ناۋرىز مەيرامى: تۇجىرىم مەن شەشىم

مەيرامنىڭ مارتەبەسى

حح عاسىر باسىندا نەگىزى قالانا باستاعان الاشوردا مەملەكەتىنىڭ يدەو­لوگياسىنا العىشارت ەسەبىندە ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ۋاقىتىنا قاتىستى تارتىستى 22 ناۋرىزعا تىرەپ, الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان نۇكتە قويىپ, 1915 جىلدان باس­تاپ قوعامدىق ورتادا بەكىدى.

1920 جىلى 26 ناۋرىزدا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تۇرار رىسقۇلوۆ №406 بۇي­رىعىمەن يۋليانشا كۇنتىزبەمەن 9 ناۋرىز, گريگوريانشا 22 ناۋرىز بۇكىلحالىقتىق «كوكتەم مەرەكەسى», «ناۋرىز» بولىپ بەكىتىلسىن دەگەن شەشىم شىعارىپ, ساياسي ساباقتاستىق رەسمي سيپاتقا ۇلاستى.

ناۋرىز مەيرامىنىڭ ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەتىن قاسيەتىن اڭداعان ستالين بيلىگى 1926 جىلدان باستاپ بۇل مەيرامدى رەسمي مەرەكەلەۋگە استىرتىن تىيىم سالدى. رەسمي تۇردە شەشىم ءازىر تابىلعان جوق.

الايدا ەلدىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە بۇل مەرەكە بەيرەسمي تۇردە اتاپ وتىلە بەردى. تەك قانا «ناۋرىز» اتاۋىنىڭ ورنىنا ەندى «امال», «قامال» دەگەن كەزەكشى سوزدەر قولدانىلدى. باتىس وڭىردە يۋليانشا 1 ناۋرىز, گريگوريانشا 13-14 ناۋ­رىزدا كوجە اسىلىپ, ءبىرىن-ءبىرى حالىق كورىسىپ قۇتتىقتاسا, وڭتۇستىك وڭىردە گريگوريانشا كۇنتىزبەمەن 1 ناۋرىزدان باستاپ «تىلەۋكوجە» اسىپ, «ۋىزمەرەكە» اتاپ جالعاستىرا بەردى.

قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك الۋ قارساڭىندا قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ 1991 جىلى 15 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن مەزگىلىن «كوكتەمگى حالىقتىق مەرەكە – ناۋرىز مەيرامى» رەتىندە رەسمي تويلاۋ بەكىتىلدى. ال 2009 جىلى 22 ساۋىردە «مەرەكەلەر تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ناۋرىز مەيرامى 21-23 ناۋرىز ارالىعىندا اتاپ وتىلەتىن بولدى.

سونداي-اق بۇل ايتۋلى مەرەكە 2016 جىلى قازاقستان, ازەربايجان, اۋعانستان, ءۇندىستان, يران, يراك, قىرعىزستان, پاكىستان, تاجىكستان, تۇرىك­مەنستان, تۇركيا, وزبەك­ستان ەلدەرىمەن بىرگە كوپۇلتتى اتالىم بويىنشا «ناۋ­رىز. مەرەكەلىك ءداستۇر» دەگەن مار­تە­بەمەن يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆ تىزىمىنە ەنگىزىلدى.

دەگەنمەن, ناۋرىز مەرەكەسى سوڭعى 30 جىل بويى ءوزىنىڭ تولىققاندى كەلبەتىن كورسەتە الماي كەلدى: كوبىنەسە ەتنوگرافيالىق سيپات پەن ساحنالىق قويىلىمنان ءارى اسپاي, ازاماتتىق مەيرامنىڭ مازمۇنى قالىپتاسپادى.

2021 جىلعى 5 قاڭتارداعى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «...ناۋرىز مەيرامىن اتاپ ءوتۋ تۇجىرىمداماسىن جاساپ, كوكتەم مەرەكەسىنىڭ مازمۇنىن بايىتا تۇسكەن ءجون. بۇكىل قوعامدى ۇيىستىراتىن قۇندىلىقتار نەعۇرلىم كوپ بولسا, بىرلىگىمىز دە سوعۇرلىم بەكەم بولادى» دەپ ناۋرىز مەيرامىنىڭ مازمۇنىن بايىتا تۇسەتىن تۇجىرىمداما جاساۋدى ۇسىنعان ەدى.

ودان سوڭ مەملەكەت باسشىسى 2024 جىلى 3 قاڭتاردا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «ناۋرىز – جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ سيمۆولى. سوندىقتان ءتول مەرەكەمىزدىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ونى بارىنشا ەرەكشەلەپ, جاڭاشا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك» دەپ بۇل تاقىرىپقا قايتادان ورالدى.

ناۋرىز مەيرامىنىڭ قوس سيپاتى

بۇگىنگى ناۋرىز مەيرامىندا ەسكەرىل­مەي كەلگەن ەكى بىردەي مازمۇن بار: بىرەۋى تۇركىلىك مۇشەلدىك جىل باسى, ەكىنشىسى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋى رەتىندەگى ادامزاتتىق تانىم. بۇعان دەيىنگى ناۋرىز مەيرامى بىرجاقتى عانا سوڭعى تانىمدى ەسكەرگەنمەن, حالىق جادىنداعى «امال كەلدى – جىل كەلدى» دەگەن تامسىلمەن مۇشەلدىك جىلدىڭ مەجەسى دە ناۋرىز مەرەكەسىمەن ۇشتاسىپ جاتقاندىعى راس ەدى. وسىدان كەلىپ تولىققاندى مەرەكەنىڭ جارتىلاي مازمۇنىن حالقىمىزدىڭ ءوزى شاشاۋ شىعارماي, تىيىم سالىنعان «ناۋ­رىز» اتاۋىن «امال», «كورىسۋ» دەپ 14 ناۋرىزدا ەجەلگى عۇرىپتى مەيرامنىڭ باستى جورالعىسى رەتىندە اتاۋمەن كەلەدى. قىسقاسى, ناۋرىز مەيرامى ءاۋباستا مۇشەلدىك جىل باسىمەن باس­تالىپ, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋىمەن اياقتالعان رەسمي نۇسقاسى بولعان. بۇل تۋرالى بۇقارادا وقىعان كەزىندە 8 كۇندىك (يۋليانشا 1-8 ناۋرىز ارالىعىندا) مەرەكەگە قاتىسقان بەلگىلى جازۋشى, فولكلورشى, ءدىندار اۋليەمىز ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جازىپ قالدىردى.

سايىپ كەلگەندە, ناۋرىز – پروتو­تۇركىلىك ونەكىمۇشەلدىك كۇنتىز­بەنىڭ باس­تى ءراسىمى بولاتىن.

ەجەلدەن كەلە جاتقان پروتوتۇركىلىك تانىم بويىنشا جىل مەزگىلى 90 كۇندىك ءتورت ماۋسىمنان تۇرادى: كوكتەم, جاز, كۇز, قىس. 90 كۇندىك قىس 13 ناۋ­رىز­دا شىعىپ, 14-نە مۇشەلدىك جاڭا جىلمەن بىرگە كوكتەم مەزگىلى كىرەدى. مىنە, وسى قوس ايتۋلى تانىمدى اتا-بابا­مىز شەبەرلىكپەن جىمداستىرىپ, تۇتاس­تى­را مەيرامداعان. مۇنىڭ زەرتتەۋى تولىق­قان­دى بولماعاندىقتان, يدەولوگياسى اشىلماعاندىقتان, سوڭعى كەزدەرى ۇشقارى, قاتە, شاتاسقان ۇعىمدار مەن اتاۋ­لار شىعىپ كەتتى. 21-22 كۇندەرى تەڭەلىم مەرەكەسى دەلىنەدى دە, ال ەشبىر ۇزىلمەي اتالىپ كەلە جاتقان مۇشەلدىك جىل باسى «امال», «كورىسۋ» دەگەن قارابايىر اتاۋعا ىلىكتى. سەبەبى, كولبيننىڭ رۇقساتىمەن وتكەن 1988 جىلعى العاشقى رەسمي ناۋرىز مەيرامى تۇركىلىك جاڭا جىلدى قاراستىرماعان بولاتىن.

ناۋرىز بەن مۇشەلدىك كۇنتىزبە

ەندى اسپان ءىلىمىنىڭ ايعاقتارىنا جۇگىنەيىك. پتولمەيدىڭ «الماگەست» ەڭبەگىندە قامال (امال, قامال – قازاقشا,) جۇلدىزى شوقجۇلدىزعا ەنبەگەن­دەر­دىڭ قاتارىنان جانە ول جىلجىمايتىن جۇلدىزداردىڭ ءبىرى. گيپپارح «تۇمسىقتاعى جۇلدىز» اتاسا, ەرتەدە ول «تاس توبەدەگى جۇلدىز» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان. تاعى ءبىر دەرەككوزدە توقتى شوقجۇلدىزىنىڭ ماڭدايىنداعى سارى جۇلدىز كەيدە «توقتىنىڭ ەكىنشى ءمۇيىزى» اتالعان.

ناۋرىزدىڭ قازاق ءۇشىن باستى ءمانى – جىلدىڭ اۋىسۋى. كۇن-ءتۇن تەڭەسى­مىنەن بۇرىن, ناۋرىز ايى تۋعاندا, كۇن توقتى (ەجەلگى تۇركىشە – قوزى/قودى, م.قاشقاري) شوقجۇلدىزىنداعى قوزعالمايتىن امال/قامال جۇلدىزىنا بەتتەيدى, ونىمەن «كورىسەدى». مۇنىڭ اسەرى جەرگە بەرىلىپ, جىل ماۋسىمى اۋىسادى – كوكتەم شىعادى, مۇشەلدىك جىل الماسادى. جىل الماسۋ كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنە قاتىستى ەمەس, وسى ايتىلعان اسپاندىق ۇدەرىسكە قاتىستى. بۇل يۋليانشا – 1 ناۋرىز, گريگوريانشا – 14 ناۋرىزعا كەلەدى.

ەتنوگراف عالىم, بەلگىلى گەوگراف شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قازاقى كۇن­تىزبەنى ءۇش تىلدە كەلتىرگەن استرولو­گيالىق سىزباسىندا يۋليانشا 1 ناۋرىزدان باستايدى. ال ناۋرىز ايى قازىرگىشە 14 ناۋرىز ەكەنى ءمالىم.

شاكارىم قۇدايبەردىنىڭ بالاسى احات شاكارىم ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە: «14-مارت – ەسكىشە 1-مارت. اكەي ايتتى: «بۇگىن ەسكىشە 1-مارت, قازاقشا جاڭا جىل, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەيدى...

اتالعان جىل اۋىسۋ كۇنتىزبەسىن XVIII عاسىرعا دەيىن دۇنيە ءجۇزى مويىنداعان: حريستياندىق روجدەستۆومەن جىل اۋىستىرعانعا دەيىن, ريم يمپەرياسى مەن رەسەي پاتشالىعى كۇنتىزبەسىن 1 مارتتان باستاعان. بۇل كۇنتىزبە – بۇكىلادامزاتتىق سيپاتى بار قۇندىلىق. دەمەك, يۋليان كۇنتىزبەسى مۇشەلدىك كۇنتىزبەنىڭ باستالۋىمەن پاراپار بولىپ تۇر جانە مەيلىنشە عىلىمي نەگىزى بار.

ناۋرىزدى زەرتتەۋ بارىسىندا مۇشەلدىك تانىمدى دا قامتۋعا تۋرا كەلەدى, ونى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندا بايقاعانىمىز, ونەكىجىلدىق مۇشەل تانىمى جىلعا عانا قاتىستى ەمەس, ون ەكى ايعا دا تارالادى ەكەن. ءتىپتى اي اتاۋلارى دا سول ىزبەن اتالعانىن بايقاۋعا بولادى.

«حالىق كالەندارى» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى م.ىسقاقوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, بيرۋني مەن ۇلىقبەكتىڭ كەلتىرگەن ماعلۇماتتارىندا مۇشەلدىك اي اتاۋلارى بولعان, ولار بىلاي اتالىپتى:

1) وكتيابر – كەشكۋ نەمەسە كۇسكۋ (ماعىناسى – «تىشقان),

2) نويابر – ۋت نەمەس ۇد (سيىر),

3) دەكابر – بارىس,

4) يانۆار – تۋۆۋشقان نەمەسە تابىشقان (قويان),

5) فەۆرال – ۇلۋ نەمەسە نەك (ايداحار),

6) مارت – ىيلان (جىلان),

7) اپرەل – يۋنەد نەمەسە يۋند (جىلقى),

8) ماي – قون (قوي),

9) يۋن – ءبىچىن نەمەسە سىچەن (مەشىن),

10) يۋل – دوقۇق نەمەسە تاقىعۋ (تاۋىق),

11) اۆگۋست – ءىت (يت),

12) سەنتيابر – لاعزىن (دوڭىز).

نەگىزى قازاق كۇنتىزبەسىندە تاريحتا مارت ايىن «امال» دەپ تە اتاعان. ياعني پارسىلىق كۇنتىزبەنىڭ ىقپالى دا جۇرگەن: ءھۇت, مارت – ھامال, اپرەل – ساراتان, ماي – زاۋزا... دەپ كەتە بەرەدى.

«امال» ءھام جىل باسى

قازاقتىڭ جاڭا جىلىن كۇن-ءتۇن تەڭەلىسىمەن دايەكتەۋشىلەر 21-22 ناۋرىزدا دەيدى. بىراق رەسەيدەگى 1917 جىلعى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى فولكلوردا,ءتىپتى قازىرگى ادەبيەتتە دە جىل باسىنىڭ كوكتەمگە سايكەس كەلەتىنى ايتىلادى, جىرلانادى. ەشبىر تۋىندى كۇن مەن ءتۇن تەڭەسىمىن بۇعان قاتىستى اڭگىمە ەتپەيدى. نەگە؟ سەبەبى, قازاقتىڭ جىل اۋىسىمى كوكتەم مەزگىلىمەن ءبىر كەلەدى. بۇل ءداستۇر ورتاازيالىق عىلىمي-ادەبي تۋىندىلاردا ابدەن ورنىققان. بۇل دا امال/ھامال ايىنىڭ كەلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى استرولوگيالىق ۇدەرىس. قازاقتاعى «امال كەلدى – جىل كەلدى» دەيتىن ءتامسىل, كوكتەممەن بىرگە عانا جاڭا جىل كەلەدى دەگەن ۇعىمدى مەڭزەپ تۇر. كوكتەم كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنەن 8-9 كۇن بۇرىن كەلەدى. كۇن مەن ءتۇن كۇزدە دە تەڭەلەدى, بىراق نەگە جىل الماسپايدى؟ ماسەلە كۇن مەن ءتۇن ارباسۋىنىڭ ۋاقىتتىڭ جاڭارۋىنا قاتىسى جوقتىعىندا! بۇل ەجەلگى ديالەكتيكالىق تانىم, كۇنەك پەن تۇنەك, اق پەن قارا ارباسۋى, ۇيلەسىمى – بۇل اسا ەجەلگى قوسنەگىزدى تانىمدىق پالساپالىق قۇندىلىق! الايدا بۇل تانىم كوكتەمدە جاڭا جىلمەن قاباتتاسا كەلەدى. سودان جۇرت شاتاسادى.

امال ايىنىڭ ناۋرىز مەيرامىنا, جاڭا جىلعا قاتىستىلىعىن ايگىلەيتىن ادەبي جادىگەرلەر قىرۋار. كۇن مەن امال جۇلدىزىنا قاتىستى كوكتەمنىڭ كەلۋىن ورتاازيالىق اقىن رابعۇزي (ناسرەددين) «كوكتەم» ولەڭىندە بىلايشا سۋرەتتەيدى:

«عالامنىڭ كۇنى كەزىكتىرىپ توقتىداعى قامالدى,

قار مەن مۇزدى ەرىتىپ, الاساپىران باستالدى.

اياز بەنەن قارعا بوككەن ەل ەدى...

قاراشى ەندى: كۇن كەلەدى, كۇن كەلەدى!»

ورتاازيالىق ۋاقىت ولشەۋشى ورىن ەرتەدەن بۇقار حاندىعىنداعى جۇل­دىزشىلاردىڭ ەسەبىمەن «بۇقار ەسەبى» رەتىندە مويىندالعان. ويتكەنى كوپ ۋاقىت بويى بۇقارلىق ماتەماتيكتەر مەن استرونومدار ەشكىمگە دەس بەرمەگەن. سونىڭ ءبىرى – ومار حايام.

ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ باستاۋ ۋاقىتىن ناقتىلاپ جوعارىدا شاكارىم ۇلى اقاتتىڭ ەستەلىگىنەن ءۇزىندى كەلتىردىك. مۇنى بەلگىلى اۋليە, جازۋشى, ەتنوگراف ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ بىلايشا قول­دايدى: «جيىرما توعىز جاسىمدا بۇحاراي-شاريفتە عابدالاحىد حاننىڭ ناۋرىزداما تويىنىڭ سەگىز كۇن ىشىندە (ەسكىشە 1-8 ناۋرىز ارالىعى – س.ە.) بولدىم...» – دەپ ناۋرىز مەرەكەسى دە, اي دا بۇگىنگى 14 ناۋرىزدان باستالاتىنىن جانە رەسمي 8 كۇن جانە بەيرەسمي حالىقتىق مەيرام ءبىر ايعا سوزىلادى دەپ دەرەك بەرەدى.

بەلگىلى فارابيتانۋشى اقجان ماشانوۆ ءوزىنىڭ ء«ال-فارابي» تاريحي دەرەكتى كىتابىندا «ناۋ» سوزىنە قاتىستى بىلايشا اشىپ كورسەتەدى: «ال ايدىڭ توعىس (ايال) جۇلدىزدارىنىڭ تۋعانى مەن باتقانىن ناۋ دەپ اتايدى. دەمەك, ناۋ تۋرالى داۋ تۋادى. ول داۋ استرونومدار, ەسەپشىلەر اراسىندا اتام زامانداردان بەرى بىتپەي كەلە جاتقان داۋ. سوندىقتان «ناۋ قۇرىماي, داۋ قۇرىماس دەگەن» دەپ تىلىمىزدە ساقتالعان بەلگىلى ءتامسىلدى اشىپ بەرەدى.

مەرەكەنىڭ تۇركىلىك نەگىزى

ناۋرىز مەيرامىن ءپارسىتىلدى «ناۋرىزناما», «شاحنامە» سەكىلدى جازبالارعا قاراپ, پارسىنىڭ مەرەكەسى دەگەن قاساڭ پىكىردىڭ قالدىعى ءالى دە قالماي كەلەدى. الايدا بۇل مەيرامدى ەجەلگى شۋمەر مەملەكەتىنىڭ دە اتاپ وتكەندىگى, ءتىپتى مەكسيكاداعى تەوتيۋاكان مەكەنىندەگى اتستەكتەرگە جاتقىزىلىپ جۇرگەن اي مەن كۇنگە ارنالعان پيراميدالاردى تەگىن نارسە دەۋگە بولمايدى. سوندىقتان كۇن مەن ءتۇننىڭ ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن قوس نەگىزدىڭ توركىنى دەسەك, ونىمەن بىرگە مەرەكەنى دە ەشكىم مەنشىكتەي الماس.

بۇل تاقىرىپتىڭ, سونداي-اق بابا­تۇركىلەرگە دە ءتان جاعى از ەمەس,ءتىپتى ايقىن ەتەرلىك ايعاق تا بار. مۇنى بەس مىڭ جىل بۇرىنعى تاسقا قاشالعان الماتىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى 170 شارشى مەتر جەردەگى اڭىراقاي جوتاسىنداعى تاڭبالى جارتاستا قاشال­­عان كومپوزي­تسيالىق پەتروگليفتەن باي­­­قاۋعا ابدەن بولادى. كۇنديدارلى ءتاڭىر مەن تۇنكەيىپتى ءىڭىر – ءبىر-بىرىنە قۇ­شاق جايىپ كورىسىپ تۇر; ولاردىڭ ورتا­سىندا سيىر جىلىنىڭ ءتورت ماۋ­سىمى بەينەلەنگەن, بۇلاردان تومەن ون ەكى مۇشەلدىڭ كەيپىندەگى 12 بەينە قول ۇستاسىپ بيلەپ ءجۇر. بۇل – قولا زا­مانىنان دا ەرتە نەوليت داۋىرىنە جەتە­لەي­تىن دەرەك جانە بۇل بۇگىنگى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تولىق تاريحي كۋالىگى, تولقۇجاتى دەۋگە بولادى!

ساقتار ايتۋلى كۇندى قالاي قارسى العان؟ كۇن شىعار ساتتە قاعان ورداسىنىڭ ۇستىنە كۇن بەينەلى جالاۋ كوتەرىلىپ, قوتانعا شىمقاي قىزىل ماۋىتىدان كيىم كيگەن 365 بوزبالا شىعاتىن بولعان. بالالاردىڭ سانى ءبىر جىل ىشىندەگى تاۋلىكتەردىڭ ايعاعىنداي بولىپ, 365 ونەرپاز بوزبالا تويدىڭ شىرايىن كەلتىرگەن. ءبىر جىلدى قۇرايتىن ءاربىر تاۋلىكتىڭ كەلەشەگىن الدىن الا جاقسارتۋ ءۇشىن 365 كۇي تارتىلعان. سونان سوڭ, بۇكىل ەلدىڭ باتاگوي ابىزى, ەلدىڭ, قاعاناتتىڭ ءۇمىت-تىلەگىن تاڭىرگە جەتكىزەتىن 9 كۇي تارتقان. بۇل 9 كۇي مىندەتتى تۇردە قوبىزبەن تارتىلاتىن بولعان. كۆينت كۋرتسي رۋف. پوحود الەكساندرا. ب.ز.د. ءى ع.

عۇندار مەرەكەنى قالاي باستاعان؟ بەلگىلى ەتنوگراف جاعدا بابالىق ۇلى, ماسكەۋدەگى ارحيۆتە كورگەن قىتايشا جازۋعا سۇيەنىپ, «قازاقپارات» اگەنت­­تىگىنە بەرگەن سۇحباتتا بىلاي­­شا سۋرەت­تەيدى: «قىتايلاردىڭ جاز­عا­نى­نا قاراعاندا, عۇنداردىڭ حاندارى – تاڭىرقۇتتار ناۋرىز باستالاتىن كۇنى تاۋ باسىنا شىعىپ, ۇياسىنان جاڭا كوتەرىلگەن كۇنگە قول جايىپ, تىلەك سۇراپ, دۇعا قىلادى. ول دۇعا قايىر­عان­دا, تاڭىرقۇتتىڭ ارقا جاعىن الا قولىندا قوبىزى بار ابىز وتىرادى. تاڭىرقۇت دۇعاسىن وقىپ بولعاندا, ابىز 9 قوڭىر كۇي تارتادى ەكەن. ول كۇي تارتىپ بولعاندا, ونىڭ سوڭىن الا وتىرعان 365 كۇيشى ءبىر-بىردەن كۇي تارتادى.

تۇركىلەردىڭ ناۋرىزى. ماحمۇت قاشعاري: «كوشپەلىلەر ءوز جاڭا جىلدارىن تويلاعاندا, بارلىعى ءبىر اۋىلدا جينالىپ, وتكەن ەسكى وشپەندىلىكتەرىن ۇمىتىپ, قارۋ-جاراقتارىن تاستاپ, ءبىر-بىرىنە ىزگى تىلەكتەرىن ايتادى».

قازاقتاردىڭ باس تاڭدى قارسى الۋى. قازاقتار قىدىر ءتۇنىن ۇيقىسىز وتكىزىپ باس تاڭدى قالاي قارسى الادى؟ «... جاستار اۋىلداعى نوقتا كورمەگەن ەڭ اساۋ تايىنشانى ۇستاپ, ەڭ ەسكى اشامايدى سالىپ, اشاماي ۇستىنە ەڭ ەسكى كيىم-كەشەك پەن قۇرىم كيىزدەن جاسالعان قۋىرشاق ورناتىپ, تايىنشانىڭ قۇيرىعىنا ەسكى شەلەك بايلايدى دا: « ۇلىس تاڭ اتىپ قالدى, بار ەلگە حابار بەر!» دەپ, شابىنا شىبىق جۇگىرتىپ, ساۋىرعا ءبىر سالىپ قويا بەرەدى. اساۋ تايىنشا وكىرىپ-باقىرىپ جونەلەدى. يت ۇرەدى, قوتانداعى مال ۇركەدى, ءۇي-ۇيدەن شال-شاۋقان ەربيىپ شىعادى, جاس­تار ءماز-مەيرام بولىسادى...» اقسەلەۋ سەيدىمبەك ۇلى. «قازاق الەمى».

كورىسۋگە قاتىستى دايەكتەر

كورىسۋ سالتى ەستە جوق ەسكى زاماننان بار ەكەن. ونى جوعارىدا كەلتىرگەن تاڭبالى پەتروگليفىنەن دە انىق بايقايمىز. ءتاڭىر مەن ءىڭىر ءبىر-بىرىنە قۇشاقتارىن جايىپ تۇر.

1736 جىلى ابىلقايىر حاننىڭ ورداسىندا بولىپ, بىرنەشە سۋرەت جيداسىن سالىپ, تاريحىمىزعا ەلەۋلى ۇلەس قالدىرعان اعىلشىننىڭ سۋرەتشىسى دج. كەستەل كورىسۋ عۇرپىن بەينەلەگەن: ەكى ەر كىسى قولدارىن العان كۇيى ارنايى راسىمدىك قيمىلمەن كورىسۋدە, ولاردىڭ ارتىندا تىزە بۇككەن ايەل قوس قولىن بۇگىلگەن تىزەگە سالىپ سالەم ەتۋدە.

اباي قۇنانباي ۇلى ايگىلى «جازعى­تۇرى» ولەڭىندە قازاقتىڭ جاڭا جىلدى قارسى الاتىن كورىسۋ سالتىنا قاتىستى جولدارى بار:

قىرداعى ەل ويداعى ەلمەن ارالاسىپ,
ك ۇلىمدەسىپ, كورىسىپ, قۇشاقتاسىپ.
شارۋا قۋعان جاستاردىڭ مويىنى بوساپ,
سىبىرلاسىپ, سىرلاسىپ, ماۋقىن باسىپ.

كورىسۋگە قاتىستى احمەت بايتۇر­سىن ۇلى دا قالام تارتقان:

«كەلگەنىنشە قۇتتىقتاپ ءبىرىن-ءبىرى,
قۋانىشتا كورىسىپ كارى-جاسى.
كوڭى­­­لى تۇگەل ادامنىڭ سەن كەلگەن سوڭ,
سامار­­قاننىڭ ەلجىرەپ تۇسكەن تاسى».

  بۇرمالانعان تانىمدار

ماتەريالدىق تانىمعا نەگىزدەلگەن عىلىم بارلىق عۇرىپ پەن سالتتى قارا­با­يىر قالىپقا ءتۇسىرىپ تۇسىندىرۋمەن كەلدى. توتاليتارلىق ديكتاتۋراعا باعى­نىش­تى عىلىم كوشەگەن حالىقتىڭ تەرەڭ تانىمىن تانىعىسى كەلمەدى, ونى پاش ەتۋدەن قورىقتى.

كەڭەستىك ەتنوگرافيا التىباقان عۇر­پىن ۇلتتىق ويىن دەپ سەندىردى. الاي­دا مۇندا ويىنعا ءتان ەرەجە جوق, بار بولعانى كەشكىسىن قۇرىلعان التىباقان تاڭ اتقانشا ويىن-ساۋىقتىڭ سايمانىنا اينالادى. ءمانى نەدە؟ ەجەلگى باس تاڭدى قارسى الۋدان قالعان مانىندە. تەربەلەتىن قىز بەن جىگىت – تۇنەك پەن جارىقتىڭ, اي مەن كۇننىڭ رولىندەگى انالىق-اتالىق نەگىزدەردىڭ كەيپى بولاتىن. بۇل اسا ەجەلگى تانىمنىڭ سارقىتى ەدى!

باستاڭعى. حالىقتىڭ ۇيىقتاماستان باس تاڭدى قارسى الۋى. قىز-كەلىنشەكتەر داستارقان جاساپ, «ۇيقىاشار» ازىرلەۋى, جىگىتتەر بولەك جينالىپ, جارلارى مەن عاشىقتارىنا «سەلتەتكىزەر» دايىنداۋى, ەگدەلەرگە «بەلكوتەرەر» وتكىزىلۋىنىڭ ءبارى ەجەلگى ساق-عۇن بابالاردان قالعان باتالى جورالعى بولاتىن. ەندى بىزگە وسى مول دۇنيەنى زاماناۋي قالىپقا ءتۇسىرىپ, ءوزىمىز دە, وزگە دە تاڭعالارداي تانىمدارىمىزدى تۇجىرىمداپ, قىزىعىن كورەتىن ۋاقىت كەلدى.

سەرىك ەرعالي,

مادەنيەتتانۋشى, ەتنولوگ