ازاماتتىق قوعامنىڭ العىشارتى

مەملەكەت دامۋىنىڭ ايقىن­داۋشى پارا­مەتر­لەرىنىڭ ءبىرى – ازاماتتىق سەكتور. مەملەكەتتىڭ تابىس­تىلىعىن ۇەۇ-نىڭ تابىستى جانە ءتيىمدى قىزمەتىنەن كورۋ­گە بولادى, ويتكەنى بۇل ۇكى­مەتتىڭ ازاماتتىق قوعام ۇيىم­دارىمەن اشىق جانە سەنىم­دى قارىم-قاتىناس ورناتا الۋى­نىڭ, سونداي-اق ءوز پروبلە­مالارى مەن ماسەلەلەرىن ءارتۇرلى دەڭگەيلەردە شەشۋگە مۇمكىندىگىنشە كوپ ازاماتتاردى تارتا الۋىنىڭ دالەلى. ازاماتتاردىڭ ازاماتتىق ۇيىم­دار­عا بەلسەندى قاتىسۋى, ءبىر جاعىنان, حالىقتىڭ ەنەرگيا­سىن شىعارماشىلىق باعىتقا باعىتتايدى. مىسالى, ولار ءبىلىم الادى جانە ءوز قابىلەتتەرىن ارتتىرادى, ازاماتتار مەملەكەت تاراپىنىڭ شەشىمىن كۇتپەستەن ءوز پروبلەمالارىن ءوز بەتىنشە شەشۋگە ۇيرەنەدى. وسىلايشا, ۇكىمەت ازاماتتاردى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قاتىستىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالار ناتيجەلەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.

ال ەلىمىزدەگى ازاماتتىق سەكتور­دىڭ بەينەسى قانداي؟ قازاقستانداعى «ازامات­تىق قوعام» ۇعىمى نەنى بىل­دىرەدى؟

ازاماتتىق قوعام ادام قۇقىق­تا­رىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيا­سىن­دا جانە ازاماتتىق جانە ساياسي قۇ­قىق­تار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىدە جاريالانعان بىرلەستىكتەر بوستاندىعى مەن پىكىر ءبىلدىرۋ قۇقىقتارىن مىندەتتى تۇردە ساقتاۋى قاجەت. قۇقىقتىق, دەمو­كرا­تيالىق, الەۋمەتتىك جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن» مەملەكەت قۇرۋ باس­تى نەگىزدەردىڭ ءبىرى بولا وتىرىپ, مەملەكەت جانە بيزنەسپەن تەڭ قۇقىلى جانە سىندارلى ارىپتەستىككە نەگىزدەلۋگە ءتيىس.

قازاقستاننىڭ ازاماتتىق سەك­تورىنىڭ بەينەسىن جاساۋ ءۇشىن «ازاماتتىق قوعامعا» انىقتاما بەرۋ ماڭىزدى. ازا­مات­تىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىل­دارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ازاماتتىق قوعام – ادامعا ءوزىنىڭ ازاماتتىق قۇقىق­تارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جانە قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءارتۇرلى قاجەت­تىلىگى مەن مۇددەسىن بىلدىرەتىن مەملەكەتتىك ەمەس قوعامدىق قاتىناستار مەن ينس­تيتۋتتار جۇيەسى دەلىنگەن. ۇلتتىق زاڭنامادا «ازاماتتىق سەكتوردىڭ» ناقتى بەلگىلەن­گەن انىقتاماسى جوق جانە بۇل ۇعىم مەملەكەتتىك جانە كوم­مەرتسيالىق سەكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, «كوممەرتسيالىق ەمەس سەكتور» نەمەسە ء«ۇشىنشى سەكتور» انىقتامالارىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە پايدالانىلادى.

ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى مىندەتى – جەكە ادام مەن مەملەكەت اراسىندا دەل­دال بولۋ, ءاربىر ادامنىڭ مۇددەلەرىن قور­عاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە بيلىك قىز­مە­تىنە قوعامدىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ.

2023 جىلى ەلىمىزدە تىركەلگەن ۇەۇ سانى 23 335 ۇيىمدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە, 1 103-ءى قىزمەتىن توقتاتسا, 2 217-ءسى جۇمىس ىستەمەيدى دەپ تانىلعان. جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى – 18 204. بۇل سان قازاقستان­داعى ۇەۇ قارقىنى 2003 جىلمەن (ۇەۇ سانى – 3 500) سالىستىرعاندا ­7 ەسەگە ارت­قانىن كورسەتەدى. (1-سۋرەت)

ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىساندار بو­يىنشا ۇەۇ قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە – 11 538; قورلارعا –7 162; مەكەمەلەرگە – ­3 063; زتب –1 572 بولىنەدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇەۇ-نىڭ ەڭ كوپ سانى الماتى قالاسىندا – 5 017, استانا – 3 554, شىمكەنت – 1 512, سونداي-اق قاراعاندى – 1 237 جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا – 1 217 تىركەلگەن. (2-سۋرەت)

2-سۋرەت

ۇەۇ قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن, ىسكە اسىرىلعان ۇەۇ جوبالارى تۋرالى حالىق ءۇشىن اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2017 جىلى «ۇەۇ دەرەكتەر بازاسى» قولدانىسقا ەنگىزىلدى. 2023 جىلى ەسەپتى كەزەڭدەگى مالىمەتتەردى 5 191 ۇيىم (ۇەۇ جالپى سانىنىڭ 22,3%) ۇسىندى. 2022-2023 جىلدارى قارجىلاندىرۋدىڭ ءار ءتۇرىن پايدالانا وتىرىپ, جالپى سوماسى 127 ملرد تەڭگەگە 4 220 جوبا ىسكە اسىرىلعان.

2022 جىلى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار سەكتورىندا 133 مىڭ ادام جۇ­مىسقا ورنالاستىرىلدى. ونىڭ ىشىن­دە 25 مىڭ ادام تۇراقتى نەگىزدە جۇ­­­مىس ىستەيدى, ولاردىڭ ىشىندە 471-ءى­ شە­­­­ت­ەلدىك مامان (ەو, اقش, رەسەي, تۇر­كيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىرعىزستان, وزبەك­ستان جانە ت.ب. ازاماتتارى) بار. ءتۇرلى قوعامدىق جانە قايىرىمدىلىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قازاقستاندىق ۇەۇ مەن حالىقارالىق ۇيىمدار 107 مىڭنان استام ۆولونتەردى تارتتى.

ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامدى ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا ۇيعارىمدار مەن ۇسىنىمدار دا تۇزىلگەن. قازىرگى تاڭدا قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ جۇ­مىسى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەت­تەلگەن, ولاردىڭ ارقايسىسى مەملە­كەتتىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدەرىن قالىپ­تاس­تىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. سونى­مەن قاتار وسى ينستيتۋتتاردى ءبىر بەينەگە بىرىكتىرۋ قيىنىراق, ونىڭ باستى سەبەبى – تىركەلگەن جانە بەلسەندى ۇەۇ سانى ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. سول سەبەپتى وسى باعىتتاعى وزگەرىستەردىڭ سەرپىنىن باقىلاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ۇەۇ-داعى جۇمىسقا ورنالاسۋدىڭ ءوزى تۇراقتى جانە ۋاقىتشا بولىپ بولىنەدى. گەندەرلىك قۇرام, كاسىپتىك تيىستىلىك, جاس شەكتەلىمى بولىنىسىندە ستاتيستيكالىق دەرەك­تەر جوق. ءىس جۇزىندە ۇەۇ وكىلدەرىنىڭ ساپالىق قۇرامىن جان-جاقتى جاساۋ مۇمكىن ەمەس.

جيەمبەت جۇماعۇل,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى