جۇمىسسىزدىق دەرەگى قانشالىقتى شىنايى؟

ۇزاق ۋاقىت بويى ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق 5%-عا جۋىق تومەن دەڭگەيدى ساقتاپ, وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا 4,7%-عا تۇ­راقتادى. بۇل, ءتىپتى كەيبىر دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنەن الدەقايدا تومەن. مىسالى, ەۋرووداقتا قازان ايىندا ەڭبەككە جارامدى بەيرەسمي جۇمىسسىزدار 6%-عا جەتتى. فينليانديادا بۇل كور­سەت­كىش – 7,5%-دى, دانيادا 5,4%-دى قۇراعان. Global Economy دە­رەكتەرى بويىنشا 2022 جىلى الەم­دەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءبىزدىڭ ەلدەگىدەن ەداۋىر جوعارى بولعان. ايتالىق, تۇركيادا – 10%, برازيليادا – 9,5%, فرانتسيادا – 7,5%, شۆەتسيادا – 7,4%, ەستو­نيادا 5,6% دەپ كورسەتىلگەن. وسى رەتتە Halyk Finance تالداۋ ور­تالىعى داعدارىس پەن جۇمىس­سىزدىقتىڭ تىعىز بايلانىسىن حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ ءوزى راستاپ وتىرعاندا ەلىمىزدەگى داع­دارىستاردىڭ جۇمىسسىزدىق كور­سەتكىشىنە سونشالىقتى اسەر ەت­پەۋىنە كۇمانمەن قارايدى. وعان قوسا رەسپۋبليكامىزدىڭ 2030 جىل­عا دەيىنگى ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جوباسىندا الەمدىك قارجى داع­دارىسى, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى جانە كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزەڭىندە ءوزىن-ءوزى جۇمىس­پەن قامتىعاندار سانى كۇرت وسكەنى باياندالعان. كورسەتىلگەن كەزەڭدەردە جالدامالى جۇمىس­شىلار سانى تومەن­دەگەن, بۇل ولاردىڭ ءبىر بولىگى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار قا­تارىنا اۋىسۋىمەن انىقتالسا كەرەك. دەمەك, ستاتيستيكا مەن شى­نايى جاعدايدىڭ اراسىنداعى سايكەسسىزدىكتىڭ سەبەبى وسىمەن ءتۇسىندىرىلۋى مۇمكىن.

ەلىمىزدەگى «جاسىرىن» جۇ­مىس­سىز­دىق پروبلەماسى جۇ­مىس­­پەن قامتىلعانداردىڭ ءبىر بو­لىگى ءىس جۇزىندە ونىمدىلىگى تو­مەن جۇ­مىسشىلار بولىپ وتىر­عانى­مەن بايلانىستى. ياعني بىز­دەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى پروب­لەمانىڭ ناقتى اۋقىمىن كورسەت­پەيدى. زەرتتەۋشىلەر داعدارىس كەزەڭىندە ءوزىن جۇمىسپەن قامتى­عانداردىڭ بۇلايشا ءوسۋى ‒ بۇل قۇ­بىلىستى سۋبەكتيۆتى باعالاۋدىڭ ناتيجەسى دەگەن ويدا. دۇرىسىن ايتقاندا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى نەگىزىنەن ناقتى جۇمىسسىزدار سا­نىمەن ەمەس, جۇمىسسىز رەتىن­دە تىركەلگەندەر سانىمەن ەسەپ­تەلەدى. رەسپوندەنتتەردىڭ ءبىر بولىگى وزدەرىن جۇمىسسىز دەپ ساناۋدىڭ ورنىنا ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن قامتىلعاندار رەتىندە كور­سەتكەندىكتەن, بۇل سايىپ كەل­گەندە ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى تۋرالى دەرەكتەردى ايتارلىق­تاي بۇرمالايدى. 2019 جىلى زاڭ­نامادا ءوزىن جۇمىسپەن قامتى­عاندار ۇعىمى تاۋەلسىز قىزمەت­كەر­لەرگە نەمەسە ءوز قىزمەتىن مەم­لەكەتتىك تىركەۋسىز تابىس الۋ ماق­ساتىندا تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ءون­دىرۋ (وتكىزۋ) جونىندەگى قىز­مەتتى دەربەس جۇزەگە اسىراتىن جەكە تۇل­عالارعا اۋىستىرىلدى. ءسوي­تىپ, رەسمي ستاتيستيكادا­ تاۋەلسىز قىزمەتكەرلەر دە, جەكە كا­سىپ­كەرلەر دە ءوزىن-ءوزى جۇ­مىسپەن قامتىعان حالىقتىڭ قۇرامى­نا ەنگىزىلە باستادى. رەسمي ستاتيس­تيكا ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قام­تىعاندار اراسىندا ءونىمسىز جۇ­مىس­پەن قامتىلعانداردى ‒ ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تو­مەن تابىس تاباتىنداردى جانە نا­تيجەلى جۇمىسپەن قامتىل­عان­داردى ءبولىپ كورسەتەدى. بۇل رەت­تە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتى­عانداردىڭ بارلىعى دەرلىك (2023 جىلدىڭ 3 توقسانىنىڭ اياعىندا 221 مىڭ ادام) جك ەمەس, تاۋەلسىز قىزمەتكەرلەر بولىپ سانالادى.

«جاسىرىن» جۇمىسسىزدىق جۇمىس كۇشىنىڭ ونىمدىلىگى تو­مەن جانە نەگىزىنەن بەيرەسمي ەڭ­بەك نا­رىعىندا جۇمىس ىستەي­تىن بو­لىگىن سيپاتتايدى. حا­لىق­­ارالىق زەرتتەۋلەر «جاسىرىن»­ جۇ­مىسسىزدىقتىڭ ەڭبەك نارىعىنا, جالپى ەكونوميكاعا كوپتەگەن جاعىمسىز اسەرى بارىن بايقاتىپ وتىر. ويتكەنى ول ونىمدىلىكتى, كىرىستى, تۇتىنۋدى جانە سالىق تۇ­سىمدەرىن ازايتادى. سونىمەن قاتار حالىقتىڭ بۇل بولىگى ەڭ­بەك نارىعىنىڭ تولىققاندى قاتى­سۋشىلارى رەتىندەگى رەسۋرسقا يە بولا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ بارلىق ەڭبەك الەۋەتىن تولىق پايدالانبايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شيەلەنىسۋىنە دە اكەلەدى. ءوزىن ءونىمسىز جۇمىس­پەن قامتىعانداردىڭ سانى قازاق­ستانداعى بارلىق تاۋەلسىز جۇ­مىسكەرلەر مەن جۇمىسسىزداردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى. سوندىقتان مەملەكەت وسى جاعداي­عا نازار اۋدارىپ, ونى جويۋ بو­يىن­شا ءتيىمدى شارالار ازىرلەۋى قاجەت. بۇل تاراپتا بارلىق كۇش-جىگەر ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قام­تىعانداردىڭ ءونىمسىز ەڭبەكتەن ال­شاقتاۋىنا باعىتتالۋى كەرەك دەپ سانايدى ساراپشىلار.

ازاماتتاردىڭ ءوزىن جۇمىسپەن قامتىعاندار مارتەبەسىنەن جۇ­مىس­سىزدارعا اۋىسپاۋىنا جۇمىس­سىزدىق بويىنشا جاردەماقى­لاردىڭ تومەن مولشەرى نەمەسە وسى جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن ءتۇرلى سالىقتاردىڭ ورنىنا اي سايىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم (بجت) تولەۋ مۇمكىندىگى سەكىلدى ءتۇرلى فاكتورلار سەبەپ بولعانى انىق. تابىس دەڭگەيىنە تاۋەلدى ەمەس, بىراق ەڭبەك ءوتىلىن جيناقتاۋعا جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بجت-نىڭ جەڭىلدىگىن تۇراقتى تابىسى جوق جانە جۇمىسسىزدار سا­ناتىنا جاتقىزىلۋى مۇمكىن ازاماتتاردىڭ ءاربىرى سەزىن­دى. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دەر­لىك تابىسى جالدامالى جۇ­مىسشىلاردىڭ ورتاشا جالاقى­سى­نان تومەن بولعان. ءوزىن-ءوزى جۇ­مىسپەن قامتىعانداردىڭ 16%-ى (كەمىندە 350 مىڭ ادام) ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن از سومانى قاناعات تۇتىپ كەلگەن.

بيىلدان باستاپ جۇمىس كۇشى­نىڭ ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان بولىگى ءوزىن جەكە كاسىپكەرلەر قاتا­رىنا قوسۋعا نەمەسە جۇمىسقا ورنالاسۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇن­داي جاعداي جۇمىسپەن قام­تىل­عاندار قۇرىلىمىنىڭ وزگە­رۋىنە اكەلىپ, ولاردىڭ تاراپىنان سالىقتىق جانە الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى ۇلعايتادى. 2019 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جەڭىلدىكتى كەزەڭنىڭ توقتاۋى, ارنايى سالىق رەجىمىن قولدانۋ ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردى ناقتى جۇمىسى بار حالىق قاتارى­نان شىعارىپ, ماسەلەنىڭ جاي-جاپ­سارىن اشۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس. ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر نا­تي­جەسىندە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ءبىر بولىگى رەسمي تۇردە جۇمىسسىزدار ساناتىنا ءوتۋى مۇمكىن. كىرىستەردىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار مار­تە­بەسىندەگى كەيبىر وزگەرىستەر ولاردىڭ «كولەڭكەدەن» شىعىپ, الەۋمەتتىك قورعاۋمەن, تۇراقتى ەڭبەكپەن قامتىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ءۇمىت بار.