ونى شارتاراپتىڭ عىلىمي ورتاسى تانيدى. ەسىمى تەك ەلىمىزگە عانا ەمەس, الەمگە دە تانىلعان. ويتكەنى جيىرما جىل بۇرىن شۇبات پەن قىزىلشا قوسىلعان جاڭا سۋسىندى ويلاپ تاپقان ەدى. ول – الدىمەن شۇباتتىڭ قۇنارىن قىزىلشا شىرىنىمەن, كەيىن دالا وسىمدىگى – قۇمارشىقپەن بايىتۋ جونىندەگى عىلىمي جاڭالىق اشقان ميكروبيولوگ عالىم.
سوفيا زۇلقارنايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپتە حاديشا اپايىنىڭ ءار تاقىرىپتى قىزىقتى ەتىپ وتكىزەتىنى بيولوگياعا قىزىعۋشىلىعىن وياتقان. «عىلىممەن اينالىسۋدى ويلاپ جۇرگەندە دينا ابۋلتاەۆا اپايىم قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان العاشقى ميكروبيولوگ مايا شىعاەۆامەن تانىستىردى. تانىمال اكادەميك عالىم ميكروبيولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي سۇرلەۋىمە جول اشتى. ول عىلىمي جوبالارىمنىڭ اراسىنان وتاندىق عىلىم ءۇشىن شۇباتتىڭ قۇنارلىلىعىن قىزىلشا شىرىنىمەن بايىتۋ جونىندەگى جوباما قولداۋ ءبىلدىردى», دەيدى س.ساعىندىقوۆا.
ونىڭ پىكىرىنشە, شۇبات پەن قىزىلشا قوسىلعان شىرىننىڭ ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار. ماسەلەن, شۇباتتى وزدىگىنەن اشىتقاندا, ونىڭ قۇرامىنا اۋادان, تۇيە جەلىنىنەن, ىدىستان ءتۇرلى ميكروورگانيزم تۇسەدى. ال ءسۇت ميكروورگانيزمدەردى قورەكتىك ورتا رەتىندە تەز جەتىلدىرەدى.
«كەي ادامداردىڭ شۇبات اسقازانعا جاقپادى, نە ىشەگىمىزدى قاتىردى دەيتىنى بار. مۇنداي ءىش قاتۋ ىشەك تاياقشالارىنىڭ اسەرىنەن تۋىندايدى. دەمەك, شۇبات قۇرامىنداعى بوگدە ميكروورگانيزمدەر ادام اعزاسىنا كەرى اسەر ەتەدى. شۇباتتىڭ تىم مايلىلىعى دا ادامنىڭ ءىش قاتىرۋعا سەبەپشى بولادى. مۇنى بولدىرماۋدىڭ جولى بار ما؟ مايا اپاي ەكەۋمىز شۇباتتى توسىن ميكروورگانيزمدەردەن تازالاۋ ءۇشىن «سوفمايا» دەپ اتالاتىن شۇبات پەن قىزىلشا شىرىنىن ارالاستىرۋمەن اشىتىلعان سۋسىندى دايىنداعان ەدىك. بۇل سۋسىندى دايىنداۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ۇلتتىق سۋسىنى – شۇباتقا قىزىلشا شىرىنىن قوستىق» دەپ اڭگىمەلەدى عىلىمي جوباسىنىڭ ماڭىزىن سوفيا ساعىندىقوۆا.
ارينە, جاڭا جوبانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن تالاي زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ال ءوندىرۋ ماسەلەسى كەشەۋىلدەي بەردى. بىراق ماقساتىنا جەتۋدى كوزدەگەن اتىراۋلىق عالىم جوباسىن جولدا قالدىرمادى. تەك مۇنايلى وڭىردەگى شارۋاشىلىقتارمەن شەكتەلگەن جوق. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىردە, اسىرەسە, الماتى, اقتوبە, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا وندىرىلەتىن شۇبات قۇرامىن زەرتتەدى. شۇباتتاعى ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارىن زەرتتەپ, تالاي سىناما الدى.
«زەرتتەۋ جۇرگىزۋ – وڭاي اتقارىلاتىن, ءتىپتى ءبىر كۇندىك جۇمىس ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بۇل جوبا بابالارىمىزدان ميراس بولعان ۇلتتىق سۋسىننىڭ قۇنارىن بايىتۋعا بايلانىستى عوي. سول سەبەپتەن, شۇباتتى ءبۇلدىرىپ الماۋدى كوزدەدىك. شۇبات اشىتۋعا قولدانىلاتىن ارنايى بەلگىسى بار ءسۇت قىشقىلى باكتەرياسى مەن اشىتقى ساڭىراۋقۇلاعىنىڭ شتامدارىن دايىندادىق. شتام – مورفولوگيالىق جانە بيولوگيالىق قاسيەتتەرى نەگىزىندە بىردەي ءبىر تۇرگە جاتاتىن ميكروورگانيزمدەر كۋلتۋراسى. ۇلتتىق سۋسىن – شۇباتتى ءدال وسى تاسىلمەن اشىتۋ اسقازانداعى تاعامداردى قورىتادى. ادامنىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرەدى» دەيدى ميكروبيولوگ عالىم.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, قىزىلشا شىرىنىنىڭ ادام اعزاسىن جاقسارتاتىن بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, وندا تەمىر, فلوري قىشقىلى بار. ەكىنشىدەن, بۇلشىق ەتتەرگە وتتەگىنىڭ تاسىمالدانۋىن جاقسارتادى. ۇشىنشىدەن, قىزىلشا شىرىنىن ۇدايى قولدانۋ ناتيجەسىندە, اتەروسكلەروزدىڭ باستاپقى ساتىسىندا ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جاقسارادى. تورتىنشىدەن, قىزىلشا شىرىنىندا ماگنيدىڭ كوپ مولشەردە بولۋىنان جۇيكە اۋرۋىنا, اسىرەسە, ۇيقى بۇزىلعاندا, توسىننان جۇيكە جۇيەسىنە اۋىرتپالىق تۇسكەندە پايداسى كوبىرەك تيەدى. ەڭ باستىسى, بۇل قان تامىرلارىن كەڭەيتىپ, گيپەرتونياعا ءتيىمدى اسەرىن تيگىزەتىن تابيعي دارۋمەن رەتىندە ەسەپتەلەدى.
«بۇل شىرىننىڭ قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا قارسى تۇرۋ قابىلەتى جونىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ارينە, بۇدان اتالعان اۋرۋدى ەمدەيدى دەگەن جانساق پىكىر تۋىنداماۋى كەرەك. ايتايىن دەگەنىم, قىزىلشا شىرىنىن تاماق راتسيونىنا ءجيى قوساتىن بولساق, اۋرۋدان ساقتاندىرۋمەن قاتار, اعزاداعى حولەستەرين مەن ۋلى زاتتاردى ازايتۋعا ابدەن بولادى. بىراق قىزىلشا شىرىنىن تابيعي كۇيىندە ءىشۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى بۇل شىرىن ءدامسىز. سول سەبەپتەن, ونى شۇباتقا قوسۋدىڭ تيىمدىلىگىنە عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ءتۇيىن جاسادىم. شۇبات پەن قىزىلشا شىرىنى ءبىر-ءبىرىنىڭ قۇنارلىلىعىن تولىقتىرىپ, ادام اعزاسىنا سىڭىمدىلىگى ارتادى. ماقسات – ەكولوگيالىق تازا شۇبات سۋسىنىن شىعارۋ. شۇباتتى ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋدىڭ جولدارى جايىندا دا زەرتتەۋلەرىمىز بار» دەيدى س.ساعىندىقوۆا.
پروفەسسوردىڭ «سوفمايا» سۋسىنىنا 2006 جىلى يسلام ەلدەرىنىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە قولداۋ بىلدىرەتىن ISESCO حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ التىن مەدالى مەن 5 مىڭ اقش دوللارى مولشەرىندەگى سىياقىسى بەرىلدى. ميكروبيولوگ-عالىم عىلىمداعى جەتىستىگىن مۇنىمەن شەكتەگەن جوق. ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارىن بالىقتىڭ تۋراماسىندا (فارش) قولدانۋدى قولعا الدى. ەندى «تۇيە سۇتىنەن اشىتىلعان سۋسىن جاساۋ» تاقىرىبىنداعى جاڭا پاتەنتىنە يە بولدى.
«جاڭا عىلىمي جوبادا تۇيە سۇتىنە قۇمارشىق ءدانىن قوسۋ ارقىلى قۇنارلى, شيپالى سۋسىن ۇسىنعىمىز كەلەدى. ءۇش جىل بۇرىن نارىن قۇمىنا بارىپ, قۇمارشىقتىڭ ءدانىن جيناپ, زەرتحانادا ءوسىرىپ كوردىك. قۇمارشىق – كيەلى وسىمدىك. ونىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتەتىندىكتەن, زەرتحانادا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە دەيىن ءوسىپ, توقتاپ قالادى ەكەن» دەيدى سوفيا ساعىندىقوۆا.
ال جاقىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ ايتۋىنشا, «سوفمايا» سۋسىنىن شىعارۋ باستالادى. وسى ماقساتتا جوبا اۆتورى «عىلىم» قورى ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەسىن كوممەرتسيالاندىرۋ جوباسى اياسىندا گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا يە بولعان.
«بۇل عىلىمي جاڭالىق 20 جىلعا جۋىق زەرتحانالىق ىزدەنىستەردە پىسىقتالدى. حالىقارالىق جانە قازاقستاندىق كونكۋرستاردا تالاي رەت جەڭىسكە جەتكەن گرانتتىق زەرتتەۋ جوباسى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ەندى العاش رەت ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ورنالاسقان «AGARGAN» جشس مەن «عىلىم قورىنىڭ» بىرلەسە قارجىلاندىرۋىنىڭ ناتيجەسىندە وندىرىسكە شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي مينيسترلىكتىڭ عىلىم قورى, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت جانە جەكە سەرىكتەستىك اراسىندا كەلىسىمشارت جاسالدى. جوبا قۇنى 403 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرايدى» دەيدى مينيستر ساياسات نۇربەك.
ءمينيستردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, تۇيە سۇتىنە قىزىلشا شىرىنى قوسىلعان «سوفمايا» سۋسىنى بيزنەس-سەرىكتەستىكتىڭ ديستريبيۋتورلىق جەلىسى ارقىلى تۇتىنۋشىلارعا قولجەتىمدى بولادى. سەبەبى اتالعان ءونىم ادام اعزاسىنا وتە پايدالى, دارۋمەندەرى مول, سۋسامىر (قانت ديابەتى) دەرتىمەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا تاپتىرماس ءونىم. انا مەن بالانىڭ ومىرىنە قاجەتتى تاعامدىق قورەكتەردى بەرەتىن ورگانيكالىق سۋسىن رەتىندە ۇسىنىلادى. ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنداعى تۇيە شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قوجالىقتاردىڭ ءسۇت ونىمدەرىن جاڭا تەحنولوگيامەن وڭدەپ, ساقتالۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ كوزدەلگەن. بۇل ىشكى-سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى شىرىن بولماق.
جاڭاشىل عالىمنىڭ ءبىر ارمانى بار. بۇل – ەلىمىزدىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىنىڭ قاتارىنان ورىن العان اۆتورلىق سۋسىندى ۇنتاق نەمەسە تابلەتكا تۇرىندە شىعارۋ. بۇل ءونىمنىڭ ساقتاۋ مەرزىمى ۇزارىپ, تيىمدىلىگى ارتا تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى ەكەن.
اتىراۋ وبلىسى
