قانداسقا قولداۋ قانداي دەڭگەيدە؟

كەيىنگى جىلدارى شەتەلدەگى قازاقتار­مەن بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ اتامەكەنگە ورالۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. مەملەكەت ساياساتىنىڭ يگىلىگىن كو­رىپ, تۋعان جەرگە ورالعان وتانداستار بۇ­گىن­دە ەل دەموگرافياسى مەن ەكونومي­كا­سىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

اتامەكەندى اڭساپ كەلگەن اعايىننىڭ ماسەلەسىن پرەزيدەنت ۇنەمى نازارعا الىپ, بۇل باعىتتاعى تاپسىرمالاردى ۇكىمەت پەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە شەشۋدى جۇكتەپ كەلەدى. ناتيجەسى دە جامان ەمەس. قازىر ولارعا مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. ەلىمىز ەگەمەندىك العان كۇننەن باستاپ ەتنوستىق قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىن ىنتالاندىرۋعا كوڭىل بولىنگەن.

كەيىنگى 33 جىلدا 1 ملن 129,6 مىڭ ادام وتانىنا ورالىپ, قانداس مارتەبەسىن الدى. بۇل ەل حالقىنىڭ 5,6%-ىن قۇرايدى. العاشقى ون جىلدىڭ وزىندە 500 مىڭعا جۋىق ەتنوستىق قازاق اتامەكەنىنە كوشىپ كەلگەن. وسى­نىڭ ءوزى شەتتەگى قازاقتاردىڭ نەگىزگى بولىگى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ال­عاش­قى جىلدارىندا-اق ەلگە ورال­عانىن ايعاقتايدى.

دەگەنمەن كەيىنگى جىلدا­رى ەلگە ورالىپ جاتقان جات جۇرت­تاعى اعايىننىڭ كوبى تۇ­راق­تى تۇرۋ ءۇشىن ەلدىڭ وڭتۇستىك-با­تىس وڭىرلەرىن, استانا مەن رەسپۋب­لي­كالىق ماڭىزى بار قالالاردى تاڭ­دايدى. دەنى حالىق از قونىستانعان وزگە وڭىرلەرگە بارۋعا نيەتتى ەمەس.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كو­شى-قون كوميتەتىنىڭ توراعاسى اس­قاربەك ەرتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قانداستاردىڭ 34%-ى – الماتى, 15,3%-ى – ماڭعىستاۋ, 9,6%-ى – تۇركىستان وبلىسى, 7%-ى – استانا, 6,2%-ى – شىم­كەنت قالاسى, سون­داي-اق 5,9%-ى – جامبىل وب­­لىسى جانە 5,2%-ى الماتى قا­لاسىنا قونىستاندىرىلعان. بۇل كورسەتكىشتەر بىلتىرعى جىل­­دىڭ قورىتىندىسىمەن 21 325 ەت­نوستىق قازاقتى قۇرايدى. بىلتىر جىل باسىنان قازاقستان­عا كەلگەن قانداستاردىڭ جارتىسى, ياعني 50,3 پايىزى – وز­بەك­ستان, 21,5 پايىزى – قىتاي, 10,2 پايىزى – موڭعوليا, 9,2 پايى­زى – تۇرىكمەنستان, 6,8 پايى­زى – رەسەي جانە 2 پايىزى باسقا ەل­دەردەن كەلگەن. ونىڭ ىشىن­دە ەڭ­بەككە قابىلەتتى جاستاعى قونىس اۋدا­رۋشىلاردىڭ سانى 60,2 پايىز­دى قۇراسا, بالالار – 30,9 جانە زەينەتكەرلەر 8,9 پايىز­دى قۇراپ وتىر. ال ەڭبەككە قا­بى­لەتتى جاستاعى قانداستاردىڭ ىشى­نەن 15,3%-نىڭ ءبىلىم دەڭگەيى جو­عارى بولسا, 32,4%-ى ورتا كاسى­بي ءبىلىمدى, 44,3%-ى جالپى ورتا ءبى­لىمدى, قالعان 8,3%-دا ءبىلىمى جوق.

كوميتەت بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, جالپى العاندا, قانداس­تاردىڭ كەيىنگى 5 جىلداعى ورتاشا جىلدىق سانى 18 مىڭ ادامدى قۇراعان ەكەن. سوندىقتان بىلتىر 13 تامىزعا دەيىن ەل اۋماعىندا تۇرعىلىقتى جەرىن تاڭداۋدى نەگىزىنەن قانداستار ءوز قالاۋى بويىنشا دەربەس ايقىندادى. وسىلاي دەگەن اسقاربەك مارات­ ۇلى: «دەموگرافيالىق جانە ەكو­نو­ميكالىق ۇردىستەردى ەسكە­رە وتىرىپ, قانداستاردى قونىس­تان­دىرۋ ساياساتىن رەفورمالاۋ جانە ىشكى كوشى-قوندى رەت­تەۋ ماقساتىندا 2023-2027 جىل­دارعا ارنالعان كوشى-قون ساياسا­تىنىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىل­گەن. بۇل قۇجات ەڭبەك كۇشى ارتىق جانە ەڭبەك كۇشى تاپشى وڭىرلەر ارا­سىن­داعى دەموگرافيالىق تەڭ­گەرىم­سىزدىكتى تەڭەستىرۋ ماقسا­تىن­دا وتان­داستارىمىزدىڭ جانە قان­داس­تاردىڭ ىشكى ۇتقىرلى­عىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتال­عان. قازىر قانداستاردى قونىستان­دىرۋ بىرنەشە باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر», دەيدى.

بىرىنشىدەن, قازاقستاندا سۇ­رانىسقا يە كاسىپتەرى بار ادام­داردىڭ ءوز بەتىنشە جۇمىس تا­بۋعا مۇمكىندىگى بار بولسا, وندا قانداس مارتەبەسىن العان ەت­نوس­تىق قازاق قونىس اۋدا­رۋ ءۇشىن كەز كەلگەن وڭىرگە جىبەرى­لەدى. ەكىن­شىدەن, قونىس­تانۋشى وسى ەلدە تۇراتىن جاقىن تۋىستا­رى­نىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا وڭىرلەرگە قونىستانا الادى. بۇل ءۇشىن وتباسى مۇشەلەرىمەن نەمەسە جاقىن تۋىستارىمەن تۋىستىعىن راستايتىن قۇجات تالاپ ەتىلەدى. ۇشىنشىدەن, دەموگ­رافيالىق دامۋ قاجەتتىلىگى بار اگلومەراتسيالار, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر جانە دامۋ الەۋەتى بار قالالارعا جىبەرىلەدى. بۇل بويىنشا قانداستار ەلدىڭ كەز كەلگەن ايماعىندا قونىستانۋعا مۇمكىندىگى بار. مىسالى, الما­تى اگلومەراتسياسىندا – 99, اس­تانادا – 46, شىمكەنتتە – 113, اقتوبەدە – 22, قاراعاندىدا 31 ەلدى مەكەن كىرەدى. ال ۇلت­تىق ەكو­نوميكا ءمينيسترىنىڭ بۇي­رى­عىنا سايكەس, قونىستانۋعا 18 مو­نو­قالا ۇسىنىلعان. سونداي-اق قونىستانۋ ءۇشىن 42 شاعىن قالا مەن 6 293 اۋىلدىق ەلدى مە­كەن بار. تورتىنشىدەن, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىندار وقۋ ورنى ورنالاسقان جەرگە قونىس­تان­دىرىلادى. بەسىنشىسى, سۇرا­نىس­قا يە كاسiبى جانە جاقىن تۋىستارى بولماعان جاعدايدا ەتنوستىق قازاقتار مەملەكەتتiك قولداۋ شارالارىن الا وتىرىپ, ۇكiمەت ايقىنداعان وڭiرلەرگە جiبەرiلەدi. مۇنداي ايماقتارعا اقمولا, اتى­راۋ, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆ­لو­دار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارى جانە اباي وبلىسى كىرەدى. ال سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىس­تانعان قانداستارعا مەملەكەت تاراپىنان ماتەريالدىق قولداۋ شارالارى بەرىلەدى.

«قازىر ماتەريالدىق كومەك بەلگىلەنگەن وڭىرگە كوشۋ ءۇشىن وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە ءبىر مەزگىلدە 70 اەك مولشەرىندە نەمەسە 258,4 مىڭ تەڭگە بەرىلەدى. ال تۇرعىن ءۇيدى جالداۋعا جانە جالعا الۋعا اي سايىن 20-دان 30 اەك-كە دەيىن نەمەسە 73,8-110,7 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا قار­­جى ۇسىنىلادى. سونداي-اق قان­داستاردىڭ ءۇي-جاي ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ ماقساتىندا بىلتىردان باستاپ تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا 50% مولشەرىندە, بىراق 4,2 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن سومادا قارجىلاي كومەك الۋ قۇقىعىمەن ەكونوميكالىق موبيلدىلىك سەرتيفيكاتى ەنگى­زىل­دى. بىلتىر تۇرعىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن 5,4 ملرد تەڭگەگە 1 290 ەكونوميكالىق مو­بيلدىلىك سەرتيفيكاتى بەرىل­دى. جالپى, بىلتىر 8 903 ادام نەمەسە 2 558 وتباسى ەڭبەك كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە قونىستاندى. ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى 4 158 ادامنىڭ 3 079-ى تۇراقتى جۇ­مىس ورنىنا ورنالاستىرىلىپ, 164 ادام كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسادى. بيزنەستى باستاۋ ءۇشىن 35 ادام گرانت الدى», دەي­دى اسقار­بەك ەرتاەۆ. سونداي-اق ول بيىل دا ۇكىمەت 9 433 ادام­دى كوشىرۋ جوسپارلاپ وتىرعا­نىن جەتكىزدى. سولتۇستىك وڭىر­لەر­گە كوشتى ىنتالانتىرۋ ماقسا­تىندا ورتاعا بەيىمدەۋ مەن ين­تەگراتسيالاۋدىڭ جاڭا الگوريت­مى ىسكە اسىرىلماق. قازىر بۇل الگوريتم شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىس­تارىندا قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە قو­سىل­عان. وعان سايكەس, وتباسىن, ونىڭ ىشىندە بالالاردى قول­داۋعا جان-جاقتى كومەك ۇسى­نى­لۋعا ءتيىس. ەڭ ماڭىزدىسى, قىز­مەت كورسەتۋدىڭ جوسپارلى مەرزىم­دەرى تسيفرلىق فورماتتا جۇرسە, العاشقى ءۇش جىل توقسان سايىن, ال كەلەسى ءتورتىنشى جانە بەسىنشى جىلدار جارتىجىلدىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى ەكەن. سونداي-اق اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان جانە قوستاناي جانە اباي وبلىس­تارىندا قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى اقپاراتتىق, اۋدارمالىق, ءبىلىم بەرۋ جانە باسقا دا بەيىمدەۋ قىزمەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەيىمدەۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى. ال بىلتىر جىل اياعىندا ىس­كە قو­سىلعان «eQonaq-Kutty Meken» ءمو­بيلدى قوسىمشاسى ەت­نوستىق قازاقتاردىڭ قانداس مار­تەبەسىن الۋعا ءوتىنىش بەرۋ ۇدە­رىسىن جەڭىلدەتۋگە ارنالىپ وتىر. مينيسترلىك تاراپىنان قوسىمشانىڭ قانداس مارتە­بە­سىن الۋ كەزىندە تۋىنداعان قيىن­­دىقتارىنا بايلانىستى كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇر­گىزەدى. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە 124 ءوتىنىش بەرۋشىدە وسىنداي قيىندىق انىقتالسا, بۇل بويىنشا تەكسەرىس جۇرگىزىلىپ, 73 ءوتىنىش بەرۋشى قانداس مارتەبەسىن الدى جانە 11 ءوتىنىشى قارالىپ جاتىر. كوميتەت وكىلىنىڭ اي­تۋىن­شا, قالعان ءوتىنىش بەرۋ­شىلەرگە دە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ قانداس مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن قاجەتتى كونسۋل­تا­تيۆتىك جانە پراكتيكالىق كومەك كورسەتىلىپ جاتىر. «16 ادام قان­داس مارتەبەسىن الۋعا ءوتى­نىش بەرگەن. سونداي-اق 2 ءوتى­نىش بەرۋشى بۇعان دەيىن قان­داس مارتەبەسىن الىپ, مەرزىمىن ۇزارت­قان. سوندىقتان ولارعا قان­داس مارتەبەسىن قايتا الۋعا جار­دەم­دەسۋ مۇمكىن ەمەس. ايتا كەتۋ كەرەك, قانداستاردى قابىل­داۋ­دىڭ جاڭا مەحانيزمىن ەن­گىزگەنگە دەيىن ەلىمىزگە 15 مىڭ قانداس كەلگەن, ال جاڭا جۇيە­مەن كەلگەندەردىڭ سانى 6 200 ادامعا جەتتى. ونىڭ 2 927-ءسى سول­­تۇستىك وڭىرلەرگە, 7-ەۋى اگ­لو­مە­­راتسيا اي­ماق­تارىنا قونىس­تانسا, 3241-ءى وت­باسىمەن بىرىگۋ ماق­ساتىندا كەلگەن جانە 25-ءى جۇمىسقا ورنالاسۋ ماقساتىندا قانداس مارتەبەسىن الدى», دەيدى اسقاربەك ەرتاەۆ.

مەملەكەت قولداۋىنىڭ ارقا­سىندا بۇگىندە تاريحي وتانىنا ورالعىسى كەلەتىندەردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بۇل وراي­دا قانداستاردىڭ كوشىن جەڭىل­­دەتىپ, اتامەكەندە ءوسىپ-ونۋى­­نە مۇمكىندىك جاسالعانى دۇرىس-اق. وكىنىشكە قاراي, قان­داس مارتە­بە­سىن الۋداعى كەي قيىن­دىق اۋعانستان, پاكىستان, يران, قىتاي­داعى ەتنوس­تىق قازاق­تار ءۇشىن ءالى وزەكتى بولىپ تۇر. «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەمەكشى, تاع­دىر­­دىڭ ءتۇرلى سىنا­عىندا تارىداي شاشىلعان قانداستار قۇت مەكەنگە ورالىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر.