سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
بۇل كۇنى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەسىپ جۇرگەن مەديتسينالىق ورتالىقتاردىڭ دارىگەرلەرى ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرادى. عىلىمي كونفەرەنتسيالاردان بولەك, اۋرۋدى جەڭىپ شىققان پاتسيەنتتەر مەن دارىگەرلەردىڭ ەرلىگى تۋرالى ايتىلادى. كوبىنە-كوپ حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارىنا كوڭىل بولىنەدى. ويتكەنى دارىگەرلەر, سونىڭ ىشىندە ونكولوگتەر قاتەرلى ىسىكتى مەيلىنشە ەرتە ساتىدا انىقتاسا, ەم قوناتىنىن ايتادى. بۇل پىكىردى استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى ونكولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جوعارى ساناتتى حيرۋرگ مامان اباي ماقىشەۆ تا قوشتادى.
– الەم ەلدەرى قاتەرلى ىسىككە قارسى ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرىپ, ءتۇرلى قادامعا بارىپ جاتقانىمەن ءولىم-ءجىتىم ازايماي تۇر. اۋرۋدىڭ پايدا بولىپ, دامۋىنا ءبىر ەمەس, بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. بىرىنشىدەن, پاتسيەنتتەر كوبىنە-كوپ قاتەرلى ىسىك مەتاستاز بەرگەندە, ياعني باسقا اعزالارعا تاراعاندا, اۋرۋدىڭ سوڭعى ساتىسىندا مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنىپ جاتادى. بۇل كەزەڭدە ەمشارالار كۇردەلى, قيىن بولادى. ەكىنشىدەن, قاتەرلى ىسىك كوبىنە تەمەكى شەگۋ, دۇرىس تاماقتانباۋ, فيزيكالىق بەلسەندىلىكتىڭ ازدىعى, رادياتسيا, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى جانە گەنەتيكالىق بەيىمدىلىك سياقتى مىنەز-ق ۇلىقتان نەمەسە ەكولوگيالىق قاۋىپ فاكتورلارى بار ولكەلەردە تۇراتىن ادامداردا داميدى. ءۇشىنشى, قاتەرلى ىسىك, ونىڭ سەبەپ-سالدارى, بەلگىلەرى جانە الدىن الۋ ادىستەرى تۋرالى ءبىلىم بەرۋ, حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەرتە انىقتاۋعا جانە ەمدەۋگە كومەكتەسەتىن شەشۋشى فاكتور سانالادى. جالپى العاندا, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋ ءۇشىن پروفيلاكتيكانى جاقسارتىپ, ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرىپ, سالادا ساپانى جوعارىلاتۋ ارقىلى ازايتۋعا بولادى,– دەيدى دوكتور.
عىلىم-ءبىلىم, مەديتسينانىڭ ءبىر ورىندا تۇرالاپ قالماي, جىلدان-جىلعا دامۋدىڭ ۇستىنە دامىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. جىل سايىن عىلىمدار نەبىر اۋرۋلاردىڭ ەمىن ويلاپ تابادى. وكىنىشكە قاراي, ءالى كۇنگە دەيىن قاتەرلى ىسىكتىڭ قالاي پايدا بولاتىنى, وشاعى, ناقتى سەبەپ-سالدارى بەلگىسىز. بىراق قاتەرلى ىسىككە الىپ باراتىن بىرنەشە قاۋىپ فاكتورى كوپكە ءمالىم دەپ ويلايمىز. مىسالى, تەمەكى شەگۋ – وكپە, اۋىز قۋىسىنىڭ, جۇتقىنشاقتىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن اعزانىڭ قاتەرلى ىسىگىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن قاۋىپتى فاكتور. گەنەتيكالىق بەيىمدىلىك دەگەن بار. ياعني كەيبىر گەندىك مۋتاتسيالار قاتەرلى ىسىك ىقتيمالدىعىن ارتتىرۋى مۇمكىن. جۇقپالى اۋرۋلاردى ايتار بولساق, ادام پاپيللوماۆيرۋسى (HPV), ۆ جانە س گەپاتيتى سياقتى كەيبىر ينفەكتسيالار قاتەرلى ىسىكتىڭ دامۋىمەن بايلانىستى بولۋى ىقتيمال. سونداي-اق ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەر تەرى ىسىگىنىڭ دامۋىنا اكەلۋى مۇمكىن ەكەن. جوعارى دوزالى ساۋلەلەنۋ, وسىنىڭ ىشىندە رەنتگەن ساۋلەلەرى نەمەسە ساۋلەلىك تەراپيا سياقتى ۇزاقمەرزىمدى ساۋلەلەنۋ قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ دامۋ قاۋپىن ارتتىرۋى ىقتيمال. وسىنىڭ بارلىعىن ەلەپ-ەسكەرىپ وتىرعان كۇننىڭ وزىندە باستاپقى كەزەڭدەرىندە ناقتى سيمپتومدارسىز داميتىن قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن انىقتاۋ – ءتىپتى وڭاي ەمەس.
كەيبىر مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ 250-دەن اسا ءتۇرى بار دەسەدى. ال ەلدە قاتەرلى ىسىكتىڭ وكپە وبىرى, اسقازان وبىرى, ءسۇت بەزى وبىرى, جاتىر موينى وبىرى سەكىلدى تۇرلەرى ءجيى كەزدەسەدى. وسىنىڭ ىشىندە وكپەنىڭ قاتەرلى ىسىگى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ بارادى. بۇل تەمەكى شەگۋمەن, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىمەن بايلانىستى. اسقازاننىڭ قاتەرلى ىسىگى ەلدە, اسىرەسە ەر ادامدار اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن قاتەرلى ىسىكتەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. مۇنىڭ سەبەپ-سالدارى تۇقىمقۋالاۋشىلىققا, سونداي-اق تۇزدى جانە ىستالعان تاعامداردى ءجيى تۇتىنۋمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى ايەلدەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. كەيىنگى جىلدارى اۋرۋدىڭ وسى تۇرىنەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋدىڭ وڭ ءۇردىسى بايقالعانىمەن, ونىڭ الدىن الۋ جانە ەرتە انىقتاۋ ەلىمىزدىڭ مەديتسينا جۇيەسىندەگى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك.
الەمدە قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنىڭ تۇرىنە قاراي تەراپيالىق ەمشارالار دامىپ جاتىر. قۋانتارلىق جاي, قۇپتارلىق شەشىم. بىراق وسى كۇنگە دەيىن قاتەرلى ىسىككە قارسى ناقتى ءدارى-دارمەك تابىلمادى. بۇل – ەندى مەديتسينا قاۋىمداستىعىن تولعاندىراتىن سۇراق.
– قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ ەمى تۋرالى ماسەلە ونداعان جىلدار بويى قويىلىپ, عىلىمي ورتادا جانە جالپى قوعامدا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. حيرۋرگيا, ساۋلەلى ەم جانە حيميوتەراپيا سياقتى قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋدەگى ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە قاراماستان, ءالى دە شىنايى امبەباپ ەم جوق. مۇنىڭ سەبەبى قاتەرلى ىسىك كلەتكالارىنىڭ كۇردەلى بولۋىنان جانە ىسىكتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا اسەر ەتەتىن كوپتەگەن فاكتورعا بايلانىستى بولىپ تۇر. قاتەرلى ىسىك – اعزاداعى جاسۋشالاردىڭ دۇرىس بولىنبەۋىمەن جانە وسۋىمەن سيپاتتالاتىن كۇردەلى اۋرۋ. مۇندا ءاتيپتى جاسۋشالار ءوسىپ, اينالاداعى تىندەر مەن اعزالارعا ەنىپ, قان مەن ليمفاعا تاراپ, دەنەنىڭ باسقا بولىكتەرىندە جاڭا ىسىكتەر تۋدىرۋى مۇمكىن. بۇل – مەتاستاز دەپ اتالادى. قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارى تەك ورنالاسقان جەرى بويىنشا عانا ەمەس, گەنەتيكالىق ماتەريالىنىڭ ءتۇرى مەن وزگەرىستەرى بويىنشا دا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بۇل ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدى ودان دا كۇردەلەندىرەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى ا.ماقىشەۆ.
ونكولوگتىڭ ايتۋىنشا, قاتەرلى ىسىكتەردىڭ كوبى ادام اعزاسىندا ۇزاق داميدى. ءتىپتى ىسىكتىڭ باستاپقى كەزەڭىن تولىق مەديتسينالىق تەكسەرۋ بارىسىندا دا بىردەن انىقتاۋ قيىن ەكەنى جوعارىدا ايتىلدى. قاتەرلى ىسىككە قارسى ەمنىڭ ءالى تابىلماۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – سالادا كلينيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ قيىندىعى. مۇندا عالىمدارعا قويىلاتىن تالاپ قاتاڭ. بۇگىندە ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا شالدىققانداردىڭ اراسىندا 30-40 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ كوبەيگەنى بايقالادى. ەمى كۇردەلى اۋرۋ جىلدان-جىلعا «جاسارىپ» بارادى. ىسىكتىڭ كەيبىر تۇرلەرى تۇقىم قۋالاۋشىلىقپەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ەگەر جاس ازاماتتىڭ وتباسىندا بۇرىن قاتەرلى ىسىككە شالدىققاندار بولسا, وندا سول تۇلعانىڭ قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ قاۋپى جوعارى بولۋى مۇمكىن. جاستار اراسىندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا قاراماستان, قاتەرلى ىسىك نەگىزىنەن ەگدە جاستاعى ادامدارعا اسەر ەتەتىن اۋرۋ بولىپ قالا بەرەدى. سول سەبەپتى دە دارىگەرلەر قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋدىڭ كىلتى – مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ۋاقتىلى ءوتىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدا دەيدى.
پروفەسسور-عالىمدار قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىمەن قوعام بولىپ كۇرەسۋگە شاقىرادى. بۇل – تەك مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مامانداردىڭ ماسەلەسى ەمەس. ەل-جۇرت قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ شارالارى مەن ەمدەۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرى تۋرالى تەرەڭ بىلە بەرمەيدى. سالدارىنان پاتسيەنتتەر ەرتە دياگنوستيكانىڭ ماڭىزىن, اۋرۋدىڭ الدىن الۋ مۇمكىندىكتەرىن تۇسىنبەيدى. كوپتەگەن ازامات وزدەرى نەمەسە جاقىن ادامدارى وسى اۋرۋمەن بەتپە-بەت كەلمەيىنشە, قاتەرلى ىسىك تۋرالى اقپاراتتى بايىپپەن قابىلدامايتىنى تاعى بار.
قاتەرلى ىسىكتى ەرتە ساتىدا انىقتاۋ ءۇشىن تۇرعىنداردى مەديتسينالىق پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن وتۋگە ىنتالاندىرۋدىڭ بىرنەشە جولى بار ەكەن. ءبىرىنشى كەزەكتە دارىگەرلەر پاتسيەنتتەرگە وبىردى ەرتە انىقتاۋ ەمدى ەرتە باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ءتۇسىندىرۋى كەرەك. قاتەرلى ىسىك بولاتىن ءولىم-ءجىتىم كوبەيگەنىن جانە ىسىكتى تەك ءجىتى تەكسەرۋلەر ارقىلى انىقتاۋعا بولاتىنىن ەسكەرتكەن ءجون. ءارى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر اقىسىز ەكەنىن حابارلاعان ءلازىم. ءيا, قازىر ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى زەرتتەۋ جانە دياگنوستيكالاۋ دەڭگەيى ايتارلىقتاي جاقسارعان. مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردىڭ الەۋەتى قاتەرلى ىسىك اۋرۋىن ەرتە كەزەڭدەردە انىقتاۋعا الەۋەتتى. سوعان قاراماستان ادامزاتتىڭ ءومىر سالتى مەن قورشاعان ورتانىڭ وزگەرۋى دە قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ ورشۋىنە اسەر ەتەدى. قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ءار ەل, ايماقتا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, كەيبىر دامىعان ەلدەردە جۇيەلى اقپاراتتاندىرۋدىڭ, ساپالى دياگنوستيكالىق باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسىندە ونكولوگيالىق اۋرۋلار تومەندەگەن. ءبىز دە سول كوشتەن قالماي, سالاعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ وتىرساق, ودان ەش ۇتىلماسپىز. مۇنى جاقسى بىلەتىن دارىگەرلەر مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇيىمداسىپ, ۇتىمدى شەشىم قابىلداۋدان اينىماۋى كەرەك.
