فوتو: اشىق دەرەككوز
احقو باسقارۋشىسى رەنات بەكتۇروۆ بريتاندىق كومپانيالاردىڭ وكىلدەرىنە قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن تانىستىردى. «ەۋروپا, ازيا جانە تاياۋ شىعىس اراسىنداعى ستراتەگيالىق ورنالاسۋ قازاقستانعا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ, سونداي-اق قىتاي مەن كاسپي ءوڭىرى ەلدەرىنىڭ نەگىزگى نارىقتارىنا تىكەلەي قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جاھاندىق گەوساياسي جاعداي ەلدەردى حالىقارالىق نارىقتارعا جاڭا جول ىزدەۋگە جانە ءداستۇرلى ساۋدا جولدارىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر ەتەدى. بۇل تۇرعىدا ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ورتا ءدالىز جوباسى ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋ مەن نىعايتۋداعى ماڭىزدى باعىتقا اينالدى. احقو وسىنداي ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قۇرىلىمداۋ ءۇشىن تاپتىرماس الاڭ دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ر.بەكتۇروۆ.
قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدا كوشباسشى سانالادى. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلگە قۇيىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى اعىنى 28 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل سوڭعى 10 جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىش سانالادى. 2023 جىلدىڭ توعىز ايىندا ەل ەكونوميكاسىنا 19,7 ملرد دوللار سومماسىنا تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. ينۆەستورلار تاۋ-كەن, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە, كوتەرمە جانە بولشەك ساۋداعا, قارجىلىق جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتىنە بەلسەندى قىزىعۋشىلىق تانىتتى. احقو شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تانىس يۋريسديكتسيانى, ونىڭ نەگىزىندە انگليا مەن ۋەلستىڭ جالپى قۇقىعى نەگىزىندە تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن, سەنىمدى قۇقىقتىق بازانى, دامىعان قارجىلىق ينفراقۇرىلىمدى, يننوۆاتسيالاردى, ونىڭ ىشىندە جاسىل قارجى سالاسىنداعى ساراپتامانى ۇسىنۋ ەسەبىنەن ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
ۇلىبريتانيا – ەلىمىزگە قوماقتى قارجى قۇيعان ەڭ ءىرى 10 ينۆەستوردىڭ قاتارىنا كىرەدى. 2005 جىلدان باستاپ 2023 جىلدىڭ 9 ايىنا دەيىن ۇلىبريتانيادان قازاقستانعا ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى اعىنى 17 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇگىنگى تاڭدا احقو يۋريسديكتسياسىندا White نill Capital Ltd, BV Technology Limited, Vرە Capital Fund Management Limited, ت.ب. سەكىلدى بريتاندىق 62 كومپانيا تىركەلگەن. اعىلشىن بيزنەس وكىلدەرى قارجى, كونسالتينگ, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, IT سالاسىندا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) اشىلعالى بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا 10,9 ملرد دوللاردان استام قاراجات تارتا ءبىلدى, ونىڭ شامامەن 40%-ى Astana International Exchange (AIX) بيرجاسىندا تارتىلدى. J.P. Morgan, Bank of New York, State Street, Citi, BNP Paribas جانە Northern Trust سياقتى الەمدەگى ەڭ ءىرى كاستوديان بانكتەر AIX-ءتىڭ دەپوزيتارلىق كليەنتتەرىنە اينالدى جانە بيرجادا باعالى قاعازداردى ۇستايدى. احقو شەتەلدىك جانە ەلىمىزدىڭ ينۆەستورلارى ساۋدا جاسايتىن ينتەگراتسيالانعان كاپيتال نارىعىن قۇردى. ماسەلەن, 2023 جىلعى قاراشادا AIX-تە ساۋدا-ساتتىقتىڭ 61%-ى شەتەلدىك ينۆەستورلاردان ءتۇستى.
ءىس-شارا اياسىندا ءۇش پانەلدىك سەسسيا ءوتتى, وندا ءىرى شەتەلدىك جانە وتاندىق كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى وتاندىق كاپيتال نارىعىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن, سونداي-اق ورتالىق ازيانىڭ بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان وڭىرىندەگى قارجىلىق قىزمەتتەر سالاسىنداعى وزگەرىستەردى تالقىلادى. سپيكەرلەر اراسىندا كيان زانديەح (Sturgeon Capital اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جونىندەگى باسشىسى), اندجەلا نايت (AFSA تاۋەلسىز ديرەكتورى), حيۋ مورريس (Z/Yen عىلىمي سەرىكتەسى), نيك كاۋفمانن (WOOD&Company اكتسيونەرلىك كاپيتال نارىقتارى بويىنشا باسشىسى), ەۆگەني موناحوۆ (Polymetal International plc ينۆەستورلارمەن بايلانىس جونىندەگى ديرەكتورى), مارات ديقانباەۆ («قازمۇنايگاز ۇك» اق قارجى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى), يۆان ستارتسەۆيچ (Citi اكتسيونەرلىك كاپيتال نارىقتارى جونىندەگى باسشىسى), دجانەت حەكمان (AIX تاۋەلسىز ديرەكتورى), سەيىتجان جانىبەكوۆ («قازاتومونەركاسىپ ۇاك» اق اتقارۋشى ديرەكتورى), ۆيكتور سابو (اbrdn ينۆەستيتسيالار جونىندەگى ديرەكتورى), بوتاگوز ابىشەۆا («قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى), ساۋلە جاقاەۆا («سيتيبانك قازاقستان» اق باسقارما توراعاسى), دەن انگەلاش (Debtwire پروبلەمالىق بەرەشەكتەر جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى) سەكىلدى قاتىسۋشىلار بار.
«قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى قارجىلىق قىزمەتتەر: احقو ويىن ەرەجەلەرىن وزگەرتە الا ما؟» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى سەسسيادا قاتىسۋشىلار قارجى ورتالىعىنىڭ ءوڭىردىڭ قارجى سەكتورىن دامىتۋداعى باستى ءرولى مەن سىن-قاتەرلەرىن تالقىلادى. ەكىنشى سەسسيا قازاقستانداعى اكتسيونەرلىك كاپيتال نارىعىن دامىتۋ بولاشاعىن تالداۋعا ارنالدى. ءۇشىنشى سەسسيادا قاتىسۋشىلار قازاقستانداعى بورىشتىق كاپيتال نارىعىن دامىتۋعا ءوز ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەلى نارىقتىق جاعدايلارعا قاراماستان, 2023 جىلى AIX بيرجاسىندا ليستينگتەر سانى, ساۋدا-ساتتىق كولەمى جانە بيزنەس تارتقان كاپيتال كولەمى سياقتى رەكوردتىق كورسەتكىشتەر تىركەلدى.
احقو بيرجاسى ىسكە قوسىلعان ساتتەن باستاپ تارتىلعان بورىشتىق كاپيتالدىڭ جالپى كولەمى 4,2 ملرد دوللارعا جەتسە, ۇلەستىك كاپيتال 365 ملن-عا تەڭ بولدى. 2023 جىلى ەڭ كوپ ساتىلاتىن باعالى قاعازدار Polymetal International اكتسيالارى بولىپ تىركەلدى. ولار ساۋدا-ساتتىقتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 31,1 %-ىن قۇرادى. ەكىنشى ورىندا 30,7%-بەن «قازمۇنايگاز» تۇر. ال «قازاتومونەركاسىپ» 18,2% كورسەتكىشپەن جوعارى سۇرانىسقا يە.
قارجى نارىعىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولا وتىرىپ, احقو قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, قور نارىعىن قوسا العاندا, ەلدىڭ قارجى سالاسىن دامىتۋعا, سونداي-اق حالىقارالىق كاپيتال نارىقتارىمەن ورتاق جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى ءارى بۇل باعىتتا دامي بەرەدى.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) – بيزنەستى اشۋ ءارى جۇرگىزۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن قولايلى قۇقىقتىق جانە رەتتەۋشى ورتاسى مەن دامىعان ينفراقۇرىلىمى بار تاۋەلسىز يۋريسديكتسيا. احقو-دا تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ سانى الەمنىڭ 78 ەلىنەن 2400-دەن استى.
2023 جىلى احقو ورتالىق ازيا جانە شىعىس ەۋروپا وڭىرىندە (Global Financial Centres Index رەيتينگىنە سايكەس) كوشباسشىلىقتى ساقتاپ, بيزنەستى, ىسكەرلىك ورتانى اشۋ ءارى جۇرگىزۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى قولايلى قۇقىقتىق, رەتتەۋشى ورتانىڭ جانە دامىعان ينفراقۇرىلىمنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتتى. سونداي-اق احقو جاسىل قارجى ورتالىعىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا استانا شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا وڭىرىندە جاسىل قارجى جاھاندىق رەيتينگىندە (GGFI) 1-ءشى ورىنعا تابان تىرەدى.
2023 جىلى قازاقستاننىڭ FATF/EAG ءوزارا باعالاۋ راسىمىنەن ءوتۋى جونىندەگى جوبا ءساتتى اياقتالدى. احقو يۋريسديكتسياسى اقشانى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتارعا (اج/تقق) سايكەس دەپ باعالاندى.
احقو سالىق رەجيمى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) سالىقتىق اشىقتىعىنىڭ جاھاندىق ستاندارتتارىنا سايكەس دەپ تانىلدى.
احقو سوتى مەن حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى (حتو) داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن بەدەلدى ءارى ءتيىمدى الاڭ رەتىندە تانىلدى. احقو سوتىنىڭ توراعاسى لورد بەرنەتت مەلدونسكي, ال حتو توراعاسى توماس كريۋممەل.
