گەولوگيا عىلىمىنداعى «قوسىم ايىرىمى»
قازاقتان شىققان العاشقى كەن بىلگىرلەرىنىڭ ءبىرى, حالىق گەولوگى قوسىم پىشەنباي ۇلى تۋرالى ەل اۋزىندا اڭىز كوپ. ونىڭ ەكىباستۇز كومىرىن, مايقايىڭداعى التىن كەنىن, وزگە دە ايماقتارداعى كەن ورىندارىن اشقانى تۋرالى كەيىنگى ارحيۆتىك قۇجاتتار تولىق راستايدى. ايگىلى جەرلەسىمىزدىڭ گەولوگيا سالاسىنداعى ەڭبەگى تۋرالى اسىقپاي بايانداساق.
بيىل قوسىم پىشەنباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 180 جىل تولىپ وتىر. حالىق گەولوگى باياناۋىلدىڭ قازىرگى جۇمات شانين اۋىلى اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا شاعىنان تاۋ-تاستى كەزىپ, شالعاي جەرلەردى ارالاۋعا قۇمار بولىپتى. ول تۇستا جەر بارلاۋشى, گەولوگيا عىلىمى دەگەندى قازاق تۇسىنبەيدى. ەشقانداي كاسىبي ءبىلىمى جوق قوسىم جىگىتتىك شاققا دەيىن سالت اتپەن, تۇيەمەن ءبىراز ءوڭىردى شولىپ, سول تۇستا-اق بولاشاق كەن كوزدەرىنىڭ ءبىرازىن زەردەسىنە ءتۇيىپ ۇلگەرگەن. وسى ءبىر ەلدەن ەرەك قاسيەتىن اۋىلداستارى جاقتىرماي, «كەزبە قوسىم» دەپ اتاپ كەتكەن دەسەدى. ول ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق جەرىندەگى 20-دان استام كەن ورنىن العاش اشقان قازاق. ونىڭ ىشىندە «ەكىباستۇز», «الەكساندروۆكا», «بەرىكقارا», «قازاناۋىز», «مايكوبە», «مايقايىڭ», «جوسالى», «كوكتاس», «جەلتاۋ», «جارتاس», «ۇشقاتىن», «نايزاتاس», «ۇشقارا», «قاراقۇرا», «شوپتىكول», «التىندى» سياقتى كەن ورىندارى بار.
كەن بارلاۋشى تۋرالى كەڭەس وكىمەتىنەن گورى ارعى پاتشا زامانىنداعى دەرەكتەر مول كەزدەسەدى. «قوسىم ايىرىمى» دەگەن گەولوگيالىق بەلگى سول كەزەڭدە كەن ىزدەۋمەن اينالىسقان ونەركاسىپشىلەر ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولعان. ال ەكىباستۇز كومىرى مەن مايقايىڭداعى باي التىن قورىن ىزدەپ تابۋى تاريحي تۇرعىدان ۇلكەن وقيعالار ەكەنى ءسوزسىز. ول جايىندا قالامگەر قالمۇقان يساباەۆ, ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ بەلگىلى ولكەتانۋشىلارى, سونىڭ ىشىندە دميتري باگاەۆ پەن الەكساندر چەركاشين مول ەستەلىكتەر جازىپ كەتتى.
«التىن ونەركاسىبى جانە تاۋ-كەن ءىسى جارشىسىنىڭ» 1900 جىلعى №10 سانىندا ەكىباستۇزداعى كومىر ورنى تۋرالى بىلايشا باياندالادى:
«دەروۆ (ارتەمي يۆانوۆيچ دەروۆ, كەرەكۋلىك كوپەس) ىسكەر ادام رەتىندە كومىر ءوندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە بۇل ءىستىڭ تابىستى ەكەنىن ءتۇسىندى (ول ۋاقىتتا باتىس-ءسىبىر تەمىرجولىن سالۋ ماسەلەسى شەشىلىپ جاتقان, ال كومىر ەڭ نەگىزگى پروبلەما ەدى) جانە 90-جىلداردىڭ باسىندا ول كومىردىڭ سەنىمدى جەرلەرىن ىزدەۋگە بەلسەنە كىرىستى, اقىرى مۇنداي جەردىڭ ءبىرى ەكىباستۇز الابىندا 1893 جىلى اشىلدى. بۇل كەن ورنىن اشۋ قۇرمەتى جەرگىلىكتى قازاق قوسىمعا تيەسىلى. 1895 جىلى قوسىم ايىرىمى (قوسىمنىڭ تالابى بويىنشا ول جەر قوسىم الابى دەپ اتالدى) ىسكە بەرىلگەندە اۋەلى بەتكى توپىراعى الىنىپ, كەن قازۋشىلار كومىرگە جەتتى. ودان سوڭ 5-ءشى جانە 6-ساجىندا وڭتۇستىك-باتىسقا جانە سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي بىرلىك ۆەكتورلارى بەلگىلەندى, بۇل جەردە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىقتاي كومىر قاباتتارى تابىلعان ەدى...».
تاعى بىرنەشە ارحيۆتىك قۇجاتتى كەلتىرەيىك. ارتەمي دەروۆ قوسىمدى جەر ولشەۋشى ەتىپ قىزمەتكە الىپ, كەن بارلاۋشى ەكىباستۇزدىڭ كومىرىن تاۋىپ ورالعاندا ونى 40 رۋبلمەن ماراپاتتايدى. ءارى قوسىمعا كۇنىنە ءبىر سولكەبايدان تاعايىنداعان. دەروۆ مول كومىر قورىن يگەرۋگە ءوزىنىڭ قارجىلىق الەۋەتى جەتپەيتىنىن تۇسىنە وتىرىپ, كيەۆتەگى ءىرى قانت ءوندىرۋشى لازار برودسكيدەن قارجىلاي كومەك سۇراعان.
پاۆلودارداعى ولكەتانۋ مۋزەيىندە ونىڭ نەگىزىن سالۋشى, تانىمال فوتوگراف دميتري پوليكارپوۆيچ باگاەۆتىڭ ەستەلىگى ساقتاۋلى. ول بىلاي دەپ باياندايدى: «مەن قوسىمدى ءبىلۋشى ەدىم, اسىرىپ ايتقانىم ەمەس, ەكەۋمىز جاقسى دوس بولدىق. 1899 جىلى مەن پاۆلودارداعى دەروۆتىڭ كەڭسەسىنە جۇمىسقا تۇردىم, ول تۇستا قوسىم كوپەستىڭ قول استىندا قىزمەتتە جۇرگەن كەزى. ونىڭ مىندەتى – يەن دالانى ارالاپ, كومىر, مىس, تەمىر كەن ورىندارىن ىزدەپ تابۋ جانە ونى دەروۆتىڭ پايداسىنا جازۋ. ول ۋاقىتتا تاۋ-كەن باسقارماسىنىڭ زاڭدارى بويىنشا ۋچاسكەنى بەكىتۋ ءۇشىن اكتى جاساۋ قاجەت ەدى, وعان كەن بارلاۋشى انىقتاعان قازبا كەنىنىڭ ءتۇرىن, جەر بەدەرىنىڭ سيپاتتاماسىن كورسەتۋ جانە زاتتاي دالەلدەمە قالدىرۋ قاجەت بولدى. مەن قوسىمعا قاتىستى جايتتاردى, سونىڭ ىشىندە ەكىباستۇز كومىرىن اشۋعا قاتىستى جاعدايلاردى تالاي مارتە ەستىدىم.
بىردە ا.دەروۆ ل.برودسكيدەن حات الدى. ول بىلاي دەپ جازادى: «ارتەم, ءسىبىر تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ جاتىر. پاروۆوزدارعا كومىر كەرەك... قازاق دالاسى باي, قايدا قازساڭ دا, التىن. ءسىز جولى بولعىش ادامسىز, پايدالى كاسىپتەن قول ۇزبەڭىز... اقشادان قىسىلىپ جاتساڭىز, ءلازاردىڭ كومەكتەسەتىنىن ءبىلىڭىز», دەپ جازىلعان».
دەروۆ پەتەربورعا بارىپ, مۇندا ميلليونەر بايلارمەن, مارتەبەلى كنيازدىڭ ايەلى ستەبلين-كامەنسكايامەن جانە ايگىلى اۋليە يۆان كروندستاتسكيمەن بايلانىس ورناتتى. ولاردىڭ كومەگىمەن «ۆوسكرەسەنسك تاۋ-كەن-ونەركاسىپ قوعامى» دەپ اتالاتىن اكتسيونەرلىك قوعامدىق قۇرىلادى. الايدا كومىر قازۋ شارۋاسىن بىلىكسىز ماماندار جۇرگىزگەنى سەبەپتى, بىرلەستىك كەيىن كۇيرەپ تىنادى.
ەكىباستۇز كومىرىن اشۋ قۇرمەتى شىنىندا ق.پىشەنباي ۇلىنا تيەسىلى ەكەنىن ۆەرحوتۋرلىق كوپەس الەكساندر بەنارداكيدىڭ مىنا ءبىر حابارلاماسى-اق دالەلدەپ بەرەدى: «وتپراۆيلسيا ۆ 12 دنيا يۋنيا جە مەسياتسا پو باياناۋلسكومۋ وكرۋگۋ س پارتيەي يز 5 چەلوۆەك كيرگيز مەستنىح ي چەرەز دەن پريبىل نا مەستو نازىۆاەموە قارابيدايك, گدە وت سولەنوگو وزەرا ەكيبازتۋز پريمەرنو ۆ 500 ساجەن نا يۋگ. زالوجيل شۋرف شيرينى ي گلۋبينى 3 ارشينا, ي ۆسترەتيل كامەننىي ۋگول. پارتيۋ سوستاۆيلي مەستنىە كيرگيزى: حوسۋم پشەنباەۆ, سالگارا بايميكانوۆ, جانتەلە مامبەتوۆ, كويشيكارا ناۋرۋزوۆ, ي نوگايباي ورازوۆ. زاياۆليايا كارابيدايكسكۋيۋ كوپ كامەننوگو ۋگليا پروشۋ ۆنەستي ەتۋ زاياۆكۋ ۆ كنيگۋ». سوڭىندا «ونەركاسىپشى بەنارداكي, 1867 جىلعى 21 ماۋسىم» دەپ قولىن قويعان. بەنارداكي بۇل جەردە كومىردىڭ العاش تابىلۋى 1893 جىل ەمەس, 1867 جىل دەپ كورسەتىپ تۇر. سوندىقتان ەكىباستۇز كومىر الابىنىڭ اشىلۋىن وسى ءوتىنىم بويىنشا 1867 جىلعا تەلىگەن دۇرىس بولار.
تۋما تالانت گەولوگ قوسىم پىشەنباي ۇلىنىڭ ەسىمى كەيىنگى عىلىمي ادەبيەتتە دە ۇمىتىلعان جوق: «قازاقستانداعى توڭكەرىسكە دەيىنگى ءتۇستى مەتاللۋرگيا جانە تاۋ-كەن ءىسى» – ۆوسكرەسەنسك تەمىرجول زاۋىتىنىڭ جازباسىندا مىناداي جولدار كەزدەسەدى: «ۆوسكرەسەنسك زاۋىتى 1900 جىلدىڭ 17 ساۋىرىندە ىسكە كىرىستى. ول حالىق اڭىزى بويىنشا كوشپەلىلەردەن شىققان مال باعۋشى قوسىم يشەنباەۆ اشقان (بۇل جەردە تەگىندە قاتە جىبەرىلگەن) ەكىباستۇزدىڭ كومىرىمەن جۇمىس ىستەدى».
باياناۋىلدىق ولكەتانۋشى الەكساندر چەركاشيننىڭ بيىل جارىق كورگەن «قوسىمنىڭ تاعدىرى» كىتابىندا كەن ىزدەۋشىنىڭ شاقپاق كەن ورنىندا قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ باسىن قۇراپ, العاشقى ارتەل ۇيىمداستىرعانى تۋرالى دا جازعان. دالا قازاقتارى سول جەردە العاش «قارا تاستىڭ» وتقا جاناتىنىن كورگەن. ارتەل كوپ ۇزاماي تاراپ كەتسە دە, بۇل اڭگىمە ءالى كۇنگە دەيىن ەل اراسىندا ايتىلىپ ءجۇر.
ال مايقايىڭداعى التىن كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋى – قوسىمنىڭ ەڭ ءىرى ەڭبەگى ءارى سوڭعىسى بولسا كەرەك.
اتاقتى گەولوگ عالىم قالكەن ءجامىنوۆ ءوز جازباسىندا قوسىم كەدەي وتباسىنان شىققاندىقتان كوپ نارسەگە قول جەتكىزە الماعانىن باياندايدى. «اعىلشىن بايلارى ءبىزدىڭ جەرىمىزگە اياق تۇسىرگەندە ولارعا جول كورسەتۋشى بولدى. كوپكە بەلگىلى كەن ورىندارى: ەكىباستۇز, مايكوبە, جوسالى, نايزاتاس, جۋانتوبە, مايقايىڭ, الەكساندروۆكا, شوپتىكول جانە وزگە دە كوپتەگەن كەندى ورىندارى قوسىممەن تىكەلەي بايلانىستى. ول كەننىڭ ورنالاسقان جەرىن شوپكە, تاسقا جانە جەرگىلىكتى جەر بەدەرىنىڭ گەوگرافيالىق قۇرىلىمىنا, جەلدىڭ اسەرىنەن جەر بەتىندە پايدا بولعان «دالىزدەرگە» قاراي وتىرىپ وڭاي تاباتىن. قوسىم باياناۋىلداعى ماقاش اۋىلىنا ات باسىن ءجيى بۇرىپ تۇرعان. بىردە الگى اۋىلداعىلار ءوز جەرلەرىنەن قوسىمنىڭ باعالى كەن جىنىسىن انىقتاعانىن بىلەدى دە, باي اقساقالدار وعان ات مىنگىزىپ, شاپان جاۋىپ, الدىنا مال سالىپ بەرەدى. حالىق ونەركاسىپشىلەر كەلىپ, ولاردى جەرلەرىنەن قۋىپ شىعادى دەپ ۇرەيلەنسە كەرەك. ەسەسىنە قوسىم الگى جەردى بەلگىلەمەۋى كەرەك بولادى. وسىعان ۇقساس وقيعا قىزىلتاۋ ءوڭىرىن جايلاپ وتىرعان حالىق اراسىندا دا بولعان. ۇرپەك اۋىلىنان جەلتاۋ اسۋىنا قاراي ويىساتىن جەردە تاس بار, وندا قوسىمنىڭ وتىنىشىمەن مىناداي بەلگىلەر تۇسىرىلگەن: «3 ۆ ۆ م 3 262ۋ – 1907 زينز», دەپ جازادى عالىم.
حالىق گەولوگىنەن ۇرپاق قالعان با؟
ەندى قوسىمنىڭ ۇرپاقتارى مەن ءومىرى جونىندە بىرەر ءسوز ايتساق. كەيبىرەۋلەر 32-ءنىڭ اشتىعىندا ونىڭ بارلىق وتباسى قىرىلىپ قالدى دەپ ويلايدى. جوق, شىندىعىندا ودان ءابىش, مۇقىش دەيتىن ەكى ۇل قالعان. ابىشتەن قايشا, قاتىكەن, حاديشا اتتى قىز بالا تۋعان. حاديشانىڭ قىزى رىمتاي كىشكەنە شاعىندا ناعاشى اتاسى ءابىشتىڭ قولىندا وسكەن. رىمتايدان گاۋھار, گۇلنار دەگەن ەكى قىز تارايدى. وكىنىشكە قاراي, قوسىمنان ەركەك كىندىك ۇرپاق قالماعان. دەيتۇرعانمەن, ونىڭ اتالاس تۋىسى امانتاي ەسىمباەۆ بۇگىندە كوزى ءتىرى, شەجىرەلى قارتتاردىڭ ءبىرى. امانتاي اعا – قوسىمنىڭ ءىنىسى ەسىمبايدىڭ ۇرپاعى, پىشەنباي اۋلەتىنەن قالعان جالعىز ەر-ازامات.
ەكىباستۇز شاھارىندا تۇراتىن اقساقالمەن جولىعىپ, كوپ جايتتىڭ انىق-قانىعىن دۇرىستاپ العاندى ءجون سانادىق.
– قوسىمدى كورگەن, ونىمەن ءبىر شاڭىراق استىندا كۇنەلتىپ, تالاي قيىندىقتى بىرگە بولىسكەن ازاماتتارمەن داستارقانداس بولدىم. سونىڭ ءبىرى – باياناۋىلدىڭ جۇمات شانين اۋىلىندا تۇرعان مارقۇم ءابدىراحمان اقساقال ەدى. 1970 جىلداردىڭ اياعىندا يۋجنىي (قازىرگى جۇمات شانين) كەڭشارىنا زووتەحنيك بولىپ بارعاندا, ابەكەڭ كوپ جايتتى اقتارعان ەدى. «قاراعىم, مەن ولسەم موينىمدا قارىز بولىپ قالادى. قوسەكەڭ 88 جاسقا كەلىپ قايتتى. ءۇش ادام ءوز قولىمىزبەن جەرلەدىك, ونىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ساعان جەرلەنگەن جەرىن نۇسقاپ كەتەيىن» دەپ, مەنى ماقاش قىستاۋىنا الىپ بارىپ, سول جەردەگى كوپ زيراتتىڭ اراسىنان قوسىمنىڭ قابىرىن كورسەتىپ كەتتى. كەيىن باسىنا ەسكەرتكىش تاس ورناتىپ, اينالاسىن قورشادىق, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن امانتاي اقساقال.
ءابدىراحمان ولە-ولگەنشە قوسىمنىڭ ارۋاعىنا ريزا بولىپ كەتكەن. سەبەبى 1932 جىلدىڭ اشتىعىندا ماقاش قىستاۋىن پانالاپ وتىرعان 5-6 وتباسىنىڭ امان قالۋىنا قوسىم تىكەلەي سەبەپكەر بولعان ەكەن. سونىڭ اراسىندا ءابدىراحماننىڭ وتباسى دا بار. سول جىلى جازدا-اق جەر تانىعىش قوسەكەڭ «بيىل جۇت بولعالى تۇر, ەرتەرەك قامدانايىق» دەپ ءوزى جاقسى بىلەتىن ەر-ازاماتتاردى تىزە بىرىكتىرۋگە شاقىرادى. ەلدە اسىرا سىلتەۋدىڭ قىزىپ, جۇرتشىلىقتىڭ مالى تارتىپ الىنىپ جاتقان كەز. وسى جازدا-اق ساي-سالاعا بوسىپ جۇرگەن اش-ارىقتار تولىپ كەتەدى. اش ادام جىرتقىش ادامنان دا قاۋىپتى. قوسىمنىڭ ءجون سىلتەۋىمەن جاڭاعى 5-6 وتباسى ءبىر ۇيگە كەلىپ قونىستانادى. ۇيدە ادام قاراسى كوپ بولسا, جالعىز-جارىم جان ازىق ىزدەپ كەلۋگە جۇرەگى داۋالامايتىنى ايقىن.
«قوسەكەڭ قولدا قالعان بارلىق مال-م ۇلىك, تەرى-تەرسەكتى قوياندى جارمەڭكەسىنە ايداتىپ, بيداي, شاي, قانت سەكىلدى قات ازىقتارعا ايىرباستاتادى. اتپەن الىپ كەلگەندە بيداي 6 قاپ شىققان ەكەن. اتامىز: «بۇل بيداي ءبىزدىڭ اۋلەتتەرىمىزدىڭ ساقتالىپ قالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولادى. وسىنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك» دەپ, الگى جەردە ءۇش بولمەلى ءۇيدىڭ جال پەشىن بۇزعىزىپ, ورتاسىنان قۋىس قالدىرىپ, بارلىق ءداندى سول جەرگە توگىپ, قالاتىپ تاستايدى. ايگىلى 32-ءنىڭ قىسىندا بۇل ۇيدەگى بارلىق جان وسى بيدايدى كۇنىنە قۋىرىپ جەپ, جان ساقتاعان ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا قوس ۇلى – ءابىش پەن مۇقىش بار. مىنە, بۇل دا – قوسىمنىڭ ءبىر ەرلىگى ەدى», دەپ جالعاي ءتۇستى اڭگىمەسىن امانتاي اقىش ۇلى.
وكىنىشكە قاراي, سول قىستا قارت كەن بارلاۋشى كوز جۇمادى. اشتىقتان ەمەس, اۋرۋدان. بۇل مايقايىڭنان اعىلشىنداردىڭ بارلىق ءوندىرىستى تاستاپ, ۇدەرە كەتىپ جاتقان كەزى. العاشقى قار تۇسكەندە اعىلشىندار قوس ات جەككەن شانالارىمەن كوشە باستايدى. سوندا اتامىز: «شىركىن, بۇل شانالاردىڭ ءىشى التىنعا تولى, بىرەۋىن قولعا تۇسىرسەك, ارمان نە!» دەگەن ەكەن. سويتسە, الگى شانالاردىڭ تابانىنداعى اعاشتاردىڭ ءىشى ويىلىپ, ءتۇيىر التىنعا تولتىرىلعان ەكەن. سىرت كوزگە بايقالمايتىن اعىلشىنداردىڭ قۋلىعىن قوسەكەڭ بۇرىننان بىلگەن عوي. اتامىز كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا تۇيەسىنە ءمىنىپ, اعىلشىنداردى تورۋىلداپ كەتەدى. الايدا جولى بولماي, قارۋلى اسكەردەن سەسكەنىپ, شانانى قولعا تۇسىرە الماي قايتادى. ۇزاق جول ءجۇرىپ شارشاپ كەلگەن, ونىڭ ۇستىنە جۇدەگەن قاريانىڭ جاسى دا سىر بەرە باستاعان ۋاقىت. توسەك تارتىپ قالعان. سول قىستا و دۇنيەلىك بولادى. «سوندا ءبىر ۇيدە قونىستانعان ءابدىراحمان, ءجامىن جانە تاعى ءبىر (اتىن ۇمىتتىم) ازامات ۇشەۋلەپ ماقاشتاعى زيراتقا اكەپ جەرلەپ, ۇستىنە ەسكى ۇيلەردىڭ بىرىنەن قالعان ەسىكتى جاپقان ەكەن. توپىراقتىڭ توڭ بولىپ قالعانى سونشالىق, سۇيمەن باتپاي, ەسكى زيراتتىڭ قابىرعاسىن قۇلاتىپ, قابىردى سونىڭ استىنان قازدىق دەپ وتىراتىن ابەكەڭ», دەپ ەسكە الدى امانتاي اعا.
ەكىباستۇزداعى «وتارقا» گازەتىنىڭ رەداكتورى, اقىن جانارگۇل قادىروۆا مىناداي ءبىر قىزىق مالىمەتتىڭ شەتىن شىعاردى. ايتۋىنشا, اجەسى بيعايشا – ەسىمبايدىڭ قىزى. «اجەم بۇرىنىراقتا: «الگى قوسىمنىڭ تەرىپ جۇرگەن تاستارىنان بىردەڭە شىققان كورىنەدى» دەپ ايتىپ جۇرەدى ەكەن, وعان كەزىندە ءمان بەرگەن ەشكىم بولماپتى. اجەم ماعان ۇنەمى تۇلكى تىماق تىگىپ بەرەتىنى ەستە. تاعى ءبىر قىزىعى, پىشەنباي ناعاشى اتامىز قوناقباي قايتىس بولعاندا ونىڭ جەسىرىن ايەل قىلىپ الادى. بىراق ونىڭ بالالارىن ءوز تەگىندە قالدىرىپتى. وتاندىق ەسترادا جۇلدىزى مەرۋەرت تۇسىپباەۆانىڭ اتالارى پىشەنبايدىڭ قولىندا وسكەن. ەگەر تەگىن وزگەرتكەندە مەرۋەرت اپامىز قازىر پىشەنباەۆا بولىپ جۇرەر ەدى», دەپ قوستى تانىمال جۋرناليست.
كەنىشكە ەسىمى لايىقتى!
بۇدان بەس جىل بۇرىن قوسىم پىشەنباي ۇلىنىڭ باسىنا ماڭعىستاۋدىڭ ۇلۋ تاسىنان كەسەنە تۇرعىزىلدى. نىسانعا «بوگاتىر كومىر» جشس 5 ملن تەڭگەگە جۋىق قارجى بولگىزگەن. بۇل قۇرىلىستىڭ جۇزەگە اسۋىنا نەگىز بولعانداردىڭ ءبىرى – باياناۋىلدىق كاسىپكەر ازامات, مارقۇم ورال سارتاەۆ ەدى. تۋعان جەرىندەگى باس كوتەرەر جۇراعاتتارى دا قاراپ قالماي, انەت بابا قىستاۋىن جايلاپ وتىرعان قوسىممەن اتالاس ءسۇتجان, ءساتجان, ساكەن, سولتان ەسىمدى اعايىندىلار قۇرىلىسشىلاردىڭ اس-سۋىنا, ماتەريالداردى تاسىپ-جەتكىزۋگە قولۇشىن بەرىپ, ساۋاپتى ءىستى بىرگە اتقارىسقان.
باياناۋىل مەن ەكىباستۇز ءوڭىرىنىڭ جۇرتى بيىل حالىق گەولوگىنىڭ 180 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى ويعا الىپ وتىر. وسى ورايدا تۇلعانىڭ مەرەيتويى وبلىس كولەمىندە لايىقتى اتاپ ءوتىلۋىن ءارى ونى وبلىس بيلىگى ءوز نازارىنا العانىن قالايمىز. ەكىباستۇز سەكىلدى الىپ وندىرىستىك اۋماقتىڭ نەگىزىن سالىپ بەرگەن كەنتانۋشىنىڭ قاي ەڭبەگى بولسىن اتاۋعا تۇرارلىق. كەزىندە عۇلاما قانىش ساتباەۆ «دالا اكادەميگى» دەپ اتاعان قوسىم پىشەنباي ۇلىنىڭ ەسىمى بۇگىندە لايىقتى باعالانباي وتىرعانى وكىنىشتى. تۇتاستاي قازاق ەلىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ايگىلى كەنتانۋشىنىڭ اتىندا بۇگىندە ەكىباستۇز قالاسىندا ءبىر كوشە مەن كوللەدج بار. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەكىباستۇزدىڭ زيالى قاۋىمى كەنشىنىڭ ەسىمىن «بوگاتىر كومىر» سەرىكتەستىگىنە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعالى وتىر دەپ ەستىگەنبىز. الايدا باستامانىڭ سوڭى سيىرقۇيىمشىقتانىپ قالعان ءتارىزدى. بىزدىڭشە, بۇل ۇسىنىس قايتادان جاڭعىرۋعا ءتيىس.
ماقالامىزدى «قانىش اعا وسىنداي ەدى» كىتابىندا جازىلعان مىنا ءبىر ۇزىندىمەن اياقتاۋدى ءجون كوردىك.
«وبلىس باسشىلارى قانىش اعايعا قوناقاسىن ەرتىس ۇستىندە كاتەردە بەردى. قايتاردا ەكىباستۇزعا سوقتىق.
– مىنا رازرەزدى قالاي اتاپ جۇرسىزدەر؟ – دەدى اعاي جەرگىلىكتى باسشىلاردان.
– «بوگاتىر» دەپ اتاۋدى ۇيعاردىق.
– پىشەنباي ۇلى قوسىم دەگەندى ەستۋلەرىڭ بار ما؟
– ونداي ادام بىزدە ىستەمەيدى, – دەدى بىرەۋى.
قانىش اعاي ك ۇلىپ جىبەردى.
– ول قازىر دۇنيەدە جوق ادام. ەكىباستۇز كومىرىن تاپقان سول. قۇجاتتارىن ىزدەستىرىپ تاۋىپ, مىنا رازرەزدى سونىڭ اتىنا قويعاندارىڭ دۇرىس بولار ەدى».
پاۆلودار وبلىسى,
ەكىباستۇز قالاسى
