اعاجاي, التايداي جەر قايدا؟...

كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك تابيعي ۇلتتىق پاركىنىڭ  قۇرىلعانىنا كەلەر جىلى ون جىل تولادى ءيا, ون جىل ءبىر قاراعاندا كوپ ۋاقىت ەمەس. مىڭ جىلدىق قاراعايى, سامىرسىنى, بالقاراعايى جاي­قا­لىپ وسكەن نۋلى مەكەن, قاز قاڭقىلداپ, سانسىز قۇس­تار سايراپ ۇشقان وسىناۋ ءبىر عاجاپ جەردە ۇكىمەتتىڭ №970 قاۋلىسى بويىنشا 2001 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك تابيعي ۇلتتىق پاركى دۇنيەگە كەلدى. وسى ورايدا, مىناداي ءبىر ساۋال ەرىكسىز تۋادى, نەگە قورىق ەمەس, ۇلتتىق پارك. استە قورىق پەن ۇلتتىق پاركتى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. تابيعي پارك­­تىڭ مارتەبەسى جوعارى, قۇزىرلى مەكەمە. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, جاس ۇرپاق ءۇشىن تابيعات سىيلاعان وسى ءبىر عاجايىپ ولكەنىڭ بايلىعىن, قۇسى مەن جانۋارلارىن, جالپى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءۇشىن ەلباسى مەن ۇكىمەت جانى اشىپ, قورىق ەمەس, ۇلتتىق پارك اشىپ بەردى. ياعني, بۇل ءسوزدىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تەرەڭدە جاتىر. تابيعي ۇلت­تىق پاركتىڭ ماق­ساتى – قۇرىپ بارا جاتقان ورمان باي­لىعىن – قىزىل كى­تاپقا ەنگەن قارا دە­گەلەك, التاي ۇلا­رى, قىزىل قاس­قىر, سارى تىش­قان, بۇل­عىن, بۇلان, قۇن­دىز, ءبۇر­كىت, تاۋتەكە, كۇدىر, ەلىك, ايۋ, قو­ڭىر ايۋ, ۇشاتىن ءتيىن, باسقا دا قۇس-جانۋارلاردى قانا­تىنىڭ استىنا الىپ قورعاۋ, الپەشتەۋ, جات پيعىل­دى­لار­دىڭ قاندى شەڭگە­لىنەن قۇتقارۋ, ءتىپتى ولشەۋسىز كەسىلىپ, ۇرلانىپ جاتقان اعاشتاردى كۇزەتۋ, قىسقاسى, مەملەكەت بايلىعىن كوز­دىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋ. ۇلتتىق پاركتىڭ كولەمى تۇتاس ءبىر مەملەكەت سىيىپ كەتەتىن 600 مىڭنان استام گەكتار جەردى الىپ جاتىر. پارك قۇرىلعان كەزدەن باستاپ, ونى ءوز ءىسىنىڭ ما­مانى ەرەن جۇماعۇلوۆ باسقا­رىپ, كوپ ىستەر تىندىردى. قازىر ەرەن قادەش ۇلى بەرەل قورعانىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. ءوزىنىڭ باي ءتا­جىريبەسىن قازبا بايلىقتارىن يگەرۋگە جۇمساپ جاتىر. سوڭعى ەكى جىلدان بەرى تابيعي پاركتى ەرلان مۇستافين باسقا­را­دى. ول دا بۇل سالادا جيىرما جىل­داي ەڭبەك ەتىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعان ىسكەر مامان. ءسوز ساپتاۋى, تابيعي پاركتىڭ اتقارىپ جاتقان ىستەرى جايلى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ءتۇسىندىرىپ بەرۋى وسىنى اڭعارتقانداي. مۇنىڭ الدىندا ەرلان قابىل ۇلى زايسانداعى قورىققا جەتەكشىلىك ەتكەن-ءتىن. كەڭ كابينەتتىڭ ىشىندەگى ۇلتتىق پاركتىڭ كارتاسى, ارنايى وقۋلىق كىتاپتار, باسقا دا قاجەتتى قۇرالدار كوز تارتادى. “قار بارىسى”, “قوناق ۇيلەر”, “شىعىس قازاقستان”, “ۇلتتىق پاركتىڭ ەڭبەكتەرى” اتتى كىتاپتار ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرىمەن, وسىندا مەكەندەيتىن قۇس-جانۋارلاردىڭ كوركەمدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. – ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعى سوناۋ بەلقاراعايدان باستالىپ, ارىسى شىندىعىتايعا دەيىنگى القاپتى الىپ جاتىر. ءتىپتى ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن قورعاۋدا ەرلىكپەن قازا تاپقان رادجان باتىرحان ۇلى اتىنداعى زاستاۆاعا دەيىن جەتەتىن پاركتى كۇتىپ-ۇستاۋ راسىندا دا اۋقىمى زور, جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ماڭىزدى شارۋا. ۇلت­تىق پارك دۇنيەگە كەلگەنشە ورماننىڭ سيرەك كەزدەسەتىن بالقاراعايى مەن سامىرسىنى, باسقا دا باعالى اعاشتار “ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا” كەتتى. ءتىپتى ادامدار بۇزاۋعا قازىق ءۇشىن تەرەكتى تامىرىمەن, مال ايداۋ ءۇشىن قاراقاتتى تۇبىرىمەن ج ۇلىپ الىپ, اياۋسىز كۇيرەتتى. ال وتىنعا قانشاما اعاش كەتكەنىن ءبىر اللانىڭ ءوزى بىلەدى. نۋ ورماننىڭ ىشىندەگى ەمدىك شيپالى ءشوپ, “قىزىل كىتاپقا” ەنگەن قۇستار مەن جانۋارلار دا “جات پيعىلدىلاردىڭ” وڭاي ولجاسىنا اينالدى. ءبىر كەزدەرى وسىناۋ تابيعاتىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەيتىن ولكەدە تەك قۇستىڭ 260 ءتۇرى بولعان. قازىر ول ازايىپ كەتتى. ەگەر مەملەكەتتىك تابيعي پاركتى قۇرماعاندا, ەندى ءبىر ون جىلدا بارلىق بايلىعىمىزدان ايرىلىپ قالاتىن حالگە جەتەدى ەكەنبىز. مۇندا قىزمەت ەتەتىندەر “ۇشاتىن ءتيىندى” جاقسى بىلەدى. التايدا ولار ساناۋلى عانا قالدى. وزىنە قاۋىپ تونگەن كەزدە بۇل قۇستىڭ تەرىسى اشىلىپ, 40 مەترگە دەيىن ۇشادى. مۇنداي ءتيىن ەلىمىزدىڭ باسقا اي­ماق­تارىندا جوق. قارا دەگەلەك, بالىق اۋلاپ كۇن كو­رەتىن سكوپا, كۇدىر, قار بارىسىن الايىق. ەندەشە, ەل بايلىعىن قورعاۋ, الپەشتەۋ مىنا بىزدەردىڭ مىندەتىمىز, – دەپ ەرلان قابىل ۇلى ءبىراز جايلاردان حاباردار ەتتى. – سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا اڭ-قۇستاردىڭ ءوسۋى بايقالا ما؟ بۇل جايلى دەرەكتەر بار ما؟ – دەپ ساۋال تاستادىق. – نەگە بولماسىن. ماسەلەن, 2007 جىلى بىزدە 97 بۇلان, 2772 ءسىبىر ەلىگى, 670 كادىمگى تۇلكى, 10350 بار­شاباي جولاق تىشقان, 6622 سۋىر, 1428 اققويان, 1568 سۇر قۇر, 230 ۇلكەن بەينارىق, 840 سامىرسىن قۇس بولسا, وتكەن جىلى ولاردىڭ سانى تيىسىنشە 101, 2832, 686, 10500, 7388, 1455, 1605, 235, 890-عا وسكەن. دەمەك, ءسال بولسا دا ءوسۋ بايقالادى. بۇدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن تابيعي پاركتە بول­عانىمىزدا, ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ سانى 200-گە تاياۋ ەدى. قازىر مۇندا 356 ادام جۇمىس ىستەۋدە. ولاردىڭ ىشىندە 220 ادام جوعارى جانە كاسىپتىك ورتا ءبىلىمى بارلار. 337 ادام ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جۇمىس­تا­رىن اتقاراتىندار. ياعني, 250 مەملەكەتتىك ينسپەكتور, 32 ورمان شەبەرى, 9 ورمانشى, 9 ورمان­شىنىڭ كومەك­شىسى جانە قۇرىلىمدىق ءبولىم باسشىلارى بار ەكەن. ءبىز شەبەرلىكتى شىڭداۋعا, ماماندىقتى جەتىلدىرۋگە كوڭىل ءبولىپ وتىرامىز, دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى ەرلان قابىل ۇلى. وتكەن جىلى 6 قىزمەتكەر ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن ءتۇرلى كۋرستاردا وقىدى. ونىڭ پايداسى زور. بۇل كۇندەرى كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە اقسۋ, ۋست-يازوۆايا, بەلقاراعاي, التاي, شىڭعىستاي, چەرنوۆا, بەرەل جانە ارشاتى – بارلىعى سەگىز ورمانشىلىق بار ەكەن. ونىڭ ىشىندەگى ۇلكەنى 100 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتقان التاي ورمانشىلىعى. مىنە, وسىنداي ورمان­شىلىقتى قورعاۋ ءۇشىن قانشاما تەحنيكا, ات, قارۋ-جاراق كەرەك. ءورتتىڭ بەتىن اۋلاق قىل­سىن, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن تابيعي پارك اۋما­­عىندا ءورت شىعىپتى. ابىروي بولعاندا ول تەحنيكانىڭ كۇشى­مەن تەز سوندىرىلگەن. وتكەن جىلى پارككە بىرنەشە ءورت سوندىرگىش ماشينە, باسقا دا قاجەتتى جابدىقتار بەرىلگەن كورىنەدى. مەكتەپ وقۋشىلارى ورمان بايلى­عىن قورعاۋدا كومەك كورسەتىپ تۇرادى. مەك­تەپتەردەگى ەكولوگ-تۋريستىك كلۋب­تار­دا وتكەن جىلى 12 سەمينار, 78 لەك­تسيا وتكىزىلىپتى. ال جەرگىلىكتى تۇرعىن­دارمەن 43 كەزدەسۋ مەن 53 كەڭەس بەرۋ ساباقتارى بولعان. وتكەن جىلى قوعام بايلىعىنا كوز الارتۋشىلارعا قارسى 174 رەيد, 151 تەكسەرىس جۇرگىزىلىپتى. ونىڭ ىشىندە 36 رەيدكە كاتونقاراعاي ىشكى ىستەر ءبولىمى مەن ورەل شەكارا كومەن­دا­تۋراسى قىزمەتكەرلەرى قاتىسقان. “اتالمىش تەكسەرىس كەزىندە تالاي كەمشىلىكتەردىڭ بەتى اشىلدى. ماسەلەن, اعاشتى ءوز بەتىنشە كەسۋ, مالدى رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە جايۋ, ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماۋ, باسقا دا تەرىس ارەكەتتەرگە جول بەر­گەندەرگە اكىمشىلىك شارالار قولد­ا­نى­لىپ, ايىپپۇل سا­لىندى. قازىر تۇر­عىندار ءتارتىپتى بۇزا قالسا, جاۋاپكەر­شىلىككە تار­تىلاتىنىن جاقسى بىلەدى, سوندىقتان وقتا-تەكتە بولماسا بۇعان بارا بەرمەيدى”, دەيدى ە.مۇستافين. تابيعي پارك وزدەرىنىڭ ورمان الاڭىن جىل سايىن ۇلعايتۋعا دا كوڭىل ءبولىپ وتىرادى ەكەن. ماسەلەن, وتكەن جىلى 120 گەكتارعا اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپتى. بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلعا قاراعاندا 12 گەكتارعا ارتىق. سامىرسىن, قاراعاي, باسقا دا باعالى اعاشتاردى نەعۇر­­­لىم كوپ وتىرعىزساق, كەلەشەك ۇرپاققا اسىل قازىنانى سو­عۇر­لىم كوپ تاستاپ كەتەمىز دەگەندى ايتادى پارك قىز­­مەتكەرلەرى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, ە.مۇستافين ءوز كۇشتەرىمەن قارجى تابۋعا دا ۇجىمدى جۇمىلدىرىپ وتىرادى ەكەن. ماسەلەن, وتكەن جىلى ون توننا حوش ءيىستى جاڭعاق جينالىپ, ول تۇرعىندارعا ساۋدالانعان. تابيعي پاركتىڭ مەكەمەسى جانىنداعى قولونەر شەبەر­لەرىنىڭ ۇلكەن بولمەسىنە ەنگەندە, ءتورت-بەس جىگىتتىڭ بال قۇياتىن اعاش ىدىستاردى, نەشە ءتۇرلى ورىندىقتار مەن زاتتاردى جاساپ جاتقانىن كوردىك. ولارعا ە.احماديەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن كورىنەدى. شەبەرلەر وتكەن جىلى 600 مىڭ تەڭگەنىڭ قولونەر زاتتارىن جاساپتى. ولاردىڭ ىشىندە وزدەرى ادەمى ەتىپ جاساعان دومبىراسى دا ساپالى. تابيعي پارك ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا كوڭىل بولۋدە. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى, الىبەك اسقاروۆ – قاسيەتتى كاتونقاراعايدىڭ تۋماسى. الىبەكتىڭ تۋعان جەردى جىرلاعان, تابيعاتىنا ەرىكسىز باس يگەن تاماشا تۋىندىلارى دا ۇلتتىق پارك قىزمەت­كەرلەرىنىڭ قولىنا ءتيىپتى. الەكەڭنىڭ شىعارمالارىندا ايتىلاتىن كوككول سار­قىراماسى, قاراكول كولى, راحمان قاينارى شيپاجايىنا تۋريستەر كوپتەپ كەلىپ جاتىر. وتكەن جىلى وسى ايماققا 2457 ادام كەلىپ تىنىققان, دەنساۋلىقتارىن تۇزەگەن. ولار پارك اۋماعىندا دەمالعاندارى ءۇشىن 2 ميلليون 319 مىڭ 545 تەڭگە تولەگەن. قازىر پارك اۋماعىندا 8 بەكىتىلگەن ەكولو­گيالىق مارشرۋت جۇمىس ىستەپ تۇر. – ءالى دە بۇل باعىتتا كوپ ىستەر تىندىرۋ قاجەت. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.كۇرىشباەۆ بىزگە ۇنەمى قولعابىس جاساپ تۇرادى. اۋدان اكىمى س.زاينۋلدين تەلەفون تارتقىزىپ, جول ءجون­دەۋگە كومەكتەسەدى. الداعى ۋاقىتتا ء“وس­كەمەن-زىريان-كاتونقاراعاي-راحمان قاينارى” رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى جول­دارىنا قوسىمشا قارجى بولىنسە, تۋريستەر لەگى تولاستاماس ەدى, – دەيدى ۇلتتىق پاركتىڭ باس ديرەك­تورى ە.مۇستافين. بەلقاراعاي ورمانشىلىعىندا 40 گەكتار جەردە پيتومنيك بار. پيتومنيكتەگى بيىكتىگى نەبارى ءۇش-ءتورت سانتيمەترلىك كوشەتتەر ەك-ءۇش جىلداي وسىندا ءوسىرىلىپ, مەر­زىمى جەتكەن كەزدە پاركتەگى سەگىز ورمانشىلىقتىڭ اۋما­عىنا وتىرعىزىلا باستايدى. كونە ورمان بەلدەۋى­­مەن, ەجەلگى قاراعاي, سامىرسىندارىمەن اتاعى شىققان التايدا اعاش ءوسىرۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. سونىڭ ىشىندە ءتيىمدىسى قولدان كوشەتتەر وتىرعىزۋ, دەيدى كانىگى ورمانشىلار. التايدىڭ ورمان بايلىعى قىراعى كۇزەتتە. قازاق­ستان ورمانىنىڭ 70 پايىزى كەندى التايدىڭ ۇلەسىنە تيەدى دەسەك, ونى قورعاپ, ءوسىرىپ, جات كوزدەردەن ساقتاپ كەلە جاتقان تابيعي پارك باسشىلارى مەن مامان­دارىنىڭ, قارا­پايىم ورمانشىلاردىڭ ەڭبەگى زور. وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى.