ءار ماماندىقتىڭ وزىنە ءتان ارتىقشىلىعى مەن اۋىرتپالىعى بار. ءتىلشىنىڭ تىرشىلىگى دە ۇنەمى قىز-قىز قايناپ جاتاتىن زاۋىت جۇمىسىنىڭ قاربالاسىنا ۇقسايدى. كوز مايىڭدى تاۋىسا جازعان ماقالاڭ بۇگىن جارىق كورىپ, كەزەگىن كۇتىپ كەلەسىسى تۇرادى. قوعام تىنىسىن سەزىنۋ, جازعان-سىزعانىڭا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ – ءوز الدىنا بولەك دۇنيە. جازۋعا كوڭىل سوقپاعان قايسىبىر ساتتە الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ وي-قايراتىنان قۋات الىپ, جۇمىسقا شابىتتانا كىرىسەتىن ساتتەر از ەمەس. مۇندايدا اتا باسىلىمنىڭ ارداگەرلەرى رەداكتسياعا باس سۇعىپ, جاستارعا جىگەر بەرىپ جاتادى. شيرەك عاسىر بويى «ەگەمەننىڭ» سەمەي وڭىرىندەگى ءتىلشىسى بولعان داۋلەت اعا – سەيسەن ۇلى گازەتىمىزدىڭ الماتى بولىمشەسىنە ءجيى اتباسىن بۇرىپ, ءىزباسار-ارىپتەستەرىنە ۇلگى ونەگە كورسەتىپ جۇرەتىن جاننىڭ ءبىرى.
سەمەي وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنا قاراستى سارجال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن كەيىپكەرىمىز قالامى قارىمدى جۋرناليست بولۋدى بالا كەزدەن ماقسات ەتسە كەرەك. اياداي اۋىلدىڭ مادەني جاڭالىقتارى 11-12 جاستاعى بالا داۋلەتتىڭ قالامى ارقىلى ايماقتىق, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان.ۇلت تاريحىندا ەسىمى التىن ارىپپەن ادىپتەلەتىن «قارادان شىعىپ حان اتانعان» قۇنانبايدىڭ قولتىعىنان دەمەگەن دوعال بي, الاش ارىستارى حالەل عابباسوۆ, احمەتجان قوزىباعاروۆ سەكىلدى تۇلعالاردى تۇلەتكەن سارجال اۋىلى قولىنا قالام ۇستاعان قارشاداي بالانى ارمان ارقالاتىپ الماتىعا اتتاندىرعان. العاشقى اڭگىمەلەرى 19 جاسىندا ورالحان بوكەي, تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ, سماعۇل ەلۋبايلارمەن بىرگە «بايشەشەك» اتتى جاس جازۋشىلاردىڭ جيناعىنا ەنگەن ول ءومىر جولىن جۋرناليستيكامەن ۇشتاستىرۋدى قولاي كورگەن. تاۋمان اماندوسوۆتىڭ العاۋىمەن كازگۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە قابىلدانىپ, باققوجا مۇقاي, ءشومىشباي ساريەۆ, سماعۇل ەلۋباي, ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, امانجول ارعىنگەلدين, جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ, جولامان بوشالاقوۆ, گۇلجاۋھار سەيىتجانوۆا سەكىلدى دارىندى زامانداستارىمەن بىرگە ءبىلىم الدى. ءتىلشى ءومىرىنىڭ قاتپار سىرىنا بويلاعان داۋلەت اعا جۋرناليستىك جولدا تالاي تاعدىرعا اراشا بولعان ازامات. تۋعان توپىراعىن ايتقاندا تەبىرەنىپ كەتەتىن دالا پەرزەنتىنىڭ كوڭىلىندە قاسيەت پەن قاسىرەتتىڭ ورنەگى قاتار ورىلەدى.
«مەن تۋعان اۋىل سارجال پوليگونىنىڭ ىرگەسى. تۋعان جەردىڭ كەۋدەسىن تىلگىلەگەن سويقان سىناقتاردى كوزىمىزبەن كورىپ وستىك. اكەم سەيسەن فەرما مەڭگەرۋشىسى بولدى. انام قاپۋرا ومىرگە 4 ۇل, 4 قىز اكەلگەن التىن القالى ارداقتى انا بولاتىن. اتقا مىنگەن وفيتسەرلەر اۋىل حالقىنا بالەن ساعاتتا جارىلىس بولادى دەپ ەسكەرتىپ جاتاتىن. ونىڭ قاسىرەتتى زاردابى از بولعان جوق. مۇنى كوزىمىزبەن كورىپ تۇرىپ, قولعا قالام الماۋ مۇمكىن ەمەس ەدى», دەپ تولعانادى ول.
داۋلەت اعانىڭ ولكە تاريحىن قاسىرەتپەن ايعىزداعان پوليگون زالالى تۋرالى «يادرولىق سىناق ايماعى: كەشە جانە بۇگىن» دەپ اتالعان دەرەكتى كىتابى – قارالى كەزەڭنىڭ كارتيناسىن قاز-قالپىندا بەرە بىلگەن تاريحي ماڭىزى زور ەڭبەك. سەمەي وبلىستىق «سەمەي تاڭى» گازەتىندە قىزمەت اتقارعان جىلدارىندا دا ولكەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, ايماقتان شىققان الىپ تۇلعالار تۋرالى ايشىقتى دۇنيەلەر قالامىنان تىس قالماعان. رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جالعاسقان جۋرناليستىك جولى كەيىن دە ەل باسىلىمى «ەگەمەندە» قايتا ءورىس تاپقان. سول ەكى ارالىقتا شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار», ەلارالىق «زامان-قازاقستان» گازەتتەرىندە, رەسپۋبليكالىق «اقيقات» جۋرنالىنداعى قولتاڭباسى دا ۋاقىت شەجىرەسىندە قالعان جەمىستى جىلداردىڭ ەنشىسىندە. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ارىپتەس كەيىپكەرىمىز قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارانارلارى ىرىسحان مۇسا ۇلى, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, قالتاي مۇحامەتجانوۆ, كاكىمجان قازىباەۆ, كامال سمايىلوۆ سىندى ۇستازدارىنىڭ ەسىمىن ىلتيپاتپەن ەسكە الادى.
داۋلەت سەيسەن ۇلىنىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە ءبىر ايشىقتى ءسات دەپ ونىڭ ەل باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ تۇراقتى اكتسياسىنا اينالعان « ۇلىلىققا تاعزىم» جاياۋ جورىق ەكسپەديتسياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل جاياۋ جورىق «ەگەمەننىڭ» ارداگەرى ماماديار جاقىپتىڭ باستاماسىمەن حاكىم ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا باستالعان. سەمەيدەن شىققان جاياۋ جۇرگىنشىلەر جيدەبايعا دەيىن بەس جارىم كۇندە جەتكەن. كەيىننەن وسى اكتسيا يۋنەسكو-نىڭ كۇنتىزبەسىنە ەنگەن جامبىل, اۋەزوۆ, ساتباەۆ, مۇسىرەپوۆ, ماحامبەت, شاكارىم, ءسۇيىنباي, تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعى, سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىندا جالعاسىن تاپتى. داۋلەت سەيسەن ۇلىنىڭ ىقپالىمەن سونىڭ تورتەۋى اباي ەلىندە وتكىزىلدى. ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن باتىسى, وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىن تۇتاسىمەن قامتىعان بۇل ساپاردىڭ جالپى قاشىقتىعى 1 600 شاقىرىمدى قۇراعان. ساپار بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلار جولداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, ۇلىلاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاعانى عاجاپ-اق...
جيىنى ون ساپاردا جاياۋ جورىق ەكسپەديتسياسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى ماماديار جاقىپ, بالتابەك ەرسالىم ۇلى, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, داۋلەت سەيسەن ۇلىمەن بىرگە ومىرزاق ايتباەۆ, ەرلان سىدىقوۆ سىندى اكادەميكتەر, كورنەكتى جازۋشى مارحابات بايعۇت, بۇركىتباي ايدارحانوۆ, بالتاش اليەۆ سەكىلدى پولكوۆنيكتەر بۇلارمەن بىرەر ساپاردا بىرگە بولىپتى. داۋلەت اعا ءار جىلداردا وسى ساپارلاردىڭ بارىنە قولداۋ بىلدىرگەن «ەگەمەننىڭ» باسشىلارى نۇرلان ورازالين, ءۋاليحان قاليجان, ەرجۇمان سمايىل, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ەسىمدەرىن اتاي كەلىپ, ولارعا العىس سەزىمىن بىلدىرە كەتۋدى دە ۇمىتپادى.
ۇلىلار ەلىنىڭ تۋماسى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىر تىنىسىن قالامىنا ارقاۋ ەتۋدەن سىرت قالعان جوق. ايتالىق, ونىڭ «شاكارىم» دەپ اتالاتىن دەرەكتى كىتابى دالا دانىشپانىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا الدىمەن استاناداعى «فوليانت» باسپاسىنان «نارتۇلعا», بۇدان سوڭ الماتىداعى «قازاقستان» باسپاسىنان «عيبراتتى عۇمىر» سەرياسىمەن جارىق كوردى.
د.سەيسەن ۇلى بۇگىندە ون شاقتى دەرەكتى كىتاپتىڭ, جەتى درامالىق پەسانىڭ اۆتورى. ونىڭ پەسالارىنىڭ بىرىندە اباي مەن شاكارىمنىڭ («اباي-شاكارىم»), ياعني ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق – جاسى ۇلكەن اعانىڭ ىنىگە قامقورلىعى, جەكە باسىنىڭ ۇلگى-ونەگەسى, ءىنى تاراپىنان اعا وسيەتىنە ادالدىعى ءسوز بولسا, ال «مۇحتاردىڭ مۇراتى» دەپ اتالاتىن كەلەسى پەساسىندا اتىنان كورىنىپ تۇرعانداي, «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە وسكەن» حاكىم اقىننىڭ ءومىر جولىن اشىپ كورسەتۋ زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ باستى ماقسات-مۇراتى بولعانىن ايعاقتايدى. سونداي-اق ول «ماەسترو», «ماحاببات ءۆالسى» دەپ اتالاتىن پەسالارىندا باسىنان سان قيلى تاعدىردى وتكەرگەن اتاقتى سكريپكاشى ايتكەش تولعانباەۆ پەن «ۆالس كورولى» اتانعان بەلگىلى كومپوزيتور بەكەن جاماقاەۆ تۋرالى دراما تىلىمەن باياندايدى. 2018 جىلى ونىڭ حالقىمىزدىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى, جانجاقتى تالانت يەسى جانىبەك كارمەنوۆ تۋرالى دەرەكتى كىتابى جوعارىدا اتالعان «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كورىپ, ال «جانىبەك ءان سالادى...» اتتى دراما-رەكۆيەمى سەمەيدەگى اباي اتىنداعى سازدى-دراما تەاترىندا قويىلدى.
حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىعىندا جۋرناليست-جازۋشىنىڭ كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قايىم مۇحامەدحانوۆ تۋرالى «ەر قازاق» دەپ اتالاتىن كولەمدى دەرەكتى كىتابى جارىق كوردى. م.اۋەزوۆتىڭ قايىم مۇحامەدحانوۆ جانە قابىلبەك شىراقباەۆ سىندى قوس شاكىرتى تۋرالى «قايسار قايىم» جانە «تەمىرتاۋ تراگەدياسى» دەپ اتالاتىن قالامگەردىڭ ەكى پەساسى دا – ساحناعا سۇرانىپ تۇرعان دۇنيەلەر. قالامگەر د.سەيسەن ۇلى – مەملەكەتتىك, سالالىق وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالعان تۇلعا. سەمەي قالاسى مەن اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
– قالام – قاسيەت. ونىڭ كيەسىن كەتىرىپ, تۇنىعىن لايلاۋعا بولمايدى. مەن, ەڭ الدىمەن, ءجۋرناليسپىن. وسى كيەلى ماماندىقتىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ سالقار دالاسىن تەگىس شارلادىق, اتىمىز تورگە وزدى. تاۋ تۇلعالارمەن ديدارلاسىپ, پىكىرلەستىك. كەزى كەلگەندە قوعامداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا ءتىلشى رەتىندە, ازامات رەتىندە ءۇن قوستىق. قالاممەن تابىستىرعان تاعدىرىما ريزامىن. ادام, ەڭ الدىمەن, ماماندىق تاڭداۋدا قاتەلەسپەگەنى ءجون, – دەيدى داۋلەت سەيسەن ۇلى.
الماتى
