بۇگىندە قوعامداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالعان كەسەلمەن ءتۇرلى جاۋاپتى ورگاندار جاپپاي كۇرەس ناۋقانىن باستاپ كەتتى. ونىڭ بارىسىن ءبىز پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا باعامداي الدىق. ءىس-شارادا ءسوز العان ءىىم ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, پوليتسيا پولكوۆنيگى باقىتجان ءامىرحانوۆ ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن ناشاقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى كەشەندى جوسپاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى باياندادى.
وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن ناشاقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ, ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن.
– كەشەندى جوسپار – ەسىرتكىگە قارسى جۇيەلى جۇمىس ءۇشىن وتە ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجات. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – قوعام ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەسىرتكىنىڭ, اسىرەسە سينتەتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ تارالۋىنىڭ جولىن كەسۋ, ولاردىڭ قولجەتىمدىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ; ناشاقورلىقتى ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ; ەسىرتكىنى پايدالاناتىن ادامداردىڭ سەنىمدى جانە ناقتى ەسەبىن قالىپتاستىرۋ; ورىنداۋشىلاردىڭ قۇزىرەتى مەن مارتەبەسىن ارتتىرۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايدى نىعايتۋ, – دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ وسال توپتارى – جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا ۆەدومستۆوارالىق پروفيلاكتيكالىق جۇمىس ۇيىمداستىرىلعان. بارلىق وڭىردە اكىمدەردىڭ ورىنباسارلارى ەسىرتكىگە قارسى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار وتكىزۋ جوسپارلارىن بەكىتىپ, ۇەۇ-مەن بىرلەسىپ ەسىرتكى سايتتارىن جارنامالايتىن گراففيتي-جازۋلاردى انىقتاۋ جانە بوياۋ بويىنشا اكتسيالار وتكىزىلدى. بۇل جۇمىسقا 200-گە جۋىق ەرىكتى قاتىسىپ, 6 مىڭنان استام گراففيتي بويالعان. بۇعان قوسا, ءىىم وكىلى جازعى لاگەرلەردە, ۇيىرمەلەردە, اۋلا كلۋبتارىندا 12 جاستان اسقان بالالارعا ارنالعان سپورتتىق جانە دەمالىس ءىس-شارالارىن وتكىزۋ ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ەرىكتىلەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بەلسەندى قاتىسقانىمەن اتاپ ءوتتى.
باقىتجان ءامىرحانوۆ ستۋدەنتتەردى ەسىرتكى ساتۋمەن اينالىسۋدىڭ سالدارى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ ادىستەرى پىسىقتالعانىن جەتكىزدى. «جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردىڭ وقۋشىلارى, سونداي-اق ولاردىڭ اتا-انالارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ ءۇشىن اقپاراتتىق ماتەريالدار ازىرلەندى. وسى ايدا ءبىز ەسىرتكى قىلمىستارى جاسالۋى ىقتيمال قاۋىپتى ورىنداردى انىقتاۋ جۇمىسىن اياقتايمىز. سودان كەيىن اكىمدەر الدىندا بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورنالاستىرۋ تۋرالى سۇراقتارعا باستاماشىلىق جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى سپيكەر.
جالپى, ءىىم ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى سەگمەنتى – الدىن الۋ جۇمىستارى. ياعني پروبلەمانىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەس. وسى ورايدا كەشەندى جوسپار اياسىندا بىرقاتار ماڭىزدى شارا قامتىلعان. مەملەكەتتىڭ تسيفرلىق جۇيەلەرىنىڭ, اتاپ ايتقاندا «وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىنىڭ» مۇمكىندىگىن پايدالانۋ. بۇل ەسىرتكى تۇتىنۋشى مەن ونى جاسىرۋشىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پورترەتتەرىن ەلەكتروندى فورماتتا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى; جاستار ساياساتى بويىنشا كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ورتا جانە ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى نۇسقاۋشى رەتىندە قاتىسۋى; ەرىكتى جانە اسكەري جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اراسىندا ازاماتتارعا ەسىرتكىگە مىندەتتى تالداۋ جانە سكرينينگ جۇرگىزۋ سەكىلدى ماڭىزدى جۇمىستار بار.
2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعدايىندا پسيحواكتيۆتى زاتتاردى قولدانۋ سالدارىنان «پسيحيكالىق مىنەز-ق ۇلىق بۇزىلۋى» دياگنوزىمەن 108 722 ادام ديناميكالىق باقىلاۋدا تۇر. ونىڭ ىشىندە ەسىرتكى مەن پسيحوتروپتىق زاتتارعا تاۋەلدىلەر – 18 329 ادام.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى انجەلا بەكسۇلتانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ناشاقورلاردىڭ 91 پايىزى, 16 817-ءسى – ەر ادام, قالعانى – ايەل. قولدانىلاتىن زاتتاردىڭ تۇرلەرى بويىنشا 6080 ادامدا وپيويدتارعا تاۋەلدى. ولار 33,2%-دى قۇرايدى. 6 488 ادامنىڭ كانابيويدتارعا تاۋەلدىلىگى بار. 798 ادام سينتەتيكالىق ەسىرتكىگە ءجىپسىز بايلانعان. «وكىنىشكە قاراي, رەسمي ستاتيستيكا ەلدەگى ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردىڭ ناقتى سانىن كورسەتپەيدى. كوپتەگەن ناشاقور سوتتالۋدان, جاۋاپكەرشىلىكتەن قورقىپ, ءوز جاعدايلارىن جاسىرادى. رەسمي ۆەدومستۆولىق ستاتيستيكا ناركولوگ-دارىگەردىڭ نازارىنا تۇسكەن جانە «زاتتاردى قولدانۋدان تۋىنداعان پسيحيكالىق-مىنەز-قۇلىق بۇزىلىستارى» دياگنوزىمەن ديناميكالىق باقىلاۋعا الىنعان ادامداردان قالىپتاسادى. بۇل رەتتە ديناميكالىق باقىلاۋعا الۋ پاتسيەنتتىڭ اقپاراتتاندىرىلعان كەلىسىمىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلادى. ديناميكالىق بايقاۋ تۋرالى دەرەكتەر «ناركولوگيالىق ناۋقاستار تىركەلىمى» اقپاراتتىق جۇيەسىنە ەنگىزىلەدى جانە قازىرگى ۋاقىتتا ول بىزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىمەن بىرىكتىرىلگەن», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
دسم وكىلى پسيحواكتيۆتى زاتتارعا تاۋەلدى پاتسيەنتتەردى ەمدەۋ جانە وڭالتۋ تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىنىن جانە 77 باستاپقى پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىندا امبۋلاتوريالىق جاعدايدا جانە اۋداندىق اۋرۋحانالار جانىنان اشىلعان 205 پسيحيكالىق دەنساۋلىق كابينەتىندە, 20 ستاتسيوناردا جانە 1 رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىقتا جۇرگىزىلەتىنىن ايتادى.
ناشاقورلىقتىڭ تارالۋى ونىمەن كۇرەس جانە الدىن الۋ جۇمىستارىنان بىرنەشە ەسە تەز ءجۇرىپ جاتىر. 18 مىڭ ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادام تۋرالى رەسمي سانداردى 10 ەسە ارتتىرۋعا بولادى. بىراق سول كەزدە دە ماسەلەنىڭ اۋقىمىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. «ەسىرتكىسىز بولاشاق» قورىنىڭ باسشىسى جاندوس اقتاەۆ دوڭگەلەك ۇستەلدە تاۋەلسىز زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە توقتالدى. وعان سايكەس, ءاربىر بەسىنشى جاس تاۋەلدىلىكتى تۋدىراتىن سينتەتيكالىق پرەپاراتتاردى قولدانىپ كورگەن.
«بۇۇ مالىمەتتەرى بويىنشا, ەلىمىز الەمدەگى ەسىرتكىگە تاۋەلدى 10 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. ناقتىراق ايتقاندا, 200 ەلدىڭ ىشىندە 8-ورىنعا جايعاستىق. ءبىزدىڭ وسىنداي «شىڭعا» جەتكەنىمىز وكىنىشتى. بۇعان كىم كىنالى؟ ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ءبىز قوعام رەتىندە قالىپتاسا الامىز با؟ ول ءۇشىن رەفلەكسيا جاساۋ كەرەك جانە جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق قور مۇشەلەرى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ بارلىق وتىرىسىنا قاتىسادى. اتاپ ايتقاندا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرگە ەسىرتكى ساتۋ جانە جاستاردى تارتۋ بويىنشا 3 مىڭنان استام Telegram ارناسى بۇعاتتالدى. 13 جاستاعى بالالار ەسىرتكى بيزنەسىنە «كەپىلگەرلەرمەن» تارتىلعان. قوعام بەلسەندىلەرى مۇنى ۋاقتىلى توقتاتتى.
ء«بىزدىڭ قوردا ينتەرنەت كەڭىستىگىن تالداۋ, مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە وسى مازمۇندى بۇعاتتاۋ بويىنشا «مەرگەن» الگوريتمى بار. ءبىز وسى قارقىنمەن ءارى قاراي جۇمىس جۇرگىزەمىز. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەستىك. ناتيجەسىندە, 1 800-دەن استام ستۋدەنت بۇل كەسەلمەن كۇرەسۋگە ءوتىنىش بەردى. وقۋ مەن عىلىمنان بولەك, ولار قوعامدىق دەنساۋلىق پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە ۇلەس قوسقىسى كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق بۇل كورسەتكىش تومەن. ءبىزدى تىڭدايتىن ءاربىر ادام بىزگە قوسىلىپ, وسى وبامەن كەز كەلگەن تاسىلمەن كۇرەسۋگە ءتيىس», دەدى قوعام بەلسەندىسى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى تاربيە جۇمىسى جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مەرۋەرت مەدەتبەكوۆا ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس جونىندە 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپاردى ورىنداۋدا وقۋ-اعارتۋ مينيسترىلىگى اتقارىپ جاتقان شارالار تۋرالى باياندادى. «بىرىنشىدەن, بۇل باعىتتاعى قادامداردىڭ ءبىرى – بالالاردىڭ ءال-اۋقات يندەكسىن قابىلداۋ. وعان 15 پەن 17 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا پسيحواكتيۆتى زاتتاردى قولدانۋىمەن بايلانىستى پسيحيكالىق مىنەز-ق ۇلىق بۇزىلىستارى مەن سىرقاتتانۋشىلىق كورسەتكىشتەرى ەنگىزىلدى. ەكىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا جانە ولاردىڭ اۋماقتارىندا پايدالانۋعا شەكتەلگەن, ەنگىزۋگە تىيىم سالىنعان زاتتار تىزبەسى بەكىتىلدى. ۇشىنشىدەن, ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا پسيحولوگيالىق قىزمەت جۇمىستارىنىڭ قاعيدالارى قابىلداندى. ولاردىڭ ماقساتى – كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا قيىندىقتاردى انىقتاۋعا باسا نازار اۋدارۋ. تورتىنشىدەن, سالاماتتى ءومىر سالتى, جاھاندىق قۇزىرەتتىلىك, پاندەر كومپونەنتتەرىنىڭ ۇلگىلى وقۋ باعدارلامالارىنا كىرىكتىرىلدى», دەدى مەرۋەرت مەدەتبەكوۆا.
