ءبارى جەكە-جەكە باسىلىم. اعىلشىنشا نۇسقاسى – «Khan Ablai and his Horsemen» دەپ اتالسا, تۇرىكشەسى – «Ablai han ve Baturlar», ورىسشاسى – «ابىلاي حان ي باتىرى» دەگەن اتاۋمەن بەرىلگەن. تۇرىكشەگە تانىمال اۋدارماشى – اشۋر وزدەمير, اعىلشىنشاعا تيمۋر احمەدجانوۆ تارجىمەلەگەن. ورىسشاسى اۆتوردىڭ ءوز قولىنان شىققان. سۋرەتتەرمەن كوركەمدەگەن – قايرات جايىربەك. ايتقاندايىن, تۇرىك نۇسقاسى ىستانبۇلدىڭ «Kityay Yayıanları» باسپاسىندا, ورىسشا نۇسقاسى قاراعاندىنىڭ «گلاسير» باسپاسىندا باسىلعان. بارلىق باسىلىمنىڭ سوڭىندا قالامگەر قازاق ەتنوگرافيالىق اتاۋلارىنا تۇسىنىك بەرەدى.
اۆتوردىڭ جازۋىنشا, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان بۇل حيكايات حالىق اڭىز-ءاپسانالارىنا, تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن.
ادامزات شەجىرەسىنە قازاقتىڭ ەل قۇراۋشى ۇلى حانى رەتىندە ەنگەن ابىلاي عۇمىرى مەن قايراتكەرلىگى – وتانعا, ۇلتقا, الەم بەيبىتشىلىگىنە ادال قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى. تاعدىر تالقىسىمەن بالا كۇنىندە جەتىم قالعان ەرجۇرەك ازامات جاۋاپتى جورىقتار مەن ەلدى جاۋدان ازات ەتۋ قوزعالىستارىندا تانىلىپ, جوڭعار, قىتاي, رەسەي, ورتا ازيا امىرلىكتەرى سياقتى ايبىندى دا كۇردەلى كورشىلەرمەن ساياسي بايلانىس ورناتىپ, بيلىك باسىنا ەڭبەگىمەن, باتىرلىعىمەن, تاپقىرلىعىمەن جەتكەن.
قازاقتىڭ مىڭجىلدىق دانالىعىندا ايتىلاتىن:
«ايىردان تۋعان جامپوز بار,
نار ەمەس دەسەڭ نانعىسىز,
قارادان تۋعان جىگىت بار,
حانعا كۇنىن سالعىسىز»,
دەگەن ولشەم, ءبىر جاعىنان جەتىمدىكتەن جەتىلگەن, سۇلتان مارتەبەسىن وزىنە لايىقتى قايتارىپ العان ابىلاي حانعا لايىقتى. تاعى دا بۇگىنگى تانىممەن قاراساق, ول بارلىق جاعىنان باسەكەگە قابىلەتتى ەدى.
ۇلى دالانى جاۋعا دا, داۋعا دا بەرمەگەن بابالاردىڭ اقىل-پاراساتى مەن قاھارماندىعىن, ابىلايدىڭ ادام نانعىسىز بەل-بەلەستەرىن, قازاق-جوڭعار سوعىسىنداعى ايبىندى باتىرلاردىڭ قايتالانباس ەرلىگىن بايىپتاتاتىن بۇل كىتاپ بالالار ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
كىتاپ تاراۋشالارىنىڭ اتاۋلارى – «بالا», «الاساپىران», «ياكي, ياكي», «نە ىستەۋ كەرەك؟», «عالامات», «اتالىق», «لاقاپ ات», ء«يىرىم ويلار», ء«ادىل سوعىس», «لىقسىعان ىزا», ء«ىستىڭ ءمانى», «جالبى», «ابىلاي – تۇتقىن», «ناعىز جالعىزدىق», «انانىڭ ماحابباتى مەن وشپەندىلىگى», «اجال اۋزىندا», «قونتايشىنىڭ تاعى», «ەرەكشە ءتۇس», «قازاق ەلشىسى», «جازالاۋ ما, راحىمشىلىق پا؟», «قويدىڭ باسى», «دالانىڭ ەكى بيلەۋشىسى» – ورتاق يدەيانى بىرىنەن سوڭ ءبىرى تولىقتىرىپ, تۇلعانىڭ داڭقتى جولى بالا تۇسىنىگىنە ساي جەتكىزەدى.
حيكاياتتا ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى – شوقان ءۋاليحانوۆ, ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى سىندى ەتنوگراف, ساناتكەرلەرىنىڭ جازبالارى جاڭاشا جاڭعىرادى. سونداي-اق اۆتوردىڭ كوركەمدىك ىزدەنىسى شىعارما مۇراتىن ايشىقتاي تۇسەدى.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ وسى ەڭبەگىنىڭ تۇرىكشە, اعىلشىنشا اۋدارمالارى ءساتتى شىققان.
اعىلشىن مەن فرانتسۋزدىڭ تاماشا تۋىندىلارىن تىكەلەي اۋدارعان, وقىرمانىن «سلوۆو جيۆوە ي مەرتۆوە» اتتى كىتابىمەن باۋراعان نورا گال: «جالقاۋ, وراشولاق قولمەن ەشتەڭە جاساي المايسىڭ, كەرەڭ ءھام ەنجار جۇرەكپەن ەشتەڭە جەتكىزە المايسىڭ» دەپ جازىپتى.
اقىن, جازۋشى, دراماتۋرگ بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ ارقاشان ىزدەنىس ۇستىندەگى قالامى دا, جۇرەگى دە تاريحي تۇلعانى بالا تىلىندە ۇيلەسىمدى جەتكىزگەنىنە كۋا بولدىق.
سابىر ءشارىپ,
PhD
