتارۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى. اسبك – بيولوگيالىق الۋاندىق جانە ەكوساۋات اشۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن قازاقستانداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم.
پرجەۆالسكي جىلقىسىن قازاقستانعا قايتارۋ جوباسىنا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى كوميتەتى, پراگا زووپاركى, فرانكفۋرت زوولوگيا قوعامى, نيۋرنبەرگ زووپاركى, Tierpark Berlin جانە Hortobágy ۇلتتىق پاركى ۇلەسىن قوستى. وسى جىلدىڭ 28 اقپانىندا سەرىكتەستەر مامىلە جاساسىپ, مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتىڭ كوتەرەر جۇگى دە اۋىر: الداعى بەس جىلدىڭ بەدەرىندە ەۋروپادان ءۇيىر-ءۇيىر كەرقۇلان قازاق دالاسىنا جەتكىزىلەدى.
چەحيادان ەلىمىزگە جەتكىزىلەتىن پرجەۆالسكي جىلقىسى 2021 جىلى سيرەك جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر تىزىمىنە ەنگەن. ودان سىرت جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان جابايى فاۋنا مەن فلورا تۇرلەرىن ساۋداعا سالۋ تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ (سيتەس) قوسىمشاسىنا دا ەنگىزىلدى.
قازاق دالاسىنا كەرقۇلاندى جەتكىزۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويعان ۇيىمدار جونىندە بىرەر ءسوز. پراگا زووپاركى پرجەۆالسكي جىلقىسىنىڭ اسىل تۇقىمىنا يە جانە EAZA Ex situ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋشى بىرەگەي ۇيىم. EAZA – ەۋروپانى مەكەندەيتىن جابايى جانۋارلاردىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ بويىنشا زووپاركتەر مەن اكۆاريۋمدەر قاۋىمداستىعىنىڭ باعدارلاماسى. پراگا زووپاركى 2012-2019 جىلدار ارالىعىندا كەرقۇلانداردى موڭعوليا توپىراعىنا جەرسىندىرۋ جوباسىن قولعا الىپ, جابايى جىلقىلاردى بايىرعى مەكەنىمەن تابىستىردى. فرانكفۋرت زوولوگيا قوعامى (FZS) – الەمنىڭ 18 مەملەكەتىندە جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەر مەن ەكوجۇيەلەردى قورعاۋ جوبالارىن باسقاراتىن حالىقارالىق ۇيىم. 2005 جىلدان بەرى «التىن دالا» تابيعات قورعاۋ باستاماسىنىڭ قۇرىلتايشى ۇيىمنىڭ ءبىرى. 2017 جىلدان باستاپ «التىن دالا» جوباسى اياسىندا ورتالىق قازاقستانعا جابايى قۇلانداردى قايتا جەرسىندىرۋ جوباسىنا قولداۋ كورسەتەدى. بەرلين زووپاركى (Tierpark Berlin) جابايى جانۋارلاردىڭ پوپۋلياتسياسى مەن رەينترودۋكتسيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا باي تاجىريبەسىمەن ايگىلى. زووپارك جوباعا قاتىسۋشى ۇيىم رەتىندە بىزگە كەرقۇلاندارىن جىبەرەدى. ارنايى ماماندارى جابايى جىلقىنى قازاقستانعا جەتكىزۋ شارۋاسىنا دا كۇش قوسادى. نيۋرنبەرگ زووپاركى بۇعان دەيىن دە پرجەۆالسكي جىلقىسىن ورتالىق ازيا جەرىنە قايتارۋ جوباسىنا ۇلەس قوسقان. Hortobágy – ماجارستانداعى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا مۇرات تۇتقان ۇلتتىق پارك. بۇگىندە ماديارلار ەلىندەگى پارك اۋماعىندا كەرقۇلانداردىڭ ەڭ ۇلكەن پوپۋلياتسياسى مەكەندەيدى. زەرتتەۋشىلەر ماجارستانداعى كەرقۇلاننىڭ ۇيىرىنەن سۇراپتاپ الىپ بايىرعى مەكەندەرىنە جىبەرگەن الدەقايدا ءتيىمدى دەگەن پىكىردى العا تارتادى.
قازاقستانداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى 2005 جىلدان بەرى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار الەمى كوميتەتىمەن, فرانكفۋرت زوولوگيا قوعامىمەن (FZS), «فاۋنا مەن فلورا» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىمەن (F&F), قۇستاردى قورعاۋ كورولدىك ۇيىمىمەن (RSPB) تىزە قوسىپ, وسى يگى باستامانى قولعا الدى. ماقسات ايقىن – قازاقستانداعى بىرەگەي دالا ەكوجۇيەلەرىن ساقتاپ, زەرتتەۋ جانە اقبوكەن, قۇلان, كەرقۇلان سياقتى نەگىزگى تۇرلەردى قالپىنا كەلتىرىپ, كوبەيتۋ.
