تاۋلىك بويى جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن ۇزدىكسىز ۇيلەستىرۋ, تىركەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ساناۋلى مينۋت ىشىندە جولىن كەسۋ – قانشا دەگەنمەن وڭاي شارۋا ەمەس. ورتالىقتاعى ءار قىزمەتكەر الدەبىر ماڭىزدى جۇيەنىڭ ءبىر-ءبىر دەتالىن اينالدىرىپ تۇرعان مەحانيزم تارىزدەس.
اتالعان ورتالىقتىڭ قىزمەتىمەن جاقىنىراق تانىسۋ تۋرالى وڭىرلىك پوليتسيا دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى جاننا بەليالوۆادان ۇسىنىس تۇسكەندە, قاپتاعان كامەرا اراسىندا وتىرعان ءتارتىپ ساقشىلارى نە ايتا قويار ەكەن دەپ ويلاعان ەدىم. بۇل پىكىرىمنىڭ جاڭساق بولعانىن ورتالىققا اياق باسقان ساتتەن ءتۇسىندىم.
ەڭ اۋەلى پاۆلودارداعى جەدەل باسقارۋ ورتالىعى حالىققا جەدەل كومەكتەسۋ ءۇشىن قۇرىلعان ورگان ەكەنىن ايتىپ وتەيىك. كۇن سايىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا كەلىپ ءتۇسىپ جاتاتىن اقپاراتتار مەن حابارلامالاردىڭ ۇلكەن اعىنىن قورىتىپ, جەدەل ارەكەتتىڭ بارلىعى وسى جەردە ۇيلەستىرىلەدى. ورتالىق كەڭ زالدا ورنالاسقان. بولمەگە كىرىپ كەلگەندە الدىمەن كوزىڭىزگە ۇلكەن ەكراندار تۇسەدى. مۇندا قالا كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا, عيماراتتاردىڭ بيىك تۇسىندا ورنالاسقان جالپى سانى 117 كامەرانىڭ بارلىعى قامتىلعان. ينسپەكتورلار وزىنە قاجەت اۋماقتار مەن كوشە پارامەترلەرىندەگى كامەرالاردى ۋاقىت سايىن قاراپ, كۇدىكتى جايتتاردى شولىپ وتىرادى.
ازاماتتاردىڭ پوليتسياعا سوققان تەلەفون قوڭىراۋلارى اۋەلى 102 وپەراتورلارىنىڭ پۋلتىندە تىركەلەدى. كەزەكتى قوڭىراۋ شىر ەتە قالدى.
– اللو, ءسىزدى كەزەكشى وپەراتور ءامينا دۇيسەنوۆا تىڭداپ تۇر!
تەلەفون تۇتقاسىنىڭ ار جاعىنداعى تۇرعىن تولستوي كوشەسى, 90-ءۇي مەكەنجايىندا ىشىمدىككە سىلقيا تويىپ العان الدەبىر ازاماتتىڭ كىرەبەرىستە قاننەن-قاپەرسىز ۇيىقتاپ جاتقانى تۋرالى حابارلادى. وپەراتور قىز ساناۋلى سەكۋندتار ىشىندە حابارلاسقان جاننىڭ اتى-ءجونىن, تەلەفون ءنومىرىن, مەكەنجايىن سۇراستىرىپ, كومپيۋتەردەگى ەلەكتروندى كارتوچكاعا ەنگىزدى دە, زالدىڭ جوعارى جاق بولىگىندە وتىرعان اعا كەزەكشىلەردىڭ كومپيۋتەرىنە جىبەرە قويدى. اعا كەزەكشىلەر دەمدە ۋچاسكەلىك پوليتسەيگە راتسيا ارقىلى حابارلاسىپ, مەكەنجايعا بارىپ, ازاماتتىڭ كىم ەكەنىن انىقتاۋدى, ەگەر تۇراقتى مەكەنى جوق ادام بولسا, ارنايى قابىلداۋ ورنىنىڭ كولىگىن شاقىرتۋدى تاپسىردى. ارينە, بۇل ۇدەرىستىڭ بارلىعى اياقتالعانشا اعا كەزەكشىلەر قاداعالاۋدان شىعارمايدى. امينامەن بىرگە ءبىر اۋىسىمدا وپەراتور ازيزا ءجۇسىپوۆا دا 102 پۋلتىندە وتىر. ەكەۋى قوڭىراۋلاردى كەزەكتەسىپ قابىلدايدى.
ورتالىقتىڭ الدىڭعى بولىگىندە بەينەباقىلاۋ ينسپەكتورلارى كوشەدەگى, قوعامدىق ورىندارداعى ءتارتىپتى كامەرالار ارقىلى قاداعالاپ وتىر ەكەن. كەزەكشى ينسپەكتورلار ماليكا تەمىرحانوۆا مەن قارلىعاش قيناشەۆا رۇقسات ەتىلمەگەن جەردەگى شىلىم شەگۋ فاكتىسىن كورىڭىز دەپ مونيتور الدىنا شاقىردى. ايتۋلارىنشا, مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىق كۇندەلىكتى قىزمەتتەرىندە ءجيى كەزدەسەدى.
– مىناۋ پاۆلوۆ كوشەسى, 31-ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ورناتىلعان كامەرا, جاڭا عانا اۆتوكولىك سالونى الدىندا اناۋ كوك دجينسى كيگەن ەر ادام رۇقسات ەتىلمەگەن جەردە تەمەكى شەگىپ, تۇقىلىن جەرگە لاقتىرىپ كەتتى. مىنە, ءوزىڭىز قاراپ كورىڭىز, كامەرادان بارلىعى اپ-انىق كورىنىپ تۇر. قازىر مۇنى اعا كەزەكشىگە بايانداپ ۇلگەردىم, ولار پاترۋلدىك قىزمەتتى باعىتتايدى, – دەپ باياندادى ق.قيناشەۆا. تاپ سول ساتتە ناۆيگاتور-كەزەكشى ەربول ابدۋللا الگى اۋماققا ەڭ جاقىن جەردە تۇرعان كەزەكشى ءپاترۋلدى انىقتاي قويدى. نەگىزى قالا كوشەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقىلايتىن ينسپەكتورلار مەن پاترۋلدەردىڭ قايدا جۇرگەنى GPS ارقىلى كورىنىپ تۇرادى. كولىك سالونىنىڭ الدىنا كوپ كۇتتىرمەي كەزەكشى پاترۋلدىك پوليتسيا جەتىپ باردى دا, الگى ازاماتتى توقتاتىپ, ونىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزعانىن حابارلادى. سايكەسىنشە, وعان قاتىستى حاتتاما تولتىرىلىپ, شىلىمقۇمار ازامات ايىپپۇل ارقالاپ قالدى.
بەينەباقىلاۋ ينسپەكتورى ماليكا تەمىرحانوۆانىڭ ورتالىقتا قىزمەت ەتىپ جاتقانىنا 5 جىلدان اسقان. تالاي قۇقىق بۇزۋشىلىقتى كامەرا ارقىلى ونلاين رەجىمدە انىقتاپ, ارىپتەستەرىنىڭ كومەگىمەن جولىن كەستى, باۋكەسپە ۇرىلاردى ۇستاپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارعانداردى قۇرىقتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جەدەل باسقارۋ ورتالىعى قوعامدىق ءتارتىپتى باقىلاۋدا وتە ءتيىمدى قۇرال دەپ تانىلىپ كەلەدى.
«بىردە اۆتوۆوكزال ماڭىندا ەكى ايەل ءدامحانادا ىشىمدىك ءىشىپ, ءبىرى ەكىنشىسىنىڭ تەلەفونىن ۇرلاپ قاشادى. زارداپ شەگۋشى 102-گە حابارلاسقان ساتتە مەن سول اۋماقتاعى كامەرالاردى ىسكە قوستىم. باسقارۋ پۋلتىمەن كامەرالاردى اينالدىرا قاراي كەلىپ, قىلمىس ورنىنان ءىزىن سۋىتىپ بارا جاتقان كۇدىكتىنى كوزىم شالدى. پاترۋلدىك پوليتسيا الگى ايەلدى اينالاسى 7 مينۋتتىڭ ىشىندە قولعا ءتۇسىرىپ, تەلەفون يەسىنە قايتارىلدى. تاعى بىردە سپورتتىق ۆەلوسيپەد ۇرلاندى دەگەن جەدەل حابار ءتۇستى. تال تۇستە ءمىنىپ كەتكەن عوي. كامەرالاردى شولا كەلگەندە كوشەلەردىڭ بىرىنەن ۆەلوسيپەد مىنگەن ازامات ۇشىراستى. ناۆيگاتور-ينسپەكتور ەڭ جاقىن جەردەگى پاترۋل قىزمەتكەرلەرىنە حابارلاسىپ, الگىنى بىردەن ۇستادى. وسىنىڭ بارلىعى كوز الدىمىزدا, شىنايى ۋاقىتتا بولىپ جاتادى», دەيدى ماليكا.
وزگە ينسپەكتورلار كۇنىنە 8 ساعات ەڭبەك ەتسە, اعا كەزەكشىلەر گۋمار اشجانوۆ پەن دياس ەسەنگۋلوۆ 24 ساعات بويى كىرپىك قاقپاي ورتالىقتاعى بارلىق ۇدەرىستى باقىلاپ وتىرادى. سەبەبى قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان ساتتەن باستاپ, وعان قانداي قۇرىلىمدىق كۇشتەردىڭ بارعانىن, قانداي ارەكەتتەر بولعانىن ولار ءبىلۋى ءارى ۇيلەستىرىپ وتىرۋلارى كەرەك.
«جاڭا عانا اتامەكەن كەنتىندە ءبىر بالانى يت قاۋىپ العانى حابارلاندى. وعان ۋچاسكەلىك پوليتسيانى جونەلتتىك. نازارباەۆ-تورايعىروۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا جاڭا عانا تىركەلگەن جول-كولىك اپاتىنا «كاسكاد» – ارنايى پوليتسيا ءپاترۋلى اتتاندى. ال نازارباەۆ داڭعىلى, 32-ۇيدە ءورت شىققانى تۋرالى اقپارات جەتتى. ول جەردەگى قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن پوليتسەيلەردى جىبەردىك, ال تۇرعىنداردى ەۆاكۋاتسيالاۋ كەرەك بولسا تاعى قوسىمشا كۇش جونەلتەمىز», دەپ مالىمدەدى د.ەسەنگۋلوۆ.
جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ باستىعى رينات شامگۋنوۆ جالپى اتالعان قۇرىلىمدا 45 قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەتىنىن جەتكىزدى. ءبىر اۋىسىمدا شامامەن 10-11 قىزمەتكەر وتىرادى. قالا كوشەلەرىندە 117 كامەرا بولسا, جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ عيماراتتارىندا 1 700-دەن استام كامەرا ورناتىلعان.
– بۇعان قوسا ءبىزدىڭ جۇيەمىزگە مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ كامەرالىق جابدىقتارى قوسىلعان. قالا بويىنشا ولاردىڭ سانى شامامەن 15 مىڭداي بولىپ قالار. دەيتۇرعانمەن, ورتالىقتىڭ بايلانىس قۇرالدارى مەن كومپيۋتەرلىك جابدىقتارىمىز, جيھازىمىز ابدەن ەسكىرگەن. تەحنولوگيالىق مۇمكىندىگىمىزدى ارتتىرۋ ءۇشىن بيىل جبو تولىقتاي جاڭعىرتۋدان وتەدى دەپ جوسپارلانعان. كومپيۋتەرلەرىمىز بەن پۋلتتەرىمىز, وزگە دە قۇرالدارىمىز جاڭارسا, قىزمەت ساپاسى قازىرگىدەن دە ارتىپ, تيىمدىلىك تۇرعىسىنان تاعى ءبىر ساتىعا وسەمىز. قازىر ءبىر تاۋلىكتە شامامەن 200-300 قوڭىراۋ تۇسسە, جازعى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى 450-500-گە جۋىقتايدى. مۇنىڭ سىرتىندا وپەراتورلارعا الدەبىر اقپاراتتى سۇراپ حابارلاساتىندار بار. ونداي قوڭىراۋلاردىڭ سانى تاۋلىگىنە – 300-400. قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ بوس ۋاقىتى مۇلدە جوق. بارلىعى وسى جۇيەگە جۇمىلىپ, جۇدىرىقتاي قىزمەت ەتەدى, – دەپ باياندادى رينات قايىرگەلدى ۇلى.
ول كەلتىرگەن كريمينوگەندىك احۋالعا سۇيەنسەك, بۇگىندە ۇرلىق, توناۋ فاكتىلەرى ايتارلىقتاي ازايسا, ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق وقيعالارى كۇن سايىن ۇدەپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل 19-22 اقپان ارالىعىندا قالادا 49 قىلمىس تىركەلسە, سونىڭ 34-ءى الاياقتىق فاكتىسى ەكەنى انىقتالدى. الگى 34 وقيعانىڭ 30-ى ينتەرنەت ارقىلى جاسالعان.
«بۇرىن كوشەدە كامەرالار از بولعاندا اۆتوكولىكتىڭ ەسىگىن بۇزىپ, سالونىنداعى زاتتاردى توناۋ, پاتەرلەردى ۇپتەپ كەتۋ سياقتى قىلمىس كوپ تىركەلەتىن. قازىر ونلاين باقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي وقيعالار ازايدى. ۆوكزال, بازار سياقتى ادامدار كوپ جۇرەتىن جەرلەردە تەمەكى تۇقىلىن, ازىق-ت ۇلىك قالدىقتارىن قوقىس جاشىگىنە لاقتىرۋعا ادامدار ۇيرەنە باستادى. جول بويىن كەسىپ وتكەندە دە ازاماتتار جولاعى بار جەرمەن جۇرۋگە تىرىسادى. وسىنىڭ بارلىعى قوعام مۇشەلەرىنىڭ تارتىپكە بوي ۇيرەتە باستاعانىنىڭ دالەلى. ال قوعامدا ءتارتىپ ورناپ, ارقايسىسىمىز جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە الساق, ءبىز ءۇشىن ودان اسقان قۋانىش جوق», دەپ ءوز ويىمەن ءبولىستى ورتالىق باسشىسى.
جالپى, پاۆلودار قالاسى بويىنشا بۇگىندە وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك پوليتسيا بولىمدەرىنە قاراستى 16 پاترۋلدىك ۋچاسكە بار بولسا, ونىڭ تورتەۋى شاھارعا قاراستى اۋىلداردى باقىلايدى. كۇن سايىن ءار ۋچاسكەدە كەمىندە 3-4 پوليتسيا قىزمەتكەرى قوعامدىق ءتارتىپتى قاداعالايدى.
ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ايتقانداي, پوليتسيا جۇمىسى ۇنەمى ءموبيلدى بولىپ, كاسىبيلىكتى شىڭداۋدى قاجەت ەتەدى. جۇيە ورنىندا تۇرمايدى, سەبەبى جىل سايىن جاڭاشىلدىقتار ەنگىزىلەدى. تسيفرلاندىرۋ دا بەلسەندى دامىعاندىقتان, بوساڭسۋعا ۋاقىت جوق.
جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسقاننان كەيىن ءتارتىپ ساقشىلارى حالىقتىڭ قورعانى دەپ ايتۋعا بولاتىنىنا كوز جەتتى. 102 وپەراتورىنا سوعىلاتىن ءبىر قوڭىراۋدىڭ سوڭىندا وسىنداي كوماندالىق قىزمەت اتقارىلىپ جاتقانىن بىلە جۇرەيىك.
پاۆلودار
