حالىقارالىق حاتتاما راتيفيكاتسيالاندى
وتىرىس بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇقىعىنا كىرەتىن جەكەلەگەن حالىقارالىق شارتتاردى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ورگاندارىنىڭ اكتىلەرىن قولدانۋى جونىندەگى جاعدايلار مەن وتپەلى ەرەجەلەر تۋرالى 2015 جىلعى 8 مامىردا قول قويىلعان حاتتاماعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى.
زاڭ نورمالارىنا سايكەس قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەندىك شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىن جايلاستىرۋدى جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ مەرزىمىن 108 ايعا دەيىن ۇزارتۋ ۇسىنىلادى. حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تولىق فورماتتى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك رەتىندە جان-جاقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە نىعايتۋعا ىقپال ەتپەك.
تالىمگەرلىك ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى
سونداي-اق سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءبىلىم بەرۋ, تالىمگەرلىك جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قارادى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى, جەتىم بالالارعا ارنالعان تالىمگەرلىك ينستيتۋتىن ەنگىزۋدى جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ باسقارۋ ەركىندىگىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى.
بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەرەزەلەردىڭ اشىلۋىنا توسقاۋىل قوياتىن ارنايى تەتىكتەردى مىندەتتى تۇردە ورناتۋ بويىنشا زاڭنامالىق تالاپتار بەلگىلەنەدى جانە مەكتەپتەر, بالاباقشالار مەن اۋرۋحانالاردى ەسەپكە الماي, كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنادى. ودان بولەك, زاڭدا بالاباقشالارعا ورىن بەرۋدىڭ بىرىڭعاي كەزەگىن جانە مەكتەپتەردە ۇيالى تەلەفونداردى پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بەلگىلەۋ جونىندە نورمالار قاراستىرىلعان. بۇل اتا-انالار ءۇشىن ماڭىزدى جاڭالىق ەكەنى انىق.
سونىمەن قاتار سەناتورلار ماقۇلداعان اتالعان زاڭعا سايكەس, ەندى كامەلەتكە تولعان ازاماتتار بالالار ۇيىندە تۇراتىن جەتىم بالالارعا تالىمگەر بولا الادى. قۇجاتتا وسى وتەۋسىز قىزمەتكە ۇمىتكەر كانديداتتارعا قويىلاتىن تالاپتار مەن قۇقىقتار جانە جۇكتەلەتىن مىندەتتەر كورسەتىلگەن.
«مەملەكەت باسشىسى بالالارعا ءبىلىم بەرۋ, سونداي-اق ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ۇنەمى باسا ءمان بەرىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن پەداگوگتەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, وسى ماماندىقتى تاڭداعان ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسىن ۇلعايتۋ, بالاباقشا تاربيەشىلەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ سياقتى اۋقىمدى ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇگىن ماقۇلدانعان زاڭ بۇل سالاداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيتىن ماڭىزدى تۇزەتۋلەردى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, بالالار قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى جاڭا ەرەجەلەر قاراستىرىلعان. وسى زاڭ ارقىلى جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا تالىمگەرلىك ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى. الداعى ۋاقىتتا ماقۇلدانعان زاڭ جاس ۇرپاقتىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
ۆانداليزمگە جازانى كۇشەيتۋ كەرەك
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قاتىستى وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. سەناتور اندرەي لۋكين ەلىمىزدەگى ءۆانداليزمنىڭ جيىلەپ كەتكەنى تۋرالى ماسەلە كوتەردى. دەپۋتات 2023 جىلى بەس مىڭنان استام تۇرعىن اباتتاندىرۋ ەرەجەسىن بۇزعانى تۋرالى دەرەكتى جاريا ەتتى. ءتارتىپ بۇزۋشىلار جاسىل جەلەك پەن اعاشتاردى جويىپ جىبەرىپ, ايالدامالار مەن ليفتتەردى بۇزىپ, باسقا دا ينفراقۇرىلىمدىق جانە كوشەدەگى ساندىك نىسانداردى قيراتتى.
ء«بىر كەزدەرى ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ىبىقتى ساي شاتقالىنىڭ قابىرعاسىنا ەسىمىن بالعا-قاشاۋمەن ويىپ جازعان مادەنيەت سالاسى شەنەۋنىگىنىڭ ارەكەتى جۇرتشىلىق اراسىندا ءدۇمپۋ تۋعىزعان بولاتىن. بۇل ادامداردى وسىلاي جاساۋعا نە يتەرمەلەيدى؟ ارينە, بۇزاقىلاردىڭ ارەكەتى زاڭ بويىنشا قۋدالانادى جانە ءتارتىپ بۇزعاندارعا ايىپپۇل سالىنۋى دا, قاماۋعا الىنۋى دا مۇمكىن. ءتيىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر وتكەن جىلدىڭ باسىندا قابىلداندى. دەگەنمەن تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, قولدانىستاعى شارالار جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر», دەدى سەناتور.
ا.لۋكين پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۆانداليزم كورىنىستەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ودان ءارى كۇشەيتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتقانىن, سونداي-اق ۇكىمەتكە ونىمەن كۇرەسۋ تەتىكتەرىن ۇسىنعانىن حابارلادى.
«ۆانداليزم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى جانە زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىنامىن. سونىمەن بىرگە قازىرگى ۋاقىتتا ۆانداليزمگە قارسى كۇرەس نەگىزىنەن قۇقىقتىق سالادا جازالاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان حالىقارالىق وڭ تاجىريبەنى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ جانە ءۆانداليزمنىڭ الدىن الۋدا كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىن پىسىقتاۋ ماڭىزدى. ولار ءوز ونىمدەرى ارقىلى جاڭا جاعدايدىڭ الدىن الۋعا, حالىقتىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەدى, مۇنداي ارەكەتتەردىڭ زاڭسىزدىعىن قولجەتىمدى تاسىلدەرمەن تۇسىندىرە الادى», دەدى دەپۋتات.
اۆتونەسيە وتاندىق ءوندىرىستى قولداي ما؟
سۇلتانبەك ماكەجانوۆ وتاندىق اۆتوپاركتى جاڭارتۋ جانە حالىقتى اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قاتىستى پروبلەمالاردى اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ۇسىنعان جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە كولەمى حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الماي وتىر. ونى autonesie.kz پلاتفورماسىندا 18 سەكۋند ىشىندە اياقتالعان ليميت مولشەرى پاش ەتتى.
«2015 جىلدان باستاپ مەملەكەت جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ ارقىلى وتاندىق ءاۆتووندىرۋشىنى قولداۋدىڭ نارىقتىق تەتىگىن قولدانىپ كەلەدى. مەملەكەت وتاندىق ءاۆتووندىرۋشىنى قولداي وتىرىپ, وسىندا وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ قازاقستاندىق قۇرامداس بولىگى ارتا تۇسەتىنىنە سەنىپ وتىر. مەملەكەت قارجىلاندىراتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە وتاندىق اۆتوكولىك ءوندىرىسىن دامىتۋعا ءىس جۇزىندە اسەر ەتكەن جوق دەپ ايتۋعا بولادى», دەدى دەپۋتات.
س.ماكەجانوۆ وسىعان بايلانىستى جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋدىڭ جانە جالپى اۆتوكولىك ءوندىرىسى سالاسىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ۇكىمەتتىڭ اتىنا بىرقاتار ماسەلە ايتتى.
«ەلىمىزدەگى جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ اۆتوكولىك پاركىن جاڭارتۋ مەن حالىقتى اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى. مەملەكەت اۆتوپاركتى جاڭارتۋ ءۇشىن سىرتتان اكەلىنەتىن اۆتوكولىككە باستاپقى تىركەۋ ەنگىزدى. باستاپقى تىركەۋ قۇنى اكەلىنەتىن اۆتوكولىكتىڭ شىعارىلعان جىلىنا بايلانىستى. ول بويىنشا ەسكى كولىك اكەلۋ ءتيىمسىز بولۋى كەرەك ەدى, الايدا ءىس جۇزىندە بۇل بارلىق كولىكتىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلىپ سوقتى. كادەگە جاراتۋ الىمىن ەنگىزۋ دە كولىك باعاسىنىڭ وسۋىنە ەداۋىر اسەر ەتتى», دەدى سەناتور.
اۋىل مادەنيەتىنە قامقورلىق قاجەت
اۋىل جاستارى مەن تۇرعىندارى مادەني ديسكريميناتسياعا ۇشىراماۋى قاجەت. دارحان قىدىرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىلدىق جەرلەردەگى مادەنيەت ۇيلەرى مەن كىتاپحانالاردى دامىتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتى.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە, اۋىل تۇرعىندارى مەن جاستارىنا دەمالىس ۋاقىتتارىن ءتيىمدى وتكىزەتىن, وزدەرىن دامىتاتىن ءتۇرلى ۇيىرمە مەن سەكتسيا جەتىسپەيدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان 2035 مادەنيەت ءۇيىنىڭ 770-ءى جانە 2006 اۋىلدىق كلۋبتىڭ 608-ءى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. ولاردىڭ كەيبىرى توزعان, ال باسقالارى توتەنشە جاعدايدا تۇر. جۇيەسىز ۋربانيزاتسيا مادەني يممۋنيتەتى تومەن مارگينال جاستاردىڭ قاتارىن كوبەيتىپ جاتىر.
سەناتور سونىمەن قاتار قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 3 891 كىتاپحانا جۇمىس ىستەيتىنىن, ونىڭ 79%-ى اۋىلدىق جەردە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. الايدا ولاردىڭ كوپشىلىگى ەسكىرگەن جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جەتكىلىكسىز. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كوبىنە «قالدىق قاعيداتى» بويىنشا بولەتىن شامالى قارجى كىتاپ قورىن تولتىرۋعا جەتپەيدى.
«قۇبىلعان زاماندا قۇبىلادان جاڭىلماس ءۇشىن قۇندىلىقتار قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ءبىز «ۆانداليزم كوبەيدى, قاتىگەزدىك ارتتى, ايالدامانى قيراتاتىن, جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىسىن ۇراتىن جۇگەنسىزدىك قايدان شىقتى, مادەنيەتىمىز نەگە تومەندەدى؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويامىز. مادەنيەت ءۇيى جوق جەردە مادەنيەت قايدان بولسىن؟ اۋىلدا مادەني ينفراقۇرىلىم بولماي, كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ دامۋى قيىن. كىتاپحاناسى توزعان, باس قوساتىن مادەنيەت ءۇيى ەسكىرگەن, كينو كورۋگە, كونتسەرت تاماشالاۋعا, سپورتپەن اينالىسۋعا جاعدايى جوق اۋىل جاستارى مەن تۇرعىندار سوندا نەمەن اينالىسادى؟ مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن كىتاپحانا اشۋدى ارماندايتىنىن ايتقان ەدى. سوعان سايكەس اۋىل كىتاپحانالارى سالىنا ما؟ جالپى, اۋىلدىڭ مادەني ءومىرىن دامىتۋعا ارنايى باعدارلاما بار ما؟», دەدى د.قىدىرالى.
بۇعان قوسا وتىرىس بارىسىندا سەناتور گەننادي شيپوۆسكيح قۇرىلىس سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, جوسىقسىز قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋدى ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ال امانگەلدى نۇعمانوۆ ۇكىمەتتىڭ نازارىن قازاقستان مەن رەسەي شەكاراسىنداعى «جايسان» وتكىزۋ پۋنكتتىنىڭ شامادان تىس جۇكتەلۋىنە جانە ەلدەگى تەمىرجول ۆوكزالدارىنىڭ جاي-كۇيىنە قاتىستى تۇيتكىلدەرگە اۋداردى.
سەناتور امانگەلدى تولاميسوۆ ۇكىمەتتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە قورعاۋدى كۇشەيتۋگە جانە ولاردىڭ مارتەبەسىن وسى تۇرعىدا اسكەري جانە پوليتسيا مارتەبەسىنە تەڭەستىرۋگە شاقىردى.
