توسىن جاعدايعا ازىرلىك كەرەك
«قىس – قىر استىندا» دەپ تەگىن ايتىلماعان. جۇمساق ورىنتاقتا وتىرعان اكىمقارالاردىڭ مىندەتى – حالقىن قىستان توڭدىرماي, گاز-سۋعا تارىقتىرماي الىپ شىعۋ, ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋى, سول سياقتى اۋىلارالىق قاتىناس جولدارىن, باسقا دا تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى نازاردا ۇستاۋى.
ەتىمىزدىڭ ۇيرەنىپ كەتكەندىگى مە, «وتكىزىپ جۇرگەن قىسىمىز عوي, بيىل دا سولاي امالدارمىز» دەپ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەي, ارقانى كەڭگە سالىپ جۇرگەندە, قىستىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ءبىر جەردە سۋ قۇبىرى قاتىپ قالىپ جارىلسا, ەكىنشى جەردە كۇشتى جەلدىڭ سالدارىنان ەلەكتر جەلىلەرى ءۇزىلىپ جاتادى. كوشەلەر قاردان ۋاقتىلى تازالاماعاننان ءجۇرىپ-تۇرۋ قيىندايتىن تۇستار دا ءجيى كەزدەسەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردى اۋىل تۇرعىندارى بيىل دا باستارىنان وتكىزىپ جاتىر.
اۋدانىمىزدا بيىلعى قاڭتار ايىندا ەكى كۇن قاتارىنان قار جاۋىپ, بوران سوقتى. ارتىنشا قار ەرىپ, كوشە كولكىگەن كولگە اينالدى. ءتىپتى كەيبىر ۇيلەردىڭ شارباقتارىنا دا سۋ كىردى. ءتيىستى مەكەمە باسشىلارىنان كومەك سۇرالعانىمەن, كومەك كەش كەلدى. تەك تۇرعىندار ءوز كۇشتەرىمەن قارىن كۇرەپ, سۋ جۇرەتىن جۇلگەلەرىن رەتتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ۇيلەرگە سۋ كىرمەي, امان قالدى.
«قىس قامىن جاز ويلا, جاز قامىن قىس ويلا» دەيدى اتام قازاق. «قىستىڭ دا اياقتالۋىنا اي جارىمداي ۋاقىت قالدى» دەپ اياقتى كەڭگە سالۋعا ءالى ەرتە. ناۋرىز ايىندا دا ات قۇلاعى كورىنبەيتىن قارلى بوران جولدى بىتەپ, ۇيدەن شىعا الماي, ال جولعا شىعىپ كەتكەندەر باراتىن جەرىنە جەتە الماي ادام ولىمىنە اكەلگەن جاعدايلار دا بولعان.
«بۇل قىس تا وتەر. بۇرىننان كورىپ جۇرگەن قۇقايىمىز عوي» دەپ وتىرۋ مۇلدەم قاتە. سوندىقتان قىس, جاز دەمەي ءار ۋاقىتتا توسىن جاعدايعا ساي وتىرۋ قاجەت. ەرتەڭ-اق قار ەريدى. وسى ۇدەرىسكە دە بۇگىننەن دايىندالماسا, اقىرى ۇلكەن شىعىنعا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنى ءبىز بۇرىنعى كەمشىلىكتەر قايتالانباسا ەكەن دەپ ايتىپ جاتىرمىز. ويتكەنى ءار ماۋسىمنىڭ ءوز قيىنشىلىعى, قاۋپى بار. وسى سەبەپتى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايلارىن ەرتە ويلاپ, ارىز-شاعىمعا ۋاقىتىندا شارا قولدانىلسا, قانداي كۇردەلى جاعدايلاردىڭ دا الدىن الۋعا بولاتىنى ءسوزسىز.
بيسەنباي وتەگەنوۆ,
زەينەتكەر, اۋىلدىق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ مۇشەسى
باتىس قازاقستان وبلىسى,
تاسقالا اۋىلى
جاسقانباي جاڭالىققا بەت بۇرايىق
تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەلى وتىز جىلدان اسسا دا كەڭەستىك ەسكى سۇرلەۋدەن شىعا الماي كەلەمىز. جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ كوپشىلىگى باياعى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ پارمەنىمەن وزگەرتىلگەن قالپىندا مىزعىماستان تۇر. ءوزىنىڭ اۋەلگى, ەجەلگى تاريحي اتاۋلارىن قايتاراتىن ۋاقىت جەتكەنى انىق.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى – پەتروپاۆل قالاسىنىڭ اتىن قىزىلجار دەپ وزگەرتۋ جايىندا ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. بىراق وزگەرىس جوق. قىزىلجار – جەر اتاۋى. بۇعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. قىزىلجار اتاۋى پەتروپاۆل قالاسى ورناماي تۇرعاندا قازاقتىڭ تالاي جىر-داستاندارىندا اتالادى. قالانىڭ قازىرگى پەتروپاۆل اتىن وزگەرتۋگە نە بوگەت؟ كىمگە قارايلاپ, جالتاقتاپ وتىرمىز؟
وبلىس جۇرتشىلىعى قالانىڭ قىزىلجار دەپ اتالۋىن قولدايدى. قالاداعى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە كوزى مەن قۇلاعى قىزىلجار اتاۋىنا ۇيرەنگەن. قالانىڭ قاق ورتاسىندا «قىزىلجار» قوناقۇيى مەنمۇندالايدى. «قىزىلجار» فۋتبول كومانداسى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى. قالانىڭ ىرگەسىندەگى شارۋاشىلىعى وركەندەگەن ءىرى, ىرگەلى اۋدانعا قىزىلجار اتاۋى بەرىلگەن. «قىزىلجار نۇرى» گازەتى – قىزىلجار اۋدانى وقىرماندارىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتقان وبلىستاعى قازاقشا باسىلىمداردىڭ ءبىرى.
ەندىگى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, جەر, سۋ اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋدا تىلدىك قورىمىزدا بار سوزدەردى كەڭىنەن قولدانۋعا بەت بۇرۋدىڭ كەزەڭى جەتتى. «وبلىس» ءسوزىن قازاقتىڭ بايىرعى «ايماق» سوزىمەن الماستىرساق. مىسالى, قىزىلجار ايماعى, قىزىلوردا ايماعى, اقمولا ايماعى, الماتى ايماعى, جەتىسۋ ايماعى, ۇلىتاۋ ايماعى دەگەن سياقتى.
سونداي-اق قوسارلانىپ ايتىلاتىن, جازىلاتىن اتاۋلار حاقىندا ءبىراۋىز ءسوز. ماسەلەن, كوشە اتتارى: جامبىل كوشەسى – ۋليتسا جامبىلا, م.اۋەزوۆ كوشەسى – ۋل.م.اۋەزوۆا, س.مۇقانوۆ كوشەسى – ۋل.س.مۋكانوۆا, اباي داڭعىلى – پر.ابايا, ت.ب. دەپ, دۇكەن اتاۋلارى: نان دۇكەنى – حلەبنىي ماگازين, ازىق-ت ۇلىك دۇكەنى – پرودوۆولستۆەننىي ماگازين, ت.ب. دەپ, جەكەلەگەن اتاۋ سوزدەر: نان – حلەب, كوشە – ۋليتسا, دۇكەن – ماگازين, ءسۇت – مولوكو, سۋ – ۆودا, سۋسىندار – ناپيتكي, ت.ب. دەپ جازىلىپ ءجۇر. وسى اتاۋلاردى قوسا-قاباتتاماي-اق قازاقشاسىن عانا جازسا دا تۇسىنىكتى ەمەس پە ءارى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق تىلىنە بەت بۇرۋىنا از دا بولسا سەپتىگى تيەر ەدى.
قاراقات شالاباەۆ,
ەڭبەك ارداگەرى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
ۇلتتىق تاربيە – وتباسىنان
كەزىندە (2013 جىلى) ۇلت كوسەمى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ورىسشا وقۋشىلار» اتتى ماقالاسىندا: «ۇلت جۇمىسى – ۇلكەن جۇمىس, ۇلكەن جۇمىسقا كوپ جۇمىسشى كەرەك», دەپ جازعان ەكەن. ءتىل – جەكەلەگەن ادامداردىڭ ەمەس, تۇتاس ۇلتتىڭ يگىلىگى, باعا جەتپەس قازىناسى, دەمەك ونى قورعاۋ – بارشاعا ورتاق ۇلكەن جۇمىس. قازاق ءتىلى ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋى ءۇشىن ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, بەلسەندى اتسالىسۋىمىز قاجەت. بۇل تۇرعىدا, اسىرەسە اتا-انالاردىڭ ءرولى ماڭىزدى بولماق. نەگە دەسەڭىزدەر, بالا ءتىلىنىڭ انا تىلىندە شىعۋىنا, ونىڭ ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە الۋىنا الدىمەن اتا-انا جاۋاپتى. وتباسى تاربيەسى – الەۋەتى مول, ىقپالدى كۇش.
وسىعان وراي تاعى ءبىر مالىمەت كەلتىرۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. قازاقستاندا سالىستىرمالى پەداگوگيكانىڭ نەگىزىن سالۋشى, قازاقستان پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك اسقاربەك قۇسايىنوۆ – تالاي ەلدىڭ ءبىلىم ساپاسىن, ۇلتتىق تاربيەنىڭ تۇلعا قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزىن زەردەلەپ, قۇندى ەڭبەكتەر جاريالاعان تانىمال پەداگوگ-عالىم. كونفەرەنتسيالاردىڭ بىرىندە اسقاربەك قابىكەن ۇلىمەن كەزدەسۋدىڭ, سويلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ماعان سىيعا تارتقان كىتاپتارى دا ساقتاۋلى. ونىڭ گازەتتە جاريالانعان ءبىر ماتەريالىنان قازاق وتباسىلارىنا ۇلگى بولارلىق مىنا ءبىر وقيعانى كەلتىرگىم كەلەدى.
بۇل – عالىمنىڭ گەرمانيادا ءىسساپاردا جۇرگەن كەزىندە اڭعارعان كورىنىسى ەكەن. تاماقتانباقشى بولىپ, كوشەگە شىعادى. جانىنان ارقالارىنا سومكە اسىنعان, نەمىسشە سويلەپ كەلە جاتقان ءۇش وقۋشى ءوتىپ بارا جاتادى. ءبىر كەزدە نەمىس بالا ۇيىنە قاراي بۇرىلىپ, بولىنە بەرگەن ساتتە قالعان ەكەۋى تۇرىكشە سويلەي جونەلەدى. ەكەۋى دە عالىم بەتتەگەن كافەگە كىرەدى. سويتسە, بۇلار ءدامحانا يەسىنىڭ ۇلدارى ەكەن. ولارعا ريزا بولعان ا.قۇسايىنوۆ ۇلداردىڭ اكەسىن اڭگىمەگە تارتىپ, شەت جەردە تۇرسا دا, انا ءتىلىن قۇنتتاۋدىڭ قۇپياسىن سۇرايدى. تۇرىكتەر سىرت جەردە تۇرىپ جاتسا دا, ءبىر-بىرىمەن تەك انا تىلىندە عانا سويلەسەدى ەكەن. بالالارىنىڭ تەلەديداردان قارايتىنى دا تەك تۇرىك تىلىندەگى باعدارلامالار كورىنەدى. مىنە, وتباسىلىق ۇلتتىق تاربيە دەپ وسىنى ايت!
وكىنىشكە قاراي, بىزدە جاعداي وزگەشە بولىپ تۇر. اتا-انالار بالالارىمەن كوبىنەسە وزگە تىلدە سويلەسەدى. اۋەلى وسى كەمشىلىكتى جونگە سالماي, ءىس العا باسپايدى.
بيالاش سۇيىنكينا,
ءتىل جاناشىرى
قوستاناي
