جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارى: حالىقتى قانشالىقتى جارىلقادى؟

باعدارلامالاردىڭ العاشقى نۇسقا­لارى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ 1999 جىلعى 34,5%-دان 2008 جىلعا قاراي 12%-عا دەيىن تومەندەۋىنە, تۋراسىن ايتقاندا, حالىقتىڭ جاپپاي كەدەيلىك قامىتىن كيىپ كەتپەۋىنە ىقپال ەتتى دەۋ­گە بولادى. ودان سوڭ قارجى داعدارىسى ناتيجەسىندە جۇمىسسىزدار سانى جارتى ميلليوننان ەداۋىر اسقان ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلا­ۋىنا بايلانىستى ۇكىمەت «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسىن» (جقجك) ىسكە قوستى. بۇل 2020 جىلعا قاراي شامامەن 1,5 ميلليون ادامدى ەڭبەكپەن قامتۋعا ءتيىس-ءتى. 2011-2016 جىلدار ىشىندە شامامەن 399 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان بۇل باعدارلامانىڭ ورنىنا 2017 جىلى باسقاسى كەلدى دە, كەيىن كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى جول كارتاسى قايتا باستالىپ, قوسىمشا 300 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. بۇل باستامانىڭ نەگىزگى ەرەجەسى – ازاماتتاردى, ەڭبەك نارىعىنا شىعاتىن جاستاردى وقىتا وتىرىپ, ءارى قاراي جۇمىسقا ورنالاسۋعا كومەكتەسۋ ەدى. ءسويتىپ, اتالعان ماقساتقا قول جەتكىزۋگە 14,3 ملرد تەڭگە باعىتتالدى. ونىڭ ايا­سىن­دا قوسىمشا قارجىعا حالىقتى جۇ­مىس­پەن قامتۋ ورتالىقتارى قۇرىلىپ, ىزدە­­نۋ­شىلەرگە تەگىن كاسىپتىك, قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى ۇسى­نىلدى.

سونداي-اق مەملەكەت جالاقىنى 6 ايدان 12 ايعا دەيىن ءىشىنارا سۋبسيديا­لاي وتىرىپ, جاستار تاجىريبەسى ءۇشىن الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا دا تىرىستى. بىراق سۋبسيديالاۋ ءتاسىلى بىركەلكى بولماي, مولشەرى اي سايىن ازايىپ وتىردى. جاستار پراكتيكاسى باعدارلاماسى ءوز كەزەگىندە ودان ءارى جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن تاجىريبە جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن, ۇزاقمەرزىمدى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇرىندىق بولا المادى. ال تالىمگەرلەردىڭ جالاقىسى نەبارى 26 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان.

جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى ەڭبەك ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاسۋ كەپىلدىگىنسىز ەلدىڭ وڭتۇستىگىنەن سولتۇستىگىنە كوشىرۋ شىعىندارىن جابۋدى قاراستىردى. دەگەنمەن بەرىلگەن قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇيدىڭ جالداۋ اقىسىن جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى جۇمىسشىلار وزدەرى تولەۋگە ءماجبۇر بولعان. باعدارلامانى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋعا باسپانا, جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ دامىماۋى سىندى فاكتورلار كەدەرگى كەلتىرگەنى ايقىن. 2022 جىلدىڭ كۇزىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قونىس اۋدارعان ەڭبەككە قابىلەتتى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن مو­يىنداپ, ازاماتتاردىڭ ەڭ الدىمەن جۇمىس ورىندارى بار وڭىرلەرگە كوشۋى تۇرعىسىندا باعدارلامانى قايتا قاراۋ نيەتىن مالىمدەدى. جۋىردا وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ ايتقانداي, ەندىگى ءۇمىت – قارالىپ جاتقان جاڭا كوشى-قون تۋرالى زاڭنىڭ ەڭبەك ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى ىقپالدى شارالارىندا.

باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر باعىتى بو­يىنشا جۇمىسىن جاڭا باستاعان كاسىپ­كەرلەرگە شاعىن نەسيەلەر ۇسىنىلىپ, نەگىزىنەن اۋىل تۇرعىندارى وسى داعدى­لارعا وقىتىلدى. جىل وتكەن سايىن كاسىپكەرلىكتى قارقىندى دامىتۋ باسىم ماقساتقا اينالدى. كەيىن ازاماتتار نەگىزىنەن تۇرمىستىق-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمى مەن نىساندارىن: جولداردى, قۇبىرلاردى, مەك­تەپ­تەردى, اۋرۋحانالاردى, مۇگە­دەك­تەرگە ارنالعان ورىنداردى جوندەۋ مەن سالۋ سەكىلدى ۋاقىتشا جۇمىستارعا تارتىلدى.

جقجك ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ كوبى 2016 جىلى قابىلدانعان «ەڭبەك» باعدارلاماسىندا جالعاستى. جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ مىندەتىن موينىنا العان Enbek.kz بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماسىندا وسى جىلدىڭ قاڭتارىندا 227 مىڭ جۇمىس ىزدەۋشىگە 92 مىڭ بوس ورىننان كەلگەن. ونىڭ 68 مىڭعا جۋىعى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاندى. ءسويتىپ, نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋ سەكتورىندا (17 مىڭ بوس جۇمىس ورنى) ورتاشا جالاقىسى 100-200 مىڭ تەڭگە, سونداي-اق بىلىكتىلىگى تومەن ادامدارعا (11 مىڭ) جالاقىسى 100 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن جۇمىس ۇسىنىلعان. جالپى, حابارلاندىرۋلاردىڭ دەنىن بۋحگالتەرلەردى, ساتۋشىلاردى جانە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن جالداۋعا ارنالعان تابىسى 100-200 مىڭ تەڭگە شەگىندەگى ۆاكانسيالار قۇراعان.

بايقاپ وتىرعانىمىزداي, وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسقان ءۇردىس ازا­مات­تاردىڭ ءبارىن بىردەي تابىسى جوعارى جۇمىس ورىندارىمەن قامتۋعا اكەلمەدى. نەگىزىندە, مۇنداي قيسىن جۇمىس ىزدەپ سابىلعان حالىققا ەمەس, جۇرتتىڭ ادال اقىسىن ۇنەمدەۋدەن پايدا كورەتىن جۇمىس بەرۋشىگە قولايلى سەكىلدى. ال ايلىعى از بولسا دا ارەڭ تاپقان جۇمىسىنان ايىرىلىپ قالماۋدىڭ قامىن ويلاعان حالىقتىڭ كوپشىلىگى بارعا شۇكىر, جوققا سابىر ەتۋمەن كۇن كورەدى. ءونىمدى جانە جوعارى بىلىكتى جۇمىس ورىندارى ەڭبەك نارىعىندا از, ەلدە جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 61 پايىزى ورتا جانە تومەن داعدىعا يە. ساراپشىلار مۇنداي جۇمىستاردىڭ ناشار ەكونوميكا جاعدايىندا نەمەسە اۆتوماتتاندىرۋعا بايلانىستى تەز جوعالىپ كەتەتىنىن ايتادى. جۇمىس كۇشىنىڭ سۇرانىسىندا ورتا بىلىكتى جۇمىسشىلار باسىم, ساپالى, كۇردەلى جۇمىس ورىندارى جەتىسپەيدى. ادام كاپيتالى – الەمدەگى ەڭبەك نارىعىن دامىتۋدىڭ باسىم تۇجىرىمدامالارىنىڭ ءبىرى بولعانىمەن, ەكونوميكانىڭ سۇرانىستارىنا جا­ۋاپ بەرۋ ءۇشىن بۇل دامۋ قانداي باعىتتا جۇرەتىنىن ناقتى ءتۇسىنۋ تاعى قاجەت.

ءوز كەزەگىندە ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ءىس جۇزىندە وزگەرمەگەنىن حابارلادى. بۇل رەتتە رەسمي قاۋلىلار جقجك جۇمىس ىستەگەن بارلىق ۋاقىت ىشىندە تەك 580 مىڭ ازامات (بارلىق قاتىسۋشىنىڭ 23,3%-ى) تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق «ەڭبەك» باعدارلاماسى تەك 334 مىڭ جۇمىس ىزدەۋشىگە (قاتىسۋشىلاردىڭ 13,3%-ى) تۇراقتى جۇمىس ورنىن الۋعا كومەكتەسكەن. بىلتىر ءۇشىنشى توقساندا ەلىمىزدە 9 ملن ەكونوميكالىق بەلسەندى ازامات تىركەلىپ, ولاردىڭ ىشىندە جۇمىسسىزدار سانى 451 مىڭ ادامدى – 5%-دى قۇرادى. بىراق 2,1 ملن ادامدى نەمەسە ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 23%-ىن الاتىن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ءبارى بىردەي تۇراقتى جۇمىس ىستەۋمەن جوعارى تابىس تاۋىپ جۇرگەن جوق. ءوز بەتىمەن قامتىلعان توپتاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ تابىسى جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسىنا دا جەتپەيدى. ولاردىڭ جارتىسى 60-150 مىڭ تەڭگەگە ءومىر سۇرسە, شامامەن 350 مىڭنان اسا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ كىرىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن. بۇل رەتتە KPMG ەسەپتەۋلەرىنە سايكەس ەلىمىزدەگى ناقتى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتىلماعاندار, جاسىرىن جۇمىسسىزدار جانە ءوزىن ءوزى ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىعانداردى ەسكەرگەندە, 20%-عا دەيىن بارادى.

بۇعان قوسا 2010 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ ەلىمىزدە جاڭا جۇمىس كۇشىنىڭ تۇراقتى اعىنى بايقالادى. جىل سا­يىن ەڭبەك نارىعىنا جۇمىس تاجىريبەسى جوق 300 مىڭعا جۋىق جاس شىعادى. الايدا جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ قازىرگى قارقىنى بۇل وسىمگە ىلەسە الماۋى مۇمكىن. ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ دەموگرافيالىق بولجامى قازاقستانداعى حالىقتىڭ تابيعي ءوسۋ كوەففيتسيەنتى الەم بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدەن 52%-عا جوعارى ەكەنىن كورسەتكەن. وسىعان بايلانىستى 2034 جىلى جۇمىس كۇشىنىڭ سانى 10 ميلليون ادامنان اسۋى, ءارى قاراي جاستار توبىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى جۇمىس ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى 1 ميلليونعا جەتۋى ىقتيمال.

ساراپشىلار ايتىپ جۇرگەندەي, ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ ساياساتى جالاقىسى تومەن ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىنىڭ كومەگىمەن ەڭبەك نارىعىن تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان. ەكونوميست قۋات اكەجانوۆتىڭ پىكىرىنشە, الداعى ون شاقتى جىلدا جۇمىس ورىندارى تاپشىلىعىنىڭ كۇرت ءوسۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن بىزگە جۇمىس ورىندارىن سۋبسيديالاۋدىڭ نەعۇرلىم ءونىمدى نىسانىنا كوشۋ, سونداي-اق ەڭبەك ۇتقىرلىعى جۇيەسىن قايتا قاراۋ قاجەت. بۇل جۇمىسپەن قامتۋدى, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋمەن قاتار, الەۋەتتى جۇمىسشىلارعا تارتىمدى جاعدايلار ۇسىنۋعا ءالى دايىن ەمەس ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىنىڭ دامۋى­نا مۇمكىندىك بەرەدى.

ازىرگە بىلتىر قابىلدانعان جاڭا الەۋمەتتىك كودەكسپەن, سونداي-اق ەڭبەك نارىعىن دامىتۋدىڭ 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىمەن ەندىگى بەسجىلدىقتا ساپالى جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن 3,6 ملن-عا دەيىن ۇلعايتۋ, جۇمىسپەن قامتۋ قۇرىلىمىن جاقسارتۋ جونىندە بيىك ماقساتتارعا كوز تىگىپ وتىرمىز. سونىمەن, جىل سا­يىن تابىسى مەدياندىق كورسەتكىشتەن اساتىن ادامداردىڭ سانى ورتا ەسەپپەن 250 مىڭعا ارتپاق. ماسەلە – تاعى دا سول ۇزاقمەرزىمدى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, جوعارى جالاقىعا قالاي قول جەتكىزەتىنىمىزدە.