بالا قاۋىپسىزدىگى نەگە كۇردەلەنىپ بارادى؟

جۋىردا جامبىل اۋدانى تاران اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى بالعابەك اۋىلىندا ءتورت بالانىڭ قول-اياعىن بايلاپ-ماتاپ, ۇرىپ-سوعىپ, پىشاقپەن قورقىتقان ەر ادامنىڭ قاتىگەزدىگى اشكەرە بولدى. جالعىزباستى, 2-توپتاعى مۇگەدەك ايەلدىڭ ۇيىنە باسا-كوكتەپ كىرگەن ەر ادام ونىڭ ءتورت بالاسىن اياماي ۇرىپ-سوققان. بالالاردىڭ جانۇشىرا جىلاعان داۋسىن ەستىپ كەلگەن كورشىلەرى ولاردى قاتىگەزدىك قۇربانى بولۋدان اراشالاپ قالدى. بۇل كەزدە بالالاردىڭ اناسى ۇيدە بولماعان.

كوپ ۇزاماي الماتى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى باۋىرجان الەنوۆ كۇدىكتىنىڭ قولعا تۇسكەنىن حابارلادى. «كامەلەتكە تولماعان بالالارعا شابۋىل جاساعان كۇدىكتى قاماۋعا الىندى. قازىرگى ۋاقىتتى ول اۋداندىق پولي­تسيا­نىڭ ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىندا وتىر, تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. ايتا كەتەيىك, كۇدىكتى الماتى وبلىسىنىڭ قارا­ساي اۋدانىندا ۇستالدى. تەرگەۋ بارىسىن جەكە باقىلاۋىما الدىم. وزگە اقپارات قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكستىڭ 201-بابىنا سايكەس جاريا ەتۋگە جاتپايدى», دەدى ول.

وسى وقيعادان كەيىن وبلىستىق دەنساۋ­لىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ وكىل­دەرىنە حابارلاسىپ, كۇدىكتىنىڭ قولىنان جاپا شەككەن بالالاردىڭ جاي-كۇيىن سۇراپ- بىلگەن ەدىك. بالالاردىڭ ۇلكەنى – 13, ودان كەيىنگىلەرى – 12, 10 جانە ەڭ كىشىسى 8 جاستا ەكەن. ەر ادامنىڭ قولىنان وڭباي قورلىق كورگەن ءتورت بالانىڭ ەكەۋىنە امبۋ­لاتوريالىق ەم تاعايىندالسا, ميى شاي­قالىپ, قاتتى جاراقات العان كىشى­سى الماتى وبلىستىق كوپسالالى كلي­نيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ بالالار بولىمشەسىنە جاتقىزىلعان. دارىگەرلەر ءتورتىنشى بالانىڭ دەنساۋلىعىنا ەش زاقىم كەلمەگەنىن انىقتاعان.

«قورلىق كورگەن 4 بالانىڭ ءبىرى اۋرۋحاناعا جاتقىزىلدى, قالعان ۇشەۋى انالارىنىڭ جانىندا. ولارمەن مەكتەپ پسيحولوگتەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەدى الماتى وبلىسى بويىنشا بالا قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل ايگۇل ەسىمبەكوۆا.

بەيكۇنا بالالارعا ءزابىر كورسەتكەن كۇدىكتى زاڭ الدىندا ءوز جازاسىن الار. ايتسە دە, بالا جۇرەگىندە قالىپ قويعان قورقىنىش پەن ۇرەيدىڭ ەمدەلۋى وڭايعا سوقپاسى انىق. قاتىگەزدىك پەن زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراماي, مەيىرىم مەن ماحابباتقا قۇنداقتالىپ وسكەن بالانىڭ بولاشاعى جارقىن, ماقساتى ايقىن بولارىن ءار اتا-انا مەن جاناشىر ج­ا­قىن­دارى قاپەردەن شىعارماسا ەكەن.

قوعامنىڭ كەسەلىنە اينالعان بۇل كەلەڭسىزدىك الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جانىنداعى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيا وتىرىسىنىڭ باس­تى تاقىرىبىنا دا اينالدى. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان ءابدىراحىم توراعالىق ەتكەن وتىرىسقا كوميسسيا مۇشەلەرى مەن پروكۋراتۋرا وكىلدەرى, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى, اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى قاتى­سىپ, كۇن تارتىبىندە وزەكتى 6 ماسەلەنى تال­قىلادى.

جيىندا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيا حاتشىسى ايعانا اسانوۆا بىلتىرعى جىلى كامەلەتكە تول­ماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتار تۋرالى باياندادى. 2023 جىلى بالالار اراسىندا 112 قىلمىس جا­سالعان. بۇل سان الدىڭعى, ياعني 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 58,9 پايىزعا وسكەن. ونىڭ دەنى قورقىتىپ-ۇركىتۋ, قورلاۋ, ۇرىپ-سوعۋ فاكتىلەرىن قۇرايدى. وكىنىشتىسى سول, بۇل كورسەتكىش جىل سا­يىن ەسەلەنىپ كەلەدى. بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماق­ساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان كەشەندى شارا­لار­عا قاراماستان, جاسوسپىرىمدەردىڭ زارداپ شەگۋى تىيىلماي تۇر.

ەڭ سوراقىسى, كامەلەتكە تولماعان­دا­رعا قارسى جىنىستىق قىلمىستىڭ 109 دەرەگى تىركەلگەن. ونىڭ 38-ءى – زورلاۋ, 35-ءى – سەكسۋالدىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق, 29-ى – باسقا دا ناپسىلىك سيپاتتاعى ارەكەت, 5-ەۋى جاس بالالاردى ازعىندىق جولعا سالۋ.

حالىقتىق تاربيەنىڭ قايماعى بۇ­زىل­ماعان بالقاش اۋدانى بويىنشا زورلاۋ مەن جىنىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتىڭ 18 دەرەگىنىڭ تىركەلۋى دە – جاعا ۇستاتارلىق جايت. «كا­مە­­لەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سەكسۋالدىق سيپاتتاعى قىلمىستاردىڭ كوشىن وسى اۋدان باستاپ تۇر. مۇندا جاس­وسپىرىمدەردىڭ كوبى بالالار قامقور­شى­لارىنىڭ قاتىگەزدىگىنە تاپ بولعان», دەدى بايانداماشى.

بالقاش اۋدانى اكىمدىگى جانىنداعى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇرامى بەكىتىلىپ, 2023 جىلعا ارنالعان جۇمىس جوسپارى نەگى­زىن­دە كەزەكتى 24, كەزەكتەن تىس 18 وتىرىس وتكىزىلگەن. حاتتامالار بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلمەگەنىن, تەك «باياندامالار نازارعا الىنسىن» دەگەن قۇرعاق سوزبەن عانا شەكتەلگەنىن سىنعا العان ايعانا اسانوۆا كوميسسيانىڭ قۇجاتتارى دا تولىق ەمەستىگىن, مۇنداي جاۋاپسىزدىق جارعا جىعاتىندىعىن اشىپ ايتتى.

«باقىتتى جانە قاۋىپسىز بالالىق شاق» جوباسى اياسىندا اۋداندا قۇ­رىلعان ءموبيلدى توپ وگەي اكە-شەشە­مەن تۇراتىن 88 وتباسى مەن پرو­با­تسيالىق باقىلاۋداعى 25 وتباسىن ارالاۋ كەزىندە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 127-بابىمەن – 1, 73-بابىمەن – 3, 440-بابىمەن – 1, 442-بابىمەن 2 ادامدى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتقان. ودان بولەك ءموبيلدى توپ پسيحولوگتىڭ اڭگىمەلەسۋى كەزىندە كامەلەتكە تولماعان بالا­لارعا قاتىستى جوعارى سىنىپ وقۋ­شى­لارى مەن مۇعالىمدەر تاراپىنان بۋللينگتىڭ 3 فاكتىسى جانە وگەي اكە تاراپىنان كامەلەتكە تولماعان بالانى ۇرىپ-سوق­قانى تۋرالى 3 دەرەك انىقتالعان.

«قوعامداعى وتباسىنىڭ ماڭىز­دى­­لى­عى, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق, وتبا­سىن جوسپارلاۋ, تۇسىكتەردىڭ, سترەسس پەن دەپرەس­سيالىق جاعدايلاردىڭ, جازاتايىم وقيعالار مەن جاراقات­تا­نۋ­دىڭ, قاتىگەزدىك پەن زور­لىق-زومبىلىق پروب­لەمالارىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇلدار مەن قىزداردىڭ حاباردار بولۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وبلىستا جاستار دەنساۋلىعىنا قاتىستى 10 ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. بۇل ورتا­لىق­تاردا گينەكولوگ, دەرماتوۆەنەرولوگ, پسيحولوگ, زاڭگەر, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر بار. وتكەن جىلى 4 836 ادامعا دارىگەرلەر كون­سۋل­تاتسيالىق كومەك كورسەتتى», دەگەن وب­لىس­تىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلميرا يمانعاليەۆا كامەلەتكە تولماعاندارمەن اشىق پىكىرلەسىپ, ولاردىڭ تاربيەسىنە اتا-انا, قوعام بولىپ ءجىتى كوڭىل ءبولۋ قا­جەت­­تىگىن اتادى.

جاسوسپىرىمدەر ءىسى تالقىلانعان كوميسسيا وتىرىسىندا وبلىس پروكۋرو­رى­­نىڭ اعا كومەكشىسى باۋىرجان بيمولدانوۆ تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىق قۇرباندارىنا الەۋمەتتىك كومەك كور­­­سەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى. وتكەن جىلى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­لىق قۇرباندارىنا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ورتالىعىنا 220-دان اسا ادام قابىل­دانسا, ونىڭ ىشىندە 56 انا مەن 164 بالا بار.

سونداي-اق ول قورعانشىلىق پەن قامقورشىلىق ورگاندارىنىڭ كەم­شىلىكتەرىن اتاي كەلە, ولاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى مەن ساۋاتىن ارتتىرۋدا قايتا وقىتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ءبىلىم سالاسىنا جاۋاپتى مامانداردىڭ جۇمىسىنا سالعىرتتىعىن, مۇعالىمدەردىڭ وقۋشى­لار­دى ۇرىپ-سوعۋ فاكتىلەرىن جاسىراتىنىن, ونىڭ سوڭى سۋيتسيدكە جەتكىزەتىنىن قاداپ ايتتى.

كوميسسيا وتىرىسىندا كوپبالالى انا, ء«ادىل» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ جەتەكشىسى وكسانا ادىلمىرزاقىزى ۋاكى­لەتتى ورگانداردىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن, زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراپ, زارداپ شەگۋشىلەر تاراپىنان ءتيىستى ورگانعا ەمەس, قوعام بەلسەندىلەرىنە قوڭىراۋ ءجيى سوعىلاتىنىن العا تارتتى. «بۇعان ەڭ الدىمەن ءار اۋدانداعى قورعانشىلىق پەن قامقورشىلىق بولىم­دەرىندە ءبىر عانا مامان جۇمىس ىستەي­تىن­دىگى سەبەپ. سول سەبەپتى ماماندار قا­تارىن كوبەيتۋ قاجەت», دەدى ول.

كوميسسيا جۇمىسىن قورىتىن­دى­لا­عان نۇرلان ءابدىراحىم كۇن تارتىبىندە قارالعان بارلىق ماسەلە شەشىم تابۋى ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەرگە تاپسىرما بەرىپ, جاسوسپىرىمدەر ىسىندە جاۋاپسىزدىق تانىتقاندارعا قاتاڭ ەسكەرتۋ جاريالادى. بىلتىردان بەرى پروكۋراتۋرا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جانە پسيحولوگتەردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ ماسەلەسى بىرنەشە مارتە كوتەرىلسە دە كوڭىل كون­شى­تەرلىك قىزمەت اتقارىلماعانىن اي­رىق­شا سىنعا الدى. سول سەبەپتى بار­لىق اۋدان­داعى اكىم ورىنباسارلارىنا, قور­عان­­شىلىق پەن قامقورشىلىق ءبو­لى­مى­نىڭ ماماندارىنا سوگىس بەرىلدى.

وبلىستا 432 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, 48 كوللەدج بار. وتكەن جىل­دىڭ قاڭتارىنان باستاپ ءبىلىم بەرۋ ۇيى­مىن تسيفرلىق پلاتفورمادا تىركەۋ ۇدەرىسى باستالعان. ماقساتى – زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان جانە دەۆيانتتى, سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىق تەندەنتسيا­لارى بار كامەلەتكە تولماعانداردى ەرتە انىقتاۋ. كوميسسيا وتىرىسىندا بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ الدىن الۋدا وگەي اكەلەرىمەن جانە وگەي شەشەلەرىمەن بىرگە تۇراتىن وتباسىلارعا مونيتورينگ جۇرگىزىلگەنى, بۇل ءۇشىن «تاۋەكەل» توبىن انىقتاۋ بويىنشا كامەلەتكە تول­ما­عان­دار­عا قوسىمشا پسيحولوگيالىق زەرت­­تەۋلەر جۇرگىزىلگەنى باياندالدى. زەرت­­تەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا جامبىل اۋدا­نىندا «تاۋەكەل» ايماعىنا تۇسكەن كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ەڭ كوپ سانى انىقتالعان. كوميسسيا مۇشەلەرى 11 وتبا­سىنا بارىپ, ۆەدومستۆوارالىق ءتاسىل, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ءاربىر وتباسى ءۇشىن جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسكەن.

الماتى وبلىسى