قاپ تاۋىن مەكەن ەتكەن قاراشاي-شەركەش, قاباردا-بالقار ۇلتتارى – تاعدىرلاس حالىق. كۇشتەپ قونىس اۋدارۋ باستالعاندا ماريا البوتقىزى 1 جاسقا دا تولماعان جورگەكتەگى ءسابي ەدى. الايدا ستاليندىك ساياسات ەشكىمدى ايامادى. اتا-اناسى, ۇيدەگى ون ءبىر بالا, سونىڭ ىشىندە كەنجەسى ماريا قىستىڭ ىزعارلى كۇندەرىنىڭ بىرىندە كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ پارمەنىمەن كوپپەن بىرگە سۋىق ۆاگوندارعا قامالدى.
– بالام, مەن انامنىڭ اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى ايتامىن. انامىز ولە-ولگەنشە ء«بىزدى قۇتقارعان قازاقتار» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ول ءبىزدىڭ وتباسىمىز, تۇتاستاي تۋىسقان قاپ تاۋى ەلىنىڭ ۇلتتارى قازاققا ماڭگىلىك قارىزدار دەيتىن. مۇنىڭ بارلىعىن سانامدا جاتتاپ ءوستىم. انام ءبىزدى قازاق حالقىن سۇيۋگە, سولارداي مەيىربان بولۋعا تاربيەلەدى. ءبىز قازاقتار سياقتى قاپ تاۋىنىڭ ەتەگىن جايلاعان بەيبىتسۇيگىش, ىنتىماقشىل ەل ەدىك. ءبىر كۇندە شىرقىمىز بۇزىلىپ, ەرىكسىز تۇردە تانىمايتىن جەرگە كوشتىك, – دەپ باستادى ماريا اجەي اڭگىمەسىن.
«انامنىڭ ايتۋىنشا وتباسىمىز كوپپەن بىرگە وتە لاس ءارى مۇزداي سۋىق ۆاگوندارعا وتىرعىزىلعان. مەن ءبىر جاستا عانامىن, ەس ءبىلىپ ۇلگەرمەگەنمىن. ۇيدە ون ءبىر بالا ەدىك. الگى پويىز قاپ تاۋىنىڭ ەتەگىنەن قوزعالعاننان 44 سوتكە جۇرەدى. جولدا اشتىقتان, سۋىقتان ولگەندەر بولىپتى. كەڭەس سولداتىنىڭ ءبىرى اناما: «شەشەي, امان قالامىز دەسەڭدەر, جولعا تەك جىلى كيىم مەن تاماق ال. باسقاسى ساعان ساپاردا قاجەت بولمايدى» دەگەن عوي. انام شىجعىرىلعان قۇيرىق مايدى ىدىسقا قۇيىپ, وزگە دە اس-اۋقاتتى دورباعا تولتىرىپ الادى. سول ازىق قازاق جەرىنە دەيىن جەتكەن ءتارىزدى. 44 تاۋلىك وتكەندە پويىز پاۆلودار ۆوكزالىنا توقتاپ, ەسىكتەرى ايقارا اشىلادى. سوندا ءبىزدى تورەباەۆ دەگەن (ەسىمىن ۇمىتتىم) ەر ادام قارسى الىپتى. كەيىن بۇل قازاق ازاماتى اۋلەتىمىزدىڭ پەرىشتە-جەبەۋشىسىنە اينالادى. جەگىلگەن اتى وتە ارىق, كىشكەنە شاناعا ون ءۇشىمىزدى وتىرعىزىپ الىپ, قازىرگى كورياكوۆكا اۋىلىنا الىپ بارعان. تورەباەۆتىڭ وتباسىندا 6 بالاسى بار. سوعان قاراماستان ءبىزدى جالعىز بولمەلى جەركەپە ۇيىنە ورنالاستىرادى. اكەم كوپ ۇزاماي اشتىقتان ولەدى. تاماق جەتپەگەن, ۇيدە بار استىڭ بارلىعىن بالالارىم جەسىن دەپ, العاشقى كۇننەن-اق باس تارتادى. ءسويتىپ, شەشەم ون ءبىر بالامەن جەسىر قالدى. الگى قازاق وتباسى وتە كەدەي ەدى, سوعان قاراماستان قولداعى بارىمەن ءبولىستى. ولاردىڭ ۇيىندە ۇزاق تۇردىق. نەگىزى شەشەم قاپ ەلىنە بەلگىلى اقىن, ءانشى, اسقان داۋلەتتى ادام احماتوۆتىڭ ءتورت ۇلدان كەيىن كورگەن جالعىز قىزى ەكەن. ەسىمدە قالعانى, انامنىڭ التىن بۇيىمدارى كوپ ەدى. ونى ساقتاپ جۇرەتىن. الگى ءتورت اعاسى دا دەپورتاتسيا ۋاقىتىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جىبەرىلگەن. وكىنىشكە قاراي, ولاردان ءالى كۇنگە دەيىن ەشبىر حابار-وشار جوق. انام ولاردى ءومىر بويى ىزدەۋمەن ءوتتى», دەپ كوز جاسىن ءبىر سىعىپ الدى.
بۇكىل سولتۇستىك قاپ تاۋىنىڭ ەلى قازاقستانعا كۇشپەن قونىس اۋدارىلعاندا قازاق حالقى قولداعى بارىمەن ءبولىستى. مەيىربان جۇرت كەۋدەسى وكسىككە تولىپ جەتكەن قاۋىمدى كەۋدەدەن كەرى يتەرمەدى. اق پەيىلى مەن دارحاندىعىنىڭ ارقاسىندا مىڭداعان تاعدىر امان قالدى.
«ەس ءبىلىپ قالعان ۋاقىتىم. ءبىز قونىس ەتىپ وتىرعان قازاق وتباسىنداعى اپانى «اپاشكا» دەيتىنبىز. ول كىسى باسىنا ۇنەمى اق جاۋلىق سالىپ جۇرەدى. بىردە ەسىك الدىندا قازىلعان جەر وشاققا قازان ءىلىپ, ىرىمشىك قايناتتى. شىركىننىڭ ءيىسى ءالى كۇنگە مۇرنىمنان كەتەر مە؟ قارنىم اش بالامىن عوي, الگى ىرىمشىكتىڭ پىسكەنىن كۇتە-كۇتە مىسىعىمدى قۇشاقتاپ ۇيىقتاپ قالىپپىن. سوندا اپا قاتقان ىرىمشىكتىڭ ماعان تيەسىلى بولىگىن ساقتاپ قويىپتى. مەن تۇرعانشا كۇتىپ وتىرعان عوي. الگى تاعامدى سۇيسىنە جەگەنىم ەسىمدە... اكەم ومىردەن وتكەن سوڭ تورەباەۆ بىزگە كومەگىن ەسەلەي ءتۇستى. وتە قامقور ادام ەدى. بىزگە اۋىلدان جەر ءۇي تاۋىپ بەرىپ, ءبىر جەردەن كەرەۋەتتەر تاۋىپ اكەلىپ, كادىمگىدەي جايلى قونىس ەتتى. ءوز بالالارىنا قاراعانداي جاقسىلىق جاسادى. ونىڭ قايسىبىرىن ايتىپ تاۋىسايىن. ول كىسى قايتىس بولعاندا اكەمىز جاتقان قابىردىڭ جانىنا اپارىپ جەرلەپتى».
ماريا بايرامقۇلوۆا مەكتەپتە جاقسى وقىپ, بويجەتكەندە ءۇش بىردەي جوعارى ءبىلىم الدى. ماسكەۋ, تاشكەنت, فرۋنزە قالالارىندا وقىدى. بىراق قايدا جۇرسە دە ونىڭ جۇرەگى قازاق جەرى دەپ سوعىپ تۇراتىن. قاي جەر قىزمەتكە شاقىرسىن, پاۆلوداردا قالامىن دەپ شەشتى. مۇندا كومسومول, كەيىن پارتيا جۇمىستارىنا ارالاستى. بەلسەندى جاستىڭ قىزمەتتىك مانسابى تەز ورلەپ, اقسۋ (ول كەزدە ەرماك اتالعان) قالالىق اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پاۆلودار قالالىق اتقارۋشى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمدارىنا دەيىن جەتتى. ول اناسىنىڭ: «قىزىم, جۇرەگىمىز قازاقپەن بىرگە, ولاردىڭ الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار ەكەندەرىڭدى ۇمىتپاڭدار. رەتى كەلگەن جەردە قازاق حالقىنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, مەرەيىن كوتەرىسۋگە جاراساڭدار – سول باقىت» دەگەنىن ەشقاشان ۇمىتپايتىن. لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە قابىلداۋعا كەلگەن ادامداردىڭ اراسىنان قازاقتىڭ اتا-اجەلەرىن كەزەكتەن تىس شاقىرىپ, ەرەكشە سىيلاپ, كۇتىپ جىبەرەدى ەكەن. بۇل قىلىعى ءۇشىن بالقار قىزىنا «ۇلتشىل» ايىبى تاعىلعان ۋاقىت تا بولىپتى.
«قازاقتىڭ ۇلكەندەرى ول كەزدە كوپ سويلەمەيتىن, ەڭبەك ادامدارى ەدى. وتىرىك ايتۋدى بىلمەيتىن, اڭعال, بىرەۋدىڭ التىن ۋاقىتىن باعالاۋدى بىلەتىن قاراپايىم جاندار ەدى. مەن ولاردىڭ ماسەلەسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تىڭداپ, قولدان كەلگەنشە جاردەمدەسۋگە تىرىساتىنمىن. حالقىمىزعا جاساعان جاقسىلىعىنىڭ تىم بولماسا ءبىر شيرەگىن ىسىممەن, قىزمەتىممەن وتەسەم دەگەن ارمان-مۇرات تۇراتىن. قاراشاش دەگەن قۇربىم بولدى. مەكتەپتە مەنى ارقاسىنا وتىرعىزىپ الىپ, ۇيىنەن ۇنەمى باۋىرساق اكەلىپ بەرەتىن. وكىنىشكە قاراي, ءومىرى ەرتە ءۇزىلدى, ابايسىزدا ەرتىس وزەنىنە باتىپ, كوز جۇمدى. ابزال جاننىڭ بەينەسى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. ول شاقتاعى ادامداردىڭ نيەتى سونداي تازا ەدى عوي, شىركىن... مەنى مەكتەپكە وتە كىشكەنە شاعىمدا بەرگەن. وتە كەدەي تۇرامىز, اش-جالاڭاشپىز. كيەتىن ەتىگىم جوق بولعان سوڭ, مەكتەپكە اعام كوتەرىپ الىپ باراتىن. ءبىر كۇنى ەرتە تۇرىپ, ايازدا جالاڭاياق ۇيدەن شىعىپ كەتىپ, قۇلپى اشىلىپ ۇلگەرمەگەن مەكتەپ الدىندا ءدىر-ءدىر ەتىپ تۇردىم. سوندا مۇعالىمىمىز, قازاقتىڭ جاس كەلىنشەگى مەنى اياپ, بوزداپ جىلاعان ەدى. اياعىمدى شۇبەرەكپەن وراپ تاستاپ, قۇشاقتاپ ەڭكىلدەدى. مۇنداي مەيىرىمدى ادامداردى قالاي ۇمىتاسىڭ؟..».
قازىر ماريا اجەي – پاۆلودار وبلىسى مەن اقسۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. جاسىنا قاراماستان وتە بەلسەندى جان. پاۆلودار وبلىستىق «ەلبرۋس» قاراشاي-شەركەس جانە كاباردا-بالقار ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى» قب توراعاسى قىزمەتىندە ۇرپاق تاربيەلەپ ءجۇر. قىزدارى قازاق ازاماتتارىنا تۇرمىسقا شىققان. ولاردان بىرنەشە نەمەرە كورىپ وتىر. «ەل مەن جەردى ءسۇيۋدى وزگە جۇرت قازاقتاردان ۇيرەنۋى كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى اجەي.
«قاراشايلار مەن بالقارلار قازاقستاندا 80 جىلداي تۇرىپ جاتىر. ءبىزدى مۇندا كۇشتەپ كوشىرىپ اكەلگەنى انىق. بىراق ءبىزدىڭ قازىر باسقا جەرگە كەتكىمىز كەلمەيتىنى اقيقات. بالالارىمىز, نەمەرەلەرىمىز بەن دوستارىمىزدىڭ ءبارى وسىندا. بۇل جەردە قازاق حالقىنىڭ كەڭ پەيىلىن كوردىك», دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن م.بايرامقۇلوۆا.
پاۆلودار وبلىسى
