قىس ورتاسىندا تابيعاتتىڭ اياق استىنان كىلت قۇبىلىپ, جاڭبىر جاۋى – پاۆلودار ءوڭىرى ءۇشىن اسا سيرەك قۇبىلىس. بىراق بيىلعى قىس قىتىمىرلىعىن ەرتە باستان-اق بايقاتىپ تۇر. جەلتوقساننىڭ ورتاسىنا دەيىن وڭىردە جاڭبىر سورعالادى دا تۇردى. ەندى, مىنە, اقپاننىڭ ادەتتەگى اقتۇتەك كۇندەرى بىرەسە قارعا, بىرەسە جاڭبىرعا ۇلاسىپ جاتىر. وتكەن اپتادا قالىڭ جاۋعان قاردىڭ سوڭى جاڭبىرعا ۇلاسىپ, قازىر كوپ اۋداندا جايىلىمدىق جەرلەردىڭ بارلىعىن كوك مۇز باسىپ قالدى. جىلقى تەبىندەيتىن جەر سيرەك. كەيبىر وڭىرلەر اۋىر تراكتورمەن قار ارشىپ, جانۋارلارعا تەبىن بولاتىنداي جاعداي جاساپ جاتىر. جىلقى يەلەرىنىڭ كوبى قىسقا ازىق قورىن جاساماعان. قازىر وبلىس بويىنشا قاتتى اياز تۇرىپ, الداعى تاۋلىكتەردە كۇن رايى -38 گرادۋسقا دەيىن سۋىتادى دەگەن بولجام بار. قىستىڭ سوڭى وسىلايشا قۇبىلىپ ءارى سوزىلىپ كەتەر بولسا, جىلقى مالى ءۇشىن جۇتقا اينالادى دەپ الاڭدايدى اۋىلداعىلار.
وسى اپتانىڭ باسىندا اقتوعايدىڭ شولاقسور, شۇعا ەلدى مەكەندەرىندە, ەكىباستۇزعا قاراستى اقكول جايىلمادا جىلقى ءولىپ جاتىر دەگەن قاۋەسەت تاراپ كەتكەن ەدى. جالما-جان ەلدەگى ازاماتتارعا حابارلاسىپ, جاعدايدى سۇراستىرىپ كوردىك. راسىندا ەل ىشىندە جىلقى ۇستاپ وتىرعانداردىڭ تابىنىندا بىرەن-ساران ءولىم-ءجىتىم بار كورىنەدى. كوتەرەم تاي-جاباعىلار قىستىڭ قاھارىنا شىداس بەرمەي, قازىردەن ولە باستاعان. وبلىستا 2012 جىلعىداي جىلقىنىڭ جاپپاي قىرىلۋى, ياعني جۇت بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار.
اقتوعاي اۋدانى باسقامىس اۋىلىندا تۇراتىن بەرىك قابىلقانوۆ جۋىقتا ءوز اۋىلداستارىمەن بىرگە جىلقى تابىنىنان جانۋارلاردى الىپ كەلگەنىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, اكەلگەن جىلقىلارىنىڭ كۇيى قاشقان, سوعان وراي ۇيدە ءبىراز جەمدەمەك ويى بار. ال قوڭدىلارىن ورىستە قالدىرىپتى. «ەگەر جاعداي قيىندايتىن بولسا, ءۇي ماڭايىندا جازداي ۇيگەن ءشوبىم بار, جىلقىنى كوكتەم شىققانشا قىستاتۋعا الەۋەتىم جەتكىلىكتى», دەيدى شارۋا يەسى.
اقتوعاي اۋدانىنىڭ باسشىسى قارشىعا ارىنوۆ جەرگىلىكتى جەردە جىلقىنىڭ قىرىلۋى بويىنشا رەسمي اقپارات تىركەلمەگەنىن ناقتىلادى. وبلىستىڭ تۇراقتاندىرۋ قورىنان جەمشوپ ساتىپ الۋ ءۇشىن 87,5 توننا مال ازىعىنا تاپسىرىس بەرىلگەن. تەبىندە 15 مىڭنان اسا جىلقى بارىن, كوپ جەرلەردى مۇز باسقاندىقتان جايىلىمعا قاتىستى ماسەلە تۋىنداپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ال ءولىم-ءجىتىم تىركەلدى دەگەن اقكول اۋىلدىق وكرۋگىندە دە جاعداي قالىپتى كورىنەدى. وكرۋگتىڭ اكىمى ەرلان قابىلتاەۆ اۋماقتاعى احۋالدى جەرگىلىكتى جاۋاپتى مەكەمەلەرمەن بىرگە باقىلاپ وتىرمىز دەپ سەندىردى.
– ءاۋ باستاعى ماماندىعىم زووتەحنيك بولعاندىقتان, جىلقى مالىنىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەمىن. قازىر بۇل توڭىرەكتەگى قىلقۇيرىقتىلاردىڭ قوڭى ورتاشا دەر ەدىم. اينالانىڭ بارلىعى كوك مۇز, مال تەبىندەيتىن جەرلەر وتە سيرەك. سوعان وراي وكرۋگتەگى 6 200 جىلقىنىڭ تەڭ جارتىسىن حالىق قازىر قورادا ۇستاپ وتىر. جۇرتشىلىق قولدا بار تەحنيكاسىمەن, «كامازبەن», تراكتورمەن جانۋارلاردى ءالى دە ارتىپ اكەلىپ جاتىر. وزگەسىن جىلقىشىلار اۋىلعا قاراي بىرتىندەپ جاقىنداتا تۇسۋدە. ەگەر الداعى ۋاقىتتا تەبىندەردەگى احۋال جاقسارماسا, ولاردى دا قوراعا قاماۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ وكرۋگكە اقكول, زەلەنايا روششا, جاقسىات ەلدى مەكەندەرى قارايدى. قىس باسىنان بەرى جۇرتشىلىقتىڭ قولىنداعى ەكى-ءۇش جاس مال شىعىن بولدى دەپ ەستىدىك. مالدىڭ شىعىنسىز بولمايتىنى تۇسىنىكتى. دەيتۇرعانمەن, شارۋا باققان ادامداردىڭ بيىلعى قىسقا قامى جامان ەمەس, جەمشوپتى جەتكىلىكتى جيناپ الدىق دەپ وتىر. ولارعا قوسىمشا كومەك بولسىن دەپ قازىرگى كۇنى سىرتتان 30 توننا ارپا جەتكىزۋگە سۇرانىس جاسادىق. ءتيىمدى باعامەن اكەلىپ ساتۋى كەرەك. ءىرى شارۋا قوجالىقتارىن 30-40 جىلقى ۇستاپ وتىرعان مال يەلەرىنە ءشوپتى ارزان باعامەن بەرۋگە كوندىردىك. الداعى كۇندەرى قاتتى اياز جالعاسا بەرسە, جىلقىنى ءبىراز جۇدەتەتىنى انىق. بىراق جۇت بولادى دەپ ويلامايمىز, – دەيدى ول.
بيىل ەرتىس اۋدانىندا وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا, قاردىڭ جامىلعىسى قالىڭ, كەيبىر جەردە جارتى مەترگە دەيىن جەتەدى. سوعان وراي جىلقى مالى جايىلاتىن اۋماقتاردا جايىلىم ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى قايروللا نۇرعوجينوۆتىڭ سوزىنشە, بۇل توڭىرەكتە 20 مىڭداي جىلقى ۇستالادى. ەكى مىڭداپ تابىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتار دا بارشىلىق.
«جىلقى قىستا كوبىنە قىر جاقتا, سىلەتى وزەنى بويى مەن قىزىلقاق كولىنىڭ اۋماعىندا باعىلادى. بۇل جاقتاردا قار از تۇسەدى, قىسى جايلى. مال يەلەرى ازىعىمىز جەتكىلىكتى, قىس اياعى سوزىلسا, جىلقىعا ءبىراز ۋاقىت ءشوپ شاشىپ ۇستاپ تۇرۋعا بولادى دەپ وتىر. مال شىعىنى جوق», دەپ جاۋاپ بەردى ول.
جەلەزيندەگى جۇرتتىڭ دا جاعدايى وڭىپ تۇرعان جوق. «ۆەسەلايا روششا» اۋىلىنىڭ تۇرعىنى امانجول حاميت بيىل قىستىڭ سوڭى جۇتقا ۇرىندىرادى دەپ بولجاپ وتىر. ايتۋىنشا, بىلتىر قۋاڭشىلىق سالدارىنان كوپشىلىك جەمشوپتى جەتكىلىكتى جيناي الماعان. سالدارىنان كۇزدە اۋىل حالقى قولداعى مالىنىڭ 70 پايىزىن سويىپ, ساتىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر بولىپتى.
«كەيبىر وتباسىلار ازىق قورىن ازىرلەي الماي امالسىزدان مالىن تولىعىمەن ساتىپ جىبەردى. قوي ەتىنىڭ كيلوسىن 1 400 تەڭگەدەن بەردىك, ول بازاردا 2 500 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. قىزىعىن الىپساتارلار كوردى. اۋىل ادامدارى قولدا قالعان از عانا ت ۇلىگىنىڭ ءوزىن بيىلعى قىستان امان الىپ شىعا قوياتىنىنا سەنىمدى ەمەسپىن. سەبەبى ازىق قورى تاپشى, ساتىلاتىن ءشوپ جوق. «ۆەسەلايا روششادا» مىڭنىڭ ۇستىندە ادام بار. تۇنەۋگۇنگى جاڭبىردان اينالانىڭ بارلىعى قاتىپ جاتىر. جىلقىنى جيناپ, ۇيدە ۇستاۋعا ءماجبۇر بولدىق. بيەلەردىڭ بارلىعى ق ۇلىن تاستاپ جاتىر. بۇل جۇت ەمەي, نەمەنە؟ ءشوپ تىپتەن شاق كەلەر ەمەس. اۋىلدا مەنىڭ ۇيىمدە عانا شىنجىرلى تراكتور بار, سونىمەن دالادا قالعان از عانا شومەلەلەرىمدى جيىستىرىپ الىپ كەلدىم. ونىڭ قاشانعا جەتەتىنى تاعى بەلگىسىز», دەپ قىنجىلدى وتاعاسى.
وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنداعىلار ايماق بويىنشا الاڭداتارلىقتاي احۋال جوق دەپ وتىر. مەكەمەدەگى ءبولىم باسشىسى قايىربولات ءبايسارينوۆتىڭ مالىمەتىنشە, وبلىستا 83,5 مىڭداي جىلقى بار. اقتوعاي اۋدانىندا ون شاقتى جىلقىنىڭ شىعىن بولعانى تۋرالى دەرەكتەر راستالدى. وبلىستىڭ تۇراقتاندىرۋ قورىندا ساقتالىپ تۇرعان 5 مىڭ توننا مال ازىعىنان اۋداندارعا جەمازىق ءبولىپ, وڭىرلەردە جەدەل شتابتار قۇرىلىپ, كۇن سايىن مالىمەتتەردى جەتكىزىپ وتىر ەكەن.
اتاپ وتەرلىگى, سارسەنبى كۇنى ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ اتىنان ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وندا حالىق قالاۋلىسى اقمولا, قاراعاندى, پاۆلودار وڭىرلەرىندەگى جايىلىمداردى مۇز باسۋىنا بايلانىستى تابىندا جۇرگەن جىلقى مالىنىڭ ءولۋ وقيعالارى ورىن الىپ وتىرعانىن حابارلادى.
«وتكەن جىلدىڭ قۋاڭشىلىعىنا بايلانىستى كوپتەگەن وڭىردە ەگىندىك جەرلەر عانا ەمەس, شابىندىقتار دا زيان شەكتى. سوندىقتان بۇگىندە جەم-ءشوپتىڭ ازدىعىنان جىلقىلاردى ءۇي ماڭىندا ۇستاۋ قيىن بولىپ تۇر. سوعان وراي وبلىستاردا جەدەل شتابتار قۇرىپ, قاجەت بولسا, جەرگىلىكتى اۋماقتاردا توتەنشە جاعداي جاريالاۋدى سۇرايمىز. وڭىرلەردىڭ تۇراقتاندىرۋ قورلارىنداعى, ال قاجەت بولعان جاعدايدا «ازىق-تۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ» جەمشوپ قورلارىنداعى جەمشوپتى دە پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋ كەرەك. بۇعان قوسا مال تەبىندەيتىن جەرلەردەگى قار بەتىن بۇزۋ ءۇشىن مەحانيكالىق وڭدەۋ جاساۋعا كومەك كورسەتىلسىن», دەگەن ماسەلە كوتەردى ن.اشىمبەتوۆ.
«جۇت جەتى اعايىندى» دەيدى حالقىمىز. ەل شەتىنە جۇتتىڭ ءبىرى ىلىنسە, وزگەسى ىلەسە جۇرەتىنى ايقىن. وسىدان ءبىر مۇشەل بۇرىن, 2012 جىلى وبلىستا جىلقىنىڭ جاپپاي قىرىلعانىنا كۋا بولعانبىز. قويان جىلىنىڭ سوڭى جاقسى بولمايتىنداي. تابيعاتتىڭ قولايسىز قۇبىلىستارى ۇدەيە تۇسسە, كۇنى مالعا قاراپ وتىرعان اۋىلداعىلاردىڭ ءحالى مۇشكىلدەنە بەرمەك. ەندەشە, جاۋاپتى ورگاندار قازىردەن باستاپ اتقا قونىپ, اۋىلداعى جۇرتقا قولۇشىن بەرۋى كەرەك. ىقتيمال اپاتتىڭ الدىن الساق يگى.
پاۆلودار وبلىسى
