جاھاندىق ىنتىماقتاستىق بارومەترى

بۇگىن وقىرمان نازارىنا 2024 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بۇكىل­الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم مەن «McKinsey & Company» حالىق­ارالىق كونسالتينگ فيرماسى بىر­لەسە جاريالاعان «جاھاندىق ىن­تى­­ماقتاستىق بارومەترى-2024» (The Global Cooperation Barometer 2024) ەسەبىن ۇسىنامىز. ەڭبەكتە جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىر­­­گى احۋالىنا ماماندار تاراپى­نان جان-جاقتى عىلىمي تالداۋ جاسالعان.

«جاھاندىق ىنتىماقتاستىق بارومەترى-2024» زەرتتەۋى بەس كورسەتكىش بويىنشا 42 ينديكاتور­دى نەگىزگە الا وتىرىپ, مەملەكەتتەر مەن كومپانيالار اراسىن­داعى بۇگىنگى تاڭداعى ءوزارا ىنتى­ماقتاستىق ماسەلەلەرىنە ساراپتاما جۇرگىزىپ, تاريحي دامۋ تراەكتورياسىن انىقتايدى.

زەرتتەۋدە جاريالانعان دياگراممادا كورسەتىلگەندەي جاھان­دىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى بەس سالاسى بويىنشا اعىمداعى تەندەنتسيالارعا باعا بەرىلگەن.

ساۋدا جانە كاپيتال: ىنتىماق­تاستىق پاندەميا كەزىندە وسكەنى­مەن, گەوساياسي شيەلەنىستەر جانە جاڭا شەكتەۋلەرگە بايلانىستى 2023 جىلى باياۋلادى.

كليمات جانە تابيعات: مىندەت­تە­مەلەردىڭ ارتۋىنا بايلانىستى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق دەڭگەيىنىڭ ارتقانىنا قاراماستان, تابيعاتتى لاستاۋشى قالدىقتاردىڭ ءبولىنۋ كورسەتكىشى ءالى دە وسەدى.

يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيا: دەرەكتەر اعىنى, زياتكەرلىك مەن­شىك, حالىقارالىق ءبىلىم الماسۋ 2020 جىلعا دەيىن ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ ۇلعايۋىنا سەپتى­گىن تيگىزدى. بىراق ءارى قاراي مۇمكىن­دىكتەردى پايدالانۋ ءۇشىن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر.

دەنساۋلىق جانە ءال-اۋقات: پاندەميا كەزىندە ىنتىماقتاستىق كۇشەيدى, الايدا ۋاقىت وتە بۇل سا­لاداعى جاھاندىق ىنتىماقتاستىق قارقىنى باسەڭ.

بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك: 2016 جىلدان بەرى بۇل باعىتتا ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى تومەندەپ, قازىرگى تاڭدا قۇلدىراۋ ءۇردىسى باسىم.

زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەن­سەك, ەكونوميكالىق قۋاتتىڭ كۇرەتا­مىرى سانالاتىن حالىق­ارالىق ساۋدانى قالپىنا كەلتىرۋگە بولجامدى جاھاندىق بولىنۋشىلىك تەندەنتسياسى قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلەدى. ال تالداۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا, ونىڭ ىشىندە گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت (AI) سالاسى جىل سايىن 2,6-4,4 تريلليون دوللارعا باعا­لاناتىن ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ۇلكەن الەۋەتىنە يە. جاھاندىق قاۋىپ­­سىزدىك بويىنشا بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ 2023 جىلعى ەسەبىن­دە كورسە­تىلگەندەي قازىرگى تاڭدا الەم­دە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تان كەيىنگى ەڭ كوپ داۋلى قاقتى­عىستاردىڭ ورىن الىپ وتىرعا­نى كورسەتىلگەن. كلي­ماتتىڭ وزگەرۋى, پاندەميا سياقتى شۇعىل داعدارىستاردى شە­شۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ۇزاقمەرزىمدى جەتىس­تىكتەردى ىل­گەرى­لەتۋ جانە ىقتيمال كەمشىلىكتەردىڭ الدىن الۋعا قاتىس­تى ماسەلەلەر جا­ھان­دىق كوورديناتسيانى جاڭا شارتتار جاعدايىندا جۇيەلەۋدى قاجەت ەتەدى.

عىلىمي تالداۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, اتالعان ەسەپتە ماماندار مەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتور باسشىلارىنا ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋ مەن جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن كەلەسى قادامداردى ۇسىنادى.

بىرىنشىدەن, جاھاندىق كوو­پە­تيتسيا (باسەكەلەستىك جاع­دايىن­داعى ىنتىماقتاستىق) تاجى­ري­بەسى. گەوساياسي تارتىس كۇشەي­گەن داۋىردە تاراپتار ءوزارا باسەكە­لەس­تىك ىنتىماقتاستىققا جول بەرمەي­دى نەمەسە ءبىر سالاداعى ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ تومەندەۋى باسقا سالاداعى ىنتىماقتاستىققا اسەر ەتەدى دەپ ەسەپتەمەۋى كەرەك. ونىڭ ورنىنا, تاراپتار باسەكەلەستىكپەن قاتار بولجامدى ورتاق مۇددەلەردى ىلگەرىلەتۋ جولدارىن ىزدەۋگە نازار اۋدارۋى قاجەت.

ەكىنشىدەن, باسقارۋ داعدىلارىن ارتتىرۋ. ءاربىر كومپانياعا, ونىڭ ىشىندە ءىرى ترانسۇلتتىق كورپو­را­­تسيالارعا بەلگىلى دارەجەدە جا­ھان­­­دا­نۋداعى وزگەرىستەر اسەر ەتە­­دى (مىسالى, الەمدىك ساۋدا اعىندارى). ىنتىماقتاستىقتى كۇ­شەي­تۋگە بولاتىن جانە گەوساياسي كۇيزەلىستەرگە جاقسى توتەپ بەرەتىن باعىت رەتىندە باسقارۋ داعدىسىن قالىپتاستىرعان ءجون. جاھاندىق بايلانىستاردى جانە ولاردىڭ بيزنەسكە اسەرىن ءتۇسىنۋ كوپۇلتتى كورپوراتسيانىڭ ءاربىر اتقارۋشى باسشىسى ءۇشىن نەگىزگى قۇزىرەت بولۋى كەرەك.

ۇشىنشىدەن, ديناميكالى سترا­تەگيالىق وپتسيالاردى قۇرۋ. جا­ھاندانۋدىڭ ەسكى پاراديگماسى كوبىنەسە بيزنەسكە بايلانىستى بولدى. قازىرگى تاڭدا ۇكىمەتتەر قايتادان كوشباسشى رولىنە يە. ۇكىمەت ءاربىر كومپانيانىڭ كىممەن, قايدا, قانداي قارىم-قاتىناستا ەكەنىنە مۇقيات دياگنوس­تيكا جۇرگىزۋى قاجەت. بۇل الەۋەتتى ءالسىز تۇستاردىڭ تاۋەكەلىن تەرەڭ باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تۇراق­تى بالامالاردى جانە جاھان­دىق وقيعالاردىڭ ديناميكا­سىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا ستراتەگيالىق نۇسقاۋلاردى ازىرلەۋدى قوسا العان­دا, ەگجەي-تەگجەي ستسەناريدى جوسپارلاۋعا جاعداي جاسايدى.

تورتىنشىدەن, ءبولىنۋ ەمەس, ءارتا­راپتاندىرۋ تاجىريبەسى. زەرت­تەۋدە ماماندار كومپانيالار مەن مەملەكەتتەرگە ناقتى سەرىكتەستەردەن تولىق ءبولىنۋدىڭ ورنىنا, سەرىكتەس­تىكتىڭ وزگە كوزدەرى مەن بايلانىستا­رىن ارتاراپتاندىرۋعا باسىمدىق بەرۋدى ۇسىنادى. بۇل ءتاسىل ءبىر عانا كوزگە شامادان تىس تاۋەلدىلىكتەن اۋلاق بولۋ ارقىلى تۇراقتىلىقتى كۇشەيتەدى. ءارتاراپتاندىرۋ تۇ­راقتىلىقتى نىعايتىپ قانا قوي­ماي, سونىمەن قاتار ينكليۋزيۆتى جانە ءوزارا بايلانىستى ساۋدا جۇيەسى مەن ەكونوميكالىق وسىم­گە ىقپال ەتەدى. اتالعان ستراتەگيا نەعۇرلىم تۇراقتى جانە ينكليۋ­زيۆتى ەكونوميكالىق لاندشافت جاساۋعا جول اشادى.

زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بۇگىنگى گەو­ساياسي احۋالدىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان, جاھاندىق ىقپالداس­تىق جان-جاقتى دامىپ, ىنتىماق­تاستىق ەلەمەنتتەرى باسەكەلەستىك ەلەمەنت­تەرىمەن قاتار ءومىر سۇرە الا­دى دەگەن باعا بەرەدى. مامان­دار ترانسۇلتتىق كومپانيالار مەن مەملەكەتتەر جاھاندىق ىنتىماق­تاستىق كۇش پەن تۇراقتىلىق­تى تۋدىراتىنىن ەستە ۇستاۋى قا­جەت ەكەندىگىنە كەڭەس بەرە وتى­رىپ, قۇندى تالدامالىق نۇسقاۋلىق­تاردى ۇسىنادى.

بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم مەن «McKinsey & Compa­ny» حالىقارالىق كونسالتينگ فير­ما­سى ۇسىنعان «جاھاندىق ىنتى­ماق­تاستىق بارومەترى-2024» زەرت­تەۋى عالىمدارعا, ساراپشىلار, ۇكى­­مەت­تەر مەن كومپانيا باسشىلارىنا, جال­پى قىزىعۋشى قاۋىمعا تە­رەڭ عى­لىمي تالدامالىق زەرتتەۋ ناتي­جەلە­رىمەن كومەكشى قۇرال بولا الادى.

ماريا جىلقىشيەۆا,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى