– ءسىز قازاق تىلىندەگى دىبىستىق حابارلامانى ماتىنگە اينالدىراتىن قوسىمشا جاساپ شىققان ەدىڭىز. بۇل جوبا قالاي ازىرلەندى؟ قازىر جۇمىسى قالاي دامىپ جاتىر؟
– داۋىستى ماتىنگە اينالدىرۋ جۇيەسىن جاساپ شىققانىمىزعا 2 جىلداي بولدى. جوبامىز اشىق جۇيەدە جۇمىس ىستەپ تۇر. قولدانىسقا يە بولىپ جاتىر. كەيىنىرەك ونىڭ ترانسكريپتسيا جاسايتىن نۇسقاسىن جاساپ شىققان ەدىك. بىراق بارلىق جۇيەنى اشىق جەلىدە ۇستاپ تۇرۋ ءبىراز قارجىنى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى ونى شەتەلدىك كومپانياعا ساتىپ جىبەردىك. قازىرگى كەزدە ۇلكەن تىلدىك مودەلدى دامىتۋعا كۇش جۇمساپ جاتىرمىز. بۇل ChatGPT سەكىلدى اۋقىمدى جۇيە. قازاق تىلىندە سۇحباتتاسا الاتىن تىلدىك مودەلدى دايىنداۋ ءۇشىن وتە ۇلكەن دەرەكقور قاجەت جانە ميللياردقا جۋىق پارامەترگە وقىتۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان قازىرگى كەزدە دەرەكتەر جيناۋ, ۇلكەن تىلدىك مودەلدى قۇرۋ بويىنشا جاۋاپتى مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. وسى جىلدىڭ ورتاسىندا نەمەسە سوڭىنا قاراي جۇيەنى قۇرۋعا ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزۋدى باستايمىز. بۇعان قوسا, تابيعي ءتىلدى وڭدەۋ بويىنشا ءبىرشاما جۇمىستى جەلىگە شىعارىپ كورسەتتىك. ول كريمينالدىق ءمانى بار اقپاراتتاردى انىقتاۋعا جانە كلاسسيفيكاتسيا جاساۋعا كومەكتەسەدى. كۇردەلى مورفولوگيالىق ءتىلدى زەرتتەۋ بويىنشا دا ىزدەنىستەرىمىز بار.
– الەمدە جاساندى ينتەللەكت قارقىندى دامىپ كەلەدى. ال ونىڭ ءبىزدىڭ نارىقتاعى بولاشاعى قانداي؟
– مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامىتۋىمىز كەرەك. ونى دامىتپاساق, وندىرىسكە كىرگىزبەسەك, ءبىز باسقا مەملەكەتتەرگە تاۋەلدى بولىپ ءومىر سۇرەمىز. پرەزيدەنت ارنايى جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارىن قۇرىپ, سول جەرگە بارلىق جۇمىستى شوعىرلاندىرۋعا, مىقتى ينتەللەكتۋالدىق جۇيەلەردى جاساۋعا تاپسىرما بەرگەنى ەسىمىزدە. سونىڭ اياسىندا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. مىسالى, داۋىستى ماتىنگە اينالدىرۋ, ءماتىندى داۋىسقا اينالدىرۋ, ىزدەۋ جۇيەلەرىن ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە قولجەتىمدى ءارى وتاندىق ءونىم. وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇردىسى دە شەت قالىپ جاتقان جوق. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين اتقارىلعان جۇمىستاردى ايتىپ, كورسەتىپ ءجۇر. بولىنگەن قاراجات تا از ەمەس. وندىرىسكە كەلەتىن بولساق, ەلىمىزدە كولىك جاساۋ سالاسى روبوتتاندىرىلىپ, اۆتوماتتاندىرىلىپ جاتىر. بىلەسىزدەر, كەن ورىندارىندا قايعىلى جاعدايلار بولدى. سوعان بايلانىستى ادام تۇسۋگە بولمايتىن جەرلەرگە ينتەللەكتۋالدى جۇيەدە جاساقتالعان روبوت جۇمىسشىلاردى جىبەرۋ جاعى, اگرارلىق سالادا ەلەكتروندى تراكتورلاردى پايدالانۋ, ولاردىڭ جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر.
– جاساندى ينتەللەكت جونىندە كوپ ايتامىز, تالقىلايمىز, بىراق ونى وندىرىسكە ەنگىزۋدە ماسەلە كوپ سياقتى. اسىرەسە قازاق تىلىندەگى دامۋىندا قانداي كەدەرگىلەر بار؟
– بۇرىن قازاق تىلىندە قوسىمشالار مۇلدە جوق ەدى. ىزدەۋ جۇيەلەرى, اۋدارۋ ءىسى جولعا قويىلماعان بولاتىن. دامۋ ءۇردىسى بىردەن بولا سالمايدى. وعان اسەر ەتەتىن فاكتورلار بار. ماسەلەن, سۇرانىس. قازاق تىلىندە سۇرانىس از. ويتكەنى حالىق سانى ازىرگە 20 ميلليون عانا. سوعان قاراماستان, بىزدە دامۋعا قادامدار جاسالىپ جاتىر. عىلىم دەگەن ول – ۇلكەن مۇحيت. ال ءبىزدىڭ ىستەپ جاتقانىمىز تامشىداي دۇنيە. سوندا دا ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت جاقسى دامىپ كەلە جاتىر دەپ ايتا الامىز. مىسالى, ChatGPT قازاق تىلىندە سويلەي الادى, ءماتىن جازا الادى, ويدى جەتكىزە الادى. ونىڭ ءبارىن ءبىزدىڭ اشىق جۇيەدەن الىپ وتىر. ءيا, شەتەلدە بۇعان ميللياردتاعان قاراجات بولىنەدى. ال بىزدە ولاي ەمەس. سوندىقتان ونىڭ دامۋىن تەجەيتىن نارسەلەر بارشىلىق. بىراق توقتاپ تۇرعان جوق.
– پرەزيدەنتتىڭ ءوزى وسى سالانى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. سىزدىڭشە, مەملەكەت تاراپىنان جاساندى ينتەللەكت سالاسى بويىنشا ناقتى قانداي قادامدار جاسالىپ, جوبالارعا قالاي قولداۋ كورسەتىلۋى قاجەت؟
– ءبىز عىلىمنىڭ قاجەت ەكەنىن تۇسىندىك. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن عىلىمعا قارجى كوبىرەك بولىنە باستادى. جاستارعا ارنالعان ارنايى باعدارلامالار جاسالىپ جاتىر. شەتەلدە, شەتەلدىڭ ۇزدىك زەرتحانالارىندا وقىتۋ جۇمىسى قولعا الىندى. مۇنىڭ بارلىعى مامان دايارلاۋعا باعىتتالعان جۇمىس. سول ماماندار بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكتىنى ىسكە اسىرادى. سونىمەن قاتار عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا نازار اۋدارىلىپ جاتىر. سوندىقتان ەشتەڭە ىستەلمەي جاتىر دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. قازىر حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسى وڭتايلاندىرىلعان. كوپ قىزمەتتى ونلاين الىپ وتىرمىز. دەرەكتەردى وڭدەۋ, تەز شەشىم قابىلداۋ جاعىنان جاساندى ينتەللەكت جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال جوبالاردى دامىتۋدا تەك مەملەكەت ەمەس, شاعىن ءوندىرىس كوزدەرىن تارتۋ دا جولعا قويىلعان. ەگەر وسى جۇيە دۇرىستاپ ىسكە اسىرىلسا, جوبالار وندىرىسكە تىكەلەي ەنۋگە مۇمكىندىك الادى. بۇعان قوسا عىلىمعا قاتىستى جاڭا زاڭ قابىلدانسا, عىلىمي جوبالارعا سەپتىگى تيەر ەدى.
– وسى سالادا وزگە ەلدەر دە ءبىزدىڭ نارىققا شىققىسى كەلەدى. ءبىز ولارمەن باسەكەلەسە الامىز با؟
– ءوز نارىعىن جاۋلاپ العان كەز كەلگەن كومپانيا وزگە ەلدەرگە شىققىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ كومپانيالاردىڭ كەيبىرى شەتەل نارىعىنا ويىستى. بۇل باسەكەلەستىك بولۋى ءۇشىن كەرەك. باسەكەلەستىك باعانى تۇسىرەدى, مامانداردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءيا, بىزگە امەريكانىڭ كومپانيالارى كەلىپ جاتىر. ويتكەنى ولاردىڭ دامىعان, جەتىلگەن جۇيەلەرى بار. ونىڭ قاسىندا وتاندىق جۇيەلەر دامىماي قالىپ جاتىر. ويتكەنى ءبىزدىڭ كومپانيالار ميلليونداپ قارجى جۇمساسا, ولار ميللياردتاپ جۇمسايدى. ايىرماشىلىق وسىندا. ياعني كىم كوپ اقشا بولەدى, سول كومپانيا نارىقتى جاۋلاپ الادى. بيزنەستىڭ ەرەجەسى سونداي. وتاندىق كومپانيا ءبىزدىڭ سەكتوردا عانا جۇمىس ىستەگەندىكتەن, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولادى. ال شەتەلدىك كومپانيالار وزگە نارىقتى وڭاي جاۋلاپ الىپ جاتىر. مىسالى, كوپشىلىك كوپ قولداناتىن «ياندەكس» قوسىمشاسىن تىلگە تيەك ەتسەك بولادى.
– بۇل جۇيە ارقىلى تاعى دا جاڭا جوبالار جاساۋ جوسپارىڭىزدا بار ما؟
– ءيا. جوعارىدا ايتقانىمداي, ەڭ ءبىرىنشى, ۇلكەن تىلدىك مودەل قۇرۋ. قازىر ۇلكەن تىلدىك مودەلدەر ەڭ جەتىك جۇيەلەردى قۇرۋدا قولدانىلىپ جاتىر. ونىڭ ءبىرى – ChatGPT. ەكىنشى, اگروسەكتورعا قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بۇل سەكتوردا فاتوندى-لازەرلىك تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, تۇقىمدى بايىتۋ ارقىلى ءونىمدى 30 پايىزعا ارتتىرعىمىز كەلەدى. سىناق جاساۋدى جاقىندا باستايمىز. قالادان جىلىجاي ىزدەپ تاۋىپ, سول جەردە ءبىزدىڭ جاساندى ينتەللەكت پەن اپپاراتتى بىرىكتىرىپ, اگروسالادا نەيروجەلىنى قولدانۋدى قولعا الدىق. بۇدان بولەك, بيوينفورماتيكا باعىتىنا كوڭىل ءبولىپ جاتىرمىز. جاساندى ينتەللەكت مەديتسينا سالاسىنا دا ەنىپ ۇلگەرگەن. قازىر ءتۇرلى اۋرۋلاردى انىقتايتىن جۇيەلەر بار. مرت, ۋزي وسىنىڭ بارىندە نەيروجەلى كومەكشى بولىپ وتىر. بىزگە جىلدام اقپارات بەرە الادى. ال ءوز جوبامىزعا كەلەتىن بولساق, قازىر ءبىز كوز اۋرۋلارىن زەرتتەپ جاتىرمىز. گلاۋكوما دەگەن جازىلمايتىن اۋرۋدى انىقتايتىن ەكسپەريمەنتتىك جوبانى قولعا الدىق. ءبىز ازىرگە پاتولوگيالاردىڭ ىشىندەگى كىشكەنتاي عانا ءبىر بولىگىن انىقتاپ جاتساق, شەتەلدىك كومپانيالار بىرنەشە پاتولوگيانى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەلەر جاساۋ ۇستىندە. بىراق جالپى ەلىمىزدە مەن سياقتى وسى سالادا ىزدەنىپ جۇرگەن ازاماتتار وتە كوپ.
– جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قاۋپى دە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ونىڭ دامۋى قوعامعا قالاي اسەر ەتەدى؟
– ارينە, قاۋپى دە بار. ويتكەنى كەز كەلگەن جۇيەنى جاساعاننان كەيىن وسى جۇيەگە قارسى جۇيەلەر دە پايدا بولادى. قازىر اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ءارتۇرلى جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانادى. ول جەلى پايدالانۋشىلارىنىڭ قۇپيا ءسوزىن ۇرلاپ الۋى مۇمكىن نەمەسە تەرىس پيعىلدا جاسالعان چات-بوتتار مەسسەندجەرلەردە باسقا ادامنىڭ اتىنان حات جازىپ الاياقتىق جاساۋى مۇمكىن. مۇنداي ينتەللەكتۋالدىق جۇيەلەر كوپ. قورعانىس سالاسىندا دا, وندىرىستەردە دە روبوتتار ءجيى قولدانىلىپ جاتىر. ارينە, بۇل ادامي فاكتورلاردىڭ اسەرىن ازايتادى. بىراق ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى بار. ياعني ءوندىرىستىڭ اۆتوماتتاندىرىلۋى بۇل ماسەلەنى كۇردەلەندىرە ءتۇسۋى ىقتيمال. بۇعان قوسا مونيتورينگ جاساپ وتىراتىن نەيروجەلىلەردى ايتۋعا بولادى. ولار ادامدى قاداعالاپ وتىرادى. وسىنداي دۇنيەلەردىڭ بايقالا بەرمەيتىن قاۋپى كوپ. ال ءبىزدىڭ جوبالارىمىز – اشىق جۇيە, عىلىمي جۇيە. سوندىقتان ءبىز ادامعا پايداسىن تيگىزەتىن ينتەللەكتۋالدىق جوبالار جاساۋعا اتسالىسىپ جاتىرمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
ايتولعان ءجۇنىسحان,
«Egemen Qazaqstan»
