اۋىلدى الاڭداتقان ماسەلە
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتiنiڭ كوميتەتتەرi مەن كوميسسيالارى تۋرالى» زاڭنىڭ 17-بابىنا سايكەس بۇعان دەيىن ەكى سەناتور پالاتانىڭ ءبىر تۇراقتى كوميتەتىنەن ەكىنشىسىنە اۋىسۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىرگەن ەدى. وسىعان وراي سەناتتىڭ قاۋلىسىمەن جانە ونىڭ رەگلامەنتi بەلگiلەگەن تارتiپپەن اينۇر ارعىنبەكوۆا الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا, ال جاننا اسانوۆا كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا مۇشە بولىپ سايلاندى.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جايىلىمداردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ەكى وقىلىمدا قارالىپ, ماقۇلداندى. بۇل قۇجات جايىلىمداردى باسقارۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى.
ءبىر توپ پارلامەنت دەپۋتاتى باستاماشى بولعان وسى زاڭ ارقىلى قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. جاڭا نورمالار جايىلىمداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە قاتىستى اۋىل تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىرعان پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتپەك. سول ماقساتپەن جايىلىمداردىڭ توزۋى مەن شولەيتتەنۋىنە, اتالعان جەرلەردىڭ سۋلانۋىنا قارسى كۇرەس شارالارىن كۇشەيتۋ ۇسىنىلدى. بۇعان قوسا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ سالاسىنداعى قۇزىرەتتەرىن كەڭەيتۋ كوزدەلىپ وتىر.
اتاپ ايتقاندا, زاڭدا مال جايۋ ءۇشىن قاجەتتى اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ سانىنىڭ جۇكتەمە نورماسىن 20 پايىزدان 50 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ ارقىلى جايىلىمداردى پايدالانباۋ كريتەريى كۇشەيتىلەدى. حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە ارنالعان جايىلىمداردى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ باسقا تۇرلەرىنە اۋىستىرۋعا دا تىيىم سالىنادى.
سونىمەن قاتار ورمان كودەكسىنە ورمان جانە تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىن جىل سايىن اكىمدىكتەرگە مال جايۋعا جانە ءشوپ شابۋعا رۇقسات ەتىلگەن جايىلىمدار مەن ورمان قورى تۋرالى اقپارات بەرۋگە مىندەتتەيتىن تۇزەتۋ ەنگىزىلدى.
باعدارلامالىق قۇجات قابىلدانادى
سونىمەن بىرگە وتىرىستا دەپۋتاتتىق ساۋالعا اۋىزشا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن سەناتقا ءتيىستى ءمينيستردى شاقىرۋ تاجىريبەسى جالعاسىن تاپتى. بۇل جولى سەناتورلاردىڭ الدىنا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى تولىق بايانداۋ ءۇشىن كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ كەلدى. تالقىلاۋعا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ جانە «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» وكىلدەرى دە قاتىستى.
پالاتا توراعاسى تەمىرجول سالاسىن جانە كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. م.اشىمباەۆ مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنىن دە ەسكە سالدى. سوندىقتان دەپۋتاتتىق ساۋالدا كوتەرىلگەن تۇيتكىلدەردى شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپ كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋى قاجەت. «جاقىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا تەمىرجول سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن قامتيتىن باعدارلامالىق قۇجات قابىلداۋدى تاپسىردى. سول قۇجاتتا بۇگىن سەناتورلار كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ دە شەشۋ جولدارى كورسەتىلەدى دەپ سەنەمىز. بۇل باعىتتا سەنات ءوز تاراپىنان زاڭنامالىق جانە ساراپتامالىق كومەك كورسەتۋگە دايىن», دەدى سەنات سپيكەرى.
سونداي-اق سەنات توراعاسى نارىققا جەكە كومپانيالاردى تارتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويىمەن ءبولىستى. مۇنداي ۇسىنىس سەناتورلاردىڭ «قازاقستان تەمىر جولى» اق قىزمەتى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىنا كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ بەرگەن جاۋابىنا بايلانىستى ايتىلدى.
ماۋلەن اشىمباەۆ قازىرگى تاڭدا جۇمىس كولەمى مەن جۇكتەمە ارتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان قتج-نىڭ بۇگىنگى جۇمىس كولەمىنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز ەكەنى بايقالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى بۇل ىسكە ءۇشىنشى تاراپتى – جەكە كومپانيالاردى تارتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ماگيسترالدىق تەمىرجول جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ جانە سالانىڭ باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا سالۋ قاجەت.
«قازىر «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنداعى تۇيتكىلدەرگە قاراپ, ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرۋ كەرەك ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ۆاگوندار مەن لوكوموتيۆتەردى ساتىپ الۋعا, ماگيسترالدىق تەمىرجول جەلىلەرىن جاڭعىرتۋعا ينۆەستيتسيا قاجەت. كەي جەردە تاسىمالداۋ كولەمى كوبەيىپ, قتج ۇلگەرمەي قالىپ جاتىر. ارينە, كومپانيا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. لوكوموتيۆتەر ساتىپ الىنىپ, ۆاگوندار جاڭارتىلدى. الايدا سونىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. ياعني ەگەر رەسۋرس جەتپەسە, كومپانيا ءبارىن جاڭارتىپ ۇلگەرمەسە, وندا قوسىمشا كۇش تارتۋ كەرەك دەگەن ءسوز. نەگىزگى ءمان دە وسى. قوسىمشا كۇش دەگەن – جەكە سەكتور, جەكە كومپانيالار. بۇل تۋرالى نە ايتاسىزدار؟ ازىرگە كورىپ-ەستىپ وتىرعانىمىزداي, ءبارى مەملەكەتتىك بولادى. ءتىپتى جاڭا ەكى كومپانياعا دا مەملەكەت قاتىسپاق. سوندىقتان سالاعا جەكە كومپانيالاردى تارتۋ جونىندەگى ستراتەگيا قانداي؟», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ جاۋابىن تىڭداي كەلىپ.
سەنات توراعاسى ماگيسترالدىق تەمىرجول جەلىلەرى سالاسىن رەفورمالاۋ بويىنشا ەكى ساتىلى تاسىلگە نازار اۋدارىپ, ول سالانى جاڭعىرتۋ قارقىنىن كەشەۋىلدەتۋگە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
مينيستر ءوز كەزەگىندە رەفورمالاۋدىڭ ەكى ساتىلى ءتاسىلى وزگەرىستەر قارقىنىن تالدايتىن تەستىلەۋدىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مارات قاراباەۆ جەكە كومپانيالاردى تارتۋعا قاتىستى پالاتا توراعاسىنىڭ ۇسىنىسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, وسىنداي ءوزارا ءىس-قيمىل كوزدەلىپ وتىرعانىن ناقتىلادى.
ءۇي-جايدى قايتا جوبالاۋداعى تۇيتكىل
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. جاننا اسانوۆا تۇرعىن ۇيلەر مەن كوممەرتسيالىق جايلاردى قايتا جوسپارلاۋ باقىلاۋسىز كەتكەنىن, بۇل ءۇردىس, اسىرەسە, سەيسميكالىق ايماقتاردا ءجيى بايقالاتىنىن ايتىپ, ودان تۋىندايتىن قاتەرلەرگە ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋداردى.
الماتى اۋماعىنداعى تاياۋدا بولعان جەر سىلكىنىسى ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ساپاسى تۋرالى جۇرتشىلىقتى ويلاندىرىپ تاستادى. دەپۋتات مەنشىك يەسى ءوز مەكەنىن قولايلى ەتۋ ءۇشىن ءۇي-جايدى قايتا جوبالاۋعا ءجيى باراتىنىن اتاپ ءوتتى. الايدا ول جۇمىس ارحيتەكتۋرالىق نورمالاردى مۇقيات ساقتاۋدى تالاپ ەتەدى. اسىرەسە عيماراتتىڭ نەگىزگى تىرەگى بولاتىن قابىرعاسى نەمەسە قاسبەتىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى ەرەجەلەر قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس. قۇرىلىستىڭ تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلسە, عيمارات قۇلاپ قالۋى ىقتيمال. سونىمەن قاتار كەيبىر قايتا جوبالاۋ كەزىندە ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرى بۇزىلادى جانە كوممۋنالدىق جۇيەلەردى پايدالانۋ مۇمكىندىگى ناشارلايتىن بولادى.
«قولدانىستاعى زاڭناما كوپقاباتتى ۇيلەردەگى پاتەرلەر مەن ءۇي-جايلاردىڭ يەلەرىنە ەسىك اۋىستىرۋ نەمەسە بولمەلەردى بىرىكتىرۋ بارىسىندا نەگىزگى قابىرعالاردىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا تىيىم سالادى. بىراق كوپ جىل بويى كوممەرتسيالىق قۇرىلىس سالاسىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋ ازايعانى جانە جوسپارلى تەكسەرۋگە ءالى دە تىيىم سالىنعانى بارشاعا بەلگىلى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن عيمارات پەن تۇرعىن ءۇيدىڭ يەلەرى سالىنعان ساتتەن باستاپ ءۇيدى قايتا جوبالاۋدى باستايدى جانە زاڭداستىرادى. تيىسىنشە قۇجاتتار راسىمدەلەدى, ال باستاپقى نورماتيۆتىك قۇجاتتار كەيبىر زاڭنىڭ مۇراعاتىندا جاتقانى بەلگىلى. ءۇيدىڭ نەگىزگى قابىرعاسىنىڭ تۇتاستىعى بۇزىلعان جاعدايدا تۇرعىنداردىڭ وزدەرى ساراپتاما جۇرگىزۋى كەرەك, بىراق ەگەر ول ءۇي بىرنەشە رەت قايتا ساتىلعان بولسا, وندا قايتا جوبالانعانىنىڭ زاڭسىزدىعىن دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى ج.اسانوۆا.
دەپۋتات قازىردىڭ وزىندە سالىنعان عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ زاڭسىز قايتا جوبالانعانىن انىقتاۋ, سونداي-اق ءالسىز قۇرىلىستاردى باعالاۋ ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەردىڭ كەشەندى تالداۋ جۇرگىزۋى كەرەكتىگىن ايتتى. زاڭسىز قايتا جوبالاۋدى انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ ءۇشىن سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتاردا جۇمىس توپتارىن قۇرۋ كەرەك. قۇجاتتاردىڭ نورمالارعا سايكەستىگى مەن قايتا جوسپارلاۋعا رۇقساتتىڭ نەگىزدەمەسى تەكسەرىلۋى قاجەت. سونداي-اق زاڭسىز قايتا جوسپارلاعانى ءۇشىن جازانى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە دەيىن قاتاڭداتۋ جانە قۇرىلىس نورمالارى مەن ەرەجەلەرىن ساقتاۋ ماسەلەسىندە, ونىڭ ىشىندە تۇراقتى تەكسەرۋ جۇرگىزۋدە باقىلاۋشى ورگانداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ كەرەك.
قاراۋسىز تاريحي ەسكەرتكىشتەر كوپ
سەناتور دارحان قىدىرالى ەلىمىزدەگى بىرقاتار رۋحاني ەسكەرتكىش ءتيىستى دەڭگەيدە قورعالماعانىن, ءتىپتى كەيبىرى جەكەمەنشىككە بەرىلگەنىن ايتتى. ول مادەني جادىگەرلەردەن ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامانى قاتاڭداتۋدى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى جانە بۇل باعىتتا يۋنەسكو-مەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى ۇسىندى.
ەلىمىزدە ۇلتتىڭ رۋحاني باعدارىنا اينالعان جانە حالىققا قورعان بولعان كوپتەگەن كيەلى ورىن بار. «كەشەندەردىڭ كوبى جويىلعان, ەندى ءبىرى باستاپقى كەلبەتىنەن قاتتى اۋىتقىعان, تاريحي ورىنداردى قالاۋىنشا وزگەرتكەن. سول سياقتى سانسىز بابتار مەكەنى سايرامدا قاستەرلى ورىندار قاراۋسىز جاتىر. VIII-IX عاسىردان قالعان كونە قورىمنىڭ ءبىر شەتىن بازار باسىپ بارادى. باعزى يسفيدجابتان جەتكەن يبراھيم اتا, قاراشاش انا, قىزىر حازىرەت سياقتى تاريحي-رۋحاني نىسانداردى ساقتاۋ قاجەت. سوندىقتان كونە سايرام مەن سوزاقتاعى رۋحاني ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ ءىسىن تۇركىستانداعى «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۇراجايىنا تاپسىرۋدى ۇسىنامىز», دەدى سەناتور.
دارحان قىدىرالى ەلىمىزدەگى رۋحاني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن جانە ولار ءبىزدىڭ مۇرامىز بەن تاريحىمىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ۇلتتىڭ يممۋنيتەتىن قالىپتاستىراتىن رۋحاني ورىندار تاعىلىم مەكتەبى بولۋى كەرەك. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني قالقانىمىز – دىڭگەكتى ءداستۇر مەن رۋحاني بۇلاق كوزدەرى زەردەلەنە باستاسا, دەسترۋكتيۆتى تەرىس اعىمداردىڭ جولىن جابۋعا سەپتەسەدى. تاريحي كەشەندەردى ۇلتتىق برەند رەتىندە يۋنەسكو-عا ۇسىنۋ ءىسىن جۇيەلەپ, جەدەلدەتۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلى ەلىمىزدى رۋحاني-ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان كيەلى مەكەندەردى مەملەكەت قاراۋىنا الۋ, زاڭدى قاتايتۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن», دەدى دەپۋتات.
سونىمەن بىرگە وتىرىستا سەناتور سۇلتان دۇيسەمبينوۆ ۇكىمەتتى ءوندىرىس نىساندارىندا سانيتارلىق-قورعاۋ ايماقتارىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتۋگە شاقىرسا, الىشەر ساتۆالديەۆ «TikTok» الەۋمەتتىك جەلىسى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ساناسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتور بۇل سالانى رەتتەۋگە ارنالعان بىرقاتار شارا ۇسىندى.
