– بەرىك نوعاي ۇلى, وتكەن جىلى پرەزيدەنت باس پروكۋراتۋراعا ينۆەستيتسيالاردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. بۇل باستاما ينۆەستورلار تاراپىنان قولداۋ تاپقانى دا راس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى قالاي ورىندالىپ جاتىر؟
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازىر ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ, ونى مونوپوليادان ارىلتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, بيزنەستى قولداۋ جانە ينۆەستيتسيالار تارتۋ باعىتىندا ءبىراز جۇمىس اتقارىلىپ كەلەدى. اسىرەسە ەلىمىز ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى ينۆەستيتسيا – ەل ەكونوميكاسىنىڭ تەمىرقازىعى, ەلىمىزدىڭ جاhاندىق دەڭگەيدەگى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ كىلتى.
مەملەكەت باسشىسى ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ ۇلتتىق باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزگە تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 400 ميلليارد دوللاردان اسادى. تەك 2022 جىلى شەتەلدەن 28 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن ينۆەستيتسيا كىردى. بۇل – كەيىنگى 10 جىل ىشىندەگى رەكورد. ەل ەكونوميكاسىنا الەمنىڭ ءىرى ينۆەستورلارىن تارتۋ مۇمكىندىگىمىز مول. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش پەن گەرمانياعا رەسمي ساپارىنان كەيىن IT, مەديتسينا, كولىك جانە مەتاللۋرگيا سالالارىنداعى ءىرى الەمدىك كومپانيالار قازاقستاندىق نارىققا كەلۋگە ىنتالى ەكەندىكتەرىن كورسەتتى. سەبەبى بىزدە ەنەرگەتيكا, تابيعي رەسۋرستار, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەلەردىڭ الەۋەتى مول.
ەلىمىزگە تارتىلعان ينۆەستيتسيالار ەكونوميكامىزعا تامىر جايۋى ءۇشىن بار مۇمكىندىكتى جاساۋىمىز قاجەت. سول سەبەپتى, مەملەكەتتىك ورگاندار ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى قولداۋعا بارىنشا اتسالىسۋعا ءتيىس. بۇل باعىتتا جاسالعان ناقتى جانە اسا ماڭىزدى قادام رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2023 جىلعى 4 جەلتوقسانداعى «ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىن اتاپ وتۋگە بولادى. سەبەبى قۇجات تەز شەشىم قابىلداۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزدى.
جارلىق نەگىزىندە ينۆەستيتسيالىق شتابتىڭ جۇمىسى قايتا قۇرىلدى. ەندىگى جەردە شتاب قابىلداعان شەشىمدەر مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالار ءۇشىن مىندەتتى بولىپ سانالادى. بۇل ينۆەستيتسيالىق ورتانى جاقسارتۋدى ەداۋىر جەدەلدەتەدى.
پرەزيدەنت باس پروكۋراتۋراعا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ مەن ولاردى قورعاۋدى جۇكتەدى. باسقاشا ايتساق, جوعارى قاداعالاۋ ورگانىنىڭ تاريحىندا جاڭا سالا پايدا بولىپ, پروكۋراتۋراعا جاڭا مىندەت جۇكتەلدى. وسى ارقىلى قىزمەتىمىزگە وزگەرىس ەنگىزىلدى دەپ ايتۋعا دا بولادى.
ءبىز ءۇشىن جۇكتەلگەن مىندەت انىق, ول – بيزنەستى جۇرگىزۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ۇدەرىسىن بارىنشا اشىق, تۇسىنىكتى جانە جەڭىل ەتۋ. ينۆەستورلاردىڭ پروبلەمالارىن ءبىز ءجونسىز بوگەتتەر مەن كەدەرگىلەرسىز تىكەلەي شەشۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ءبىز ەڭ الدىمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن بايلانىس ورناتتىق. سەبەبى ينۆەستيتسيا كوميتەتى وسى مينيسترلىكتىڭ قۇرامىندا. الداعى ۋاقىتتا پروكۋرورلار كوميتەتپەن تىعىز جۇمىس ىستەيدى.
قازىرگى تاڭدا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدى جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى كەشەندى سۇيەمەلدەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن «Kazakh Invest» ۇلتتىق كومپانياسىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتىق. وڭىرلەردە ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا فرونت-وفيستەر اشىلىپ, ءار پروكۋراتۋرادا call-ورتالىقتار ىسكە قوسىلدى.
– جالپى, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ نە ءۇشىن قاجەت؟ قازىرگى تاڭدا پروكۋرورلاردىڭ وندىرىسىندە قانشا جوبا بار؟
– ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋدىڭ باستى ماقساتى – ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ بارلىق ساتىسىندا ينۆەستورلارعا قۇقىقتىق قولداۋ كورسەتۋ جانە قورعاۋ. ونىڭ دا بىرقاتار ساتىسى بار. مىسالى, وبەكتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ساراپتاما, ساۋلەت, ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە باسقالارىن قوسا العاندا, ءتۇرلى ينستانتسيادان 60-تان استام رۇقسات تالاپ ەتىلەدى. ينجەنەرلىك جەلىلەرگە قوسىلۋ – مۇلدە بولەك ماسەلە.
بۇكىل ۇدەرىس ءبىر جارىم جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. كەيدە, ءتىپتى, ينۆەستوردىڭ دەگەنىنە قولى جەتپەي, ساعى سىنىپ جاتادى. كەيدە كەيبىر مەملەكەتتىك ورگان ينفراقۇرىلىمداردى پايدالانۋعا رۇقسات بەرمەسە, ەكىنشىسى, ينۆەستوردىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ قويادى, ال ءۇشىنشىسى, بۇرىن العان جەرىن قايتارىپ بەرۋدى تالاپ ەتەتىن جاعدايلار دا بولىپ جاتادى.
ەندى پروكۋرورلار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەت اياسىندا جۇمىسقا كىرىسىپ, شەنەۋنىكتەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە قۇقىقتىق باعا بەرۋدە. ماسەلەن, الماتىنىڭ ءوندىرىس ايماعىندا 26 ينۆەستور ەنەرگەتيكا جانە سۋمەن جابدىقتاۋ باسقارماسىنىڭ رۇقسات بەرمەۋىنە بايلانىستى ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت گازبەن جابدىقتالماعان. تەكسەرە كەلە شەنەۋنىكتەردىڭ ءار نارسەنى سىلتاۋراتقانى انىقتالىپ وتىر. كاسىپكەرلەر قوسىلۋعا ءتيىس گاز قۇبىرى كوممۋنالدىق مەنشىكتەن پايدالانۋشىعا – «قازترانسگازايماققا» بەرىلمەگەن. ال اكىمدىك گاز قۇبىرىنىڭ مەنشىك يەسى رەتىندە قوسىلۋىنا كەلىسىم بەرۋگە ءتيىس ەدى. ماسەلە پروكۋرورلار ارالاسقاننان كەيىن شەشىمىن تاپتى. قاداعالاۋ اكتىسى ەنگىزىلىپ, كىنالى لاۋازىمدى ادامدار جاۋاپقا تارتىلدى.
ال اقمولا وبلىسىندا يسپان ينۆەستورى 3 جىل بويى جەر الا الماعان سوڭ, قازاقستاننان كەتپەك بولعان. پروكۋرورلاردىڭ ارالاسۋىنان كەيىن 63 ملرد تەڭگە قۇرايتىن جوبا جۇمىسىن باستادى. جوبانى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر قوعامدىق تىڭداۋلار ساتىسىنان باستاپ, جەر ۋچاسكەسىن بەرۋگە دەيىن سۇيەمەلدەدى.
پاۆلودار قالاسىندا دا فرانتسۋز ينۆەستورىنىڭ پروبلەماسى شەشىلدى. ودان اكىمدىك ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەتىن زاۋىتتى قالادان كوشىرۋدى زاڭسىز تالاپ ەتكەن. سىلتاۋ – قالانىڭ باس جوسپارى وزگەرگەن. ال كاسىپكەر بولسا زاۋىتقا ءبىر جارىم ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالعان. جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ كەزىندە پروكۋرورلار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە باعا بەرىپ قانا قويمايدى, سوت شەشىمدەرىن دە مۇقيات تالدايدى.
ماسەلەن, اباي وبلىسىندا اۋداندىق سوت تسەمەنت زاۋىتىن ساتىپ الۋ تۋرالى شارتتى زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان. ول شەشىمگە پروكۋراتۋرا اپەللياتسيالىق ءوتىنىشحات ەنگىزىپ, وبلىستىق سوت كۇشىن جويدى. سونىڭ ارقاسىندا قۇنى 25 ملرد تەڭگە تۇراتىن سينگاپۋرلىق ينۆەستوردىڭ ءوندىرىس ورنى ساقتالدى. مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى.
بۇگىندە پروكۋرورلار 7,5 ملرد دوللار تۇراتىن مىڭنان استام جوبانى سۇيەمەلدەۋدە. جوبا قۇرامىندا جالپىۇلتتىق پۋلدىڭ 1011 جوباسىنا كىرەتىن 32 شەتەلدىڭ جانە 40-تان استام ءىرى وتاندىق ينۆەستور بار. بارلىق ينۆەستيتسيالىق جوبا زەردەلەنىپ, ولارعا جان-جاقتى قۇقىقتىق باعا بەرىلدى, 94 ينۆەستوردىڭ قۇقىعى قورعالدى. ولاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا سالعان سالىمدارىنىڭ جالپى قۇنى 1,4 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى.
ءالى دە اتقارىلاتىن جۇمىس كوپ, ەڭ باستىسى ينۆەستورلاردى قورعاۋدىڭ ءتيىستى مەحانيزمى ىسكە قوسىلىپ, قازىر قارقىن الىپ كەلەدى. قازىر ءبىز بارىنشا كۇش-جىگەرىمىزدى سالا وتىرىپ, قورعاۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋدەمىز, سونىمەن قاتار جاڭا ادىستەردى ەنگىزۋ جۇمىستارىن قولعا الدىق. بۇل ۇدەرىسكە ينۆەستورلار دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
ينۆەستيتسيالىق شتاب ولاردىڭ ۇسىنىسىمەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا «پروكۋرورلىق سۇزگى» دەپ اتالاتىن جاڭا ءتاسىل ەنگىزدى. ەندى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالار ينۆەستورلارعا قوسىمشا جۇك ارتاتىن كەز كەلگەن تىيىم سالۋ نەمەسە شەكتەۋ سيپاتىنداعى شەشىمدەرىن الدىمەن پروكۋرورلارمەن كەلىسەدى.
بۇل جەردە ينۆەستوردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ, ليتسەنزيالار مەن باسقا دا رۇقسات قۇجاتتارىن قايتارىپ الۋ, كەلىسىمشارتتاردى بۇزۋ, سالىقتىق تەكسەرۋلەر, اكىمشىلىك ءىس قوزعاۋ جانە باسقا دا شەشىمدەرگە قاتىستى ايتىپ وتىرمىز. مىسالى, وڭىرلەردىڭ بىرىندە كاسىپكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالار باسقارماسى تەمىربەتون بۇيىمدارىن شىعاراتىن ءوندىرىس ورنىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن شەشىم شىعارعان. شەشىمدى قابىلداۋعا پروكۋراتۋرا توسقاۋىل قويدى.
قۇزىرەتتى ورگان الدىمەن وزدەرى بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەر جاساپ, قۇرىلىستىڭ كەشىگۋىنە سەبەپ بولعان, ال سوڭىندا كەلىسىمشارتتى ۇزارتۋدان جانە زاۋىتتى پايدالانۋعا بەرۋدەن باس تارتۋعا تىرىسقان. پروكۋراتۋرا ارالاسقاننان كەيىن كەلىسىمشارت مەرزىمى ۇزارتىلىپ, ينۆەستور قۇرىلىستى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى.
باس پروكۋراتۋرا پاۆلودار وبلىسىندا سالىق ورگانى فرانتسۋز ينۆەستورىنا 99,8 ملن تەڭگە زاڭسىز سالىق سالماق بولعانىن انىقتادى, وعان جول بەرگەن سالىق قىزمەتكەرى تارتىپتىك جازاعا تارتىلدى.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەن «پروكۋرورلىق سۇزگى» ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى ءار شەشىمنىڭ زاڭدى بولۋىن قامتاماسىز ەتىپ, شەنەۋنىكتەردىڭ قۇقىققا قايشى ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويۋدا. جالپى, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ بۇگىنگى كۇنى پروكۋراتۋرانىڭ تولىققاندى جانە كەشەندى قىزمەتىنە اينالدى دەپ ايتۋعا بولادى.
– بيزنەستى قورعاۋدىڭ تاسىلدەرىن قالىپتاستىرۋدا ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى دە ۇلەس قوسقانىن ايتىپ ءوتتىڭىز. ولارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل قالاي ۇيىمداستىرىلعان؟
– ارينە, جۇمىستا كەزدەسەتىن ماسەلەلەردى ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى دە جاقسى بىلەدى. كوبىنە ينۆەستورلار ءبىزدىڭ نازارىمىزدى كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ جۇمىستارىنا سالعىرت قاراپ, اۋرە-سارساڭعا سالىپ قوياتىنىنا اۋدارادى. سالانىڭ ماسەلەلەرىنە تالداۋ جاساپ, سوت پراكتيكاسىن زەردەلەي كەلە, اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس اياسىندا شىعارىلعان سوت شەشىمدەرىنىڭ جارتىسى كاسىپكەرلەردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىنىن انىقتادىق. كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىك اپپارات كاسىپكەرلەردى نەگىزسىز سوتقا تارتىپ, جۇمىستارىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
«Kazakh Invest»-پەن بىرلەسىپ جاسالعان جۇمىس بارىسىندا اقمولا وبلىسىندا مال ازىعىن دايىندايتىن زاۋىت پەن قۇس فابريكاسىن سالۋ جونىندەگى جوبانى قولعا العان ينۆەستوردىڭ جۇمىسىنا بوگەت جاساۋ فاكتىسى انىقتالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جوبانى كەلىسۋ مەرزىمىن نەگىزسىز سوزبالاڭعا سالعان. پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىنان كەيىن ينۆەستورعا وڭ قورىتىندى بەرىلدى, سونىڭ ارقاسىندا جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ال مينيسترلىكتىڭ دەپارتامەنت باسشىسى تارتىپتىك جازاعا تارتىلدى.
«پروكۋرورلىق ءفيلتردىڭ» باستى ماقساتى – وسىنداي زاڭسىز پراكتيكانى تولىعىمەن جويۋ. جالپى, بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن تىعىز بايلانىس – وتە ماڭىزدى جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك.
پرەزيدەنت وسى مىندەتتى جۇكتەگەن كەزدە ينۆەستورلارعا ءتيىمدى كومەكتەسۋ ءۇشىن جۇمىسىمىزدىڭ ناقتى شەگىن بەلگىلەۋ مەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا ىقپال ەتۋ دەڭگەيىن انىقتاۋدى قولعا الدىق. جۇمىسىمىزدىڭ بارلىق اسپەكتىسىن وي ەلەگىنە سالا وتىرىپ, ءتيىمدى شەشىم قابىلدادىق. بىزگە ءىرى ينۆەستورلار, كونسالتينگتىك فيرمالار, سونىڭ ىشىندە اۋديت سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىلار «ۇلكەن تورتتىكتىڭ» وكىلدەرى («Deloitte», «Ernst & Young» جانە KPMG) كومەكتەستى. ولار ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىمدەرىن قابىلداۋ راسىمدەرىنىڭ ۇزاق ءارى كوپساتىلى ەكەنىن ايتىپ وتىر.
ينۆەستورلارمەن ءوزارا بايلانىس ءۇشىن تسيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى.وسى باعىتتاعى جۇمىستى جولعا قويۋ بارىسىندا شەتەل تاجىريبەسىن دە زەردەلەدىك. قىتايلىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ «زاڭ ۇستەمدىگى – ۇزدىك بيزنەس-ورتا» تۇجىرىمداماسىمەن تانىستىق. كورشى ەلدىڭ بۇل تۇجىرىمداماسى بارلىق نارىق سۋبەكتىسىن بىردەي قورعاۋعا, ەكونوميكانى ساپالى دامىتۋعا جانە زاماناۋي مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان.
ءبىز حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ينۆەستورلار ۇسىنعان شارالاردى ەنگىزدىك. ونىڭ بىرقاتارىن جەتكىلىكتى تۇردە پىسىقتاۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە جولدادىق. بىلتىر ينۆەستورلىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا قاجەت راسىمدەردى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا «جاسىل ءدالىز» – «Fast Track» ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولداۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىندىق. قازىرگى ۋاقىتتا ءتيىستى ەرەجەلەر ازىرلەنىپ جاتىر.
باستاپقى كەزەڭدە «جاسىل» سەكتوردا «Fortune Global 500» تىزىمىندەگى الەمدىك برەندتەر مەن جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالار بولادى دەپ بولجاپ وتىرمىز. ەگەر كومپانيا الەمدىك دەڭگەيدە تانىمال بولسا, وندا ونى بارلىق راسىمنەن وتكىزۋ قيسىنسىز ەكەنى ءسوزسىز.
– پروكۋراتۋرا كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا بىراق ۋاقىتتان بەرى نازار اۋدارىپ كەلەدى. ال بۇرىن ەنگىزىلگەن نوۆەللالار قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى؟
– وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, 20-30 جىل بۇرىنعى زاڭناما قوعامداعى وزگەرىستەرگە بەيىمدەلىپ ۇلگەرمەدى, ناقتى انىقتالعان باقىلاۋ مەن رەتتەۋ ۇدەرىستەرى مەن ەرەجەلەرى بولمادى. كەيبىر شەنەۋنىك بيزنەس وكىلدەرىمەن قارىم-قاتىناستا وزدەرىن ەرەكشە ساناپ, كەز كەلگەن بيزنەس-وبەكتىگە ەسكەرتۋسىز كىرىپ, ءوزىن سول بيزنەستىڭ يەسى سياقتى ۇستايتىن. قازىر جاعداي مۇلدەم باسقا.
كەيىنگى جىلدارى اۋقىمدى زاڭنامالىق جۇمىس جۇرگىزىلدى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەن شارالار – سونىڭ جالعاسى. بۇگىندە بيزنەس-سۋبەكتىلەردى تەكسەرۋدىڭ بارلىق نىسانى باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىندە ارنايى تىركەلەدى. ياعني سول ارقىلى بيزنەستى تەكسەرۋ پروكۋرورلار تاراپىنان باقىلاۋعا الىنىپ, بيزنەسكە قىسىم بىرنەشە ەسە ازايدى. تەك تىركەۋ ساتىسىندا 2 مىڭنان استام زاڭسىز تەكسەرۋگە جول بەرىلمەدى.
ال ەندى قىلمىستىق ۇدەرىسكە كەلسەك, سالاعا ءۇش بۋىندى مودەل ەنگىزۋ بيزنەستى قورعاۋدى دا كۇشەيتىپ وتىر. قازىر تەرگەۋشى بارلىق نەگىزگى شەشىمدەرىن پروكۋرورمەن كەلىسۋگە مىندەتتى, ايتپەسە ولار زاڭسىز بولىپ سانالادى.
مەنىڭ نۇسقاۋىممەن بيزنەس وكىلدەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدىڭ ناقتى قوسىمشا تالاپتارى بەكىتىلدى. بۇل شارالار تيىمدىلىگىن كورسەتتى. وتكەن جىلى كاسىپكەرلەرگە قاتىستى قىلمىستىق ىستەر سانى 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە – 913-تەن 444-كە ازايدى. ال قىلمىس قۇرامىنىڭ بولماۋى نەمەسە اقتاۋ نەگىزدەرى بويىنشا توقتاتىلعان ىستەر ءۇش ەسەگە – 470-تەن 133-كە كەمىدى.
جاڭا تاسىلدەر ويداعىداي سىناقتان ءوتىپ, ەلىمىزدە ىسكەرلىك كليماتتىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتتى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. وتكەن جىلى پروكۋرورلاردىڭ ارقاسىندا 130 مىڭ كاسىپكەردىڭ قۇقىعى قالپىنا كەلتىرىلدى. 14 مىڭنان استام زاڭسىز تىيىم سالۋ-شەكتەۋ شاراسى, 21 مىڭ سالىق بۇيرىعى, 4,9 مىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىستىڭ كۇشى جويىلدى, 13 مىڭ اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ توقتاتىلدى. بۇدان بولەك 1,2 مىڭنان استام لاۋازىمدى ادام ءتۇرلى جاۋاپقا تارتىلدى.
قازىرگى تاڭدا كاسىپكەرلىككە كەدەرگى جاساۋعا قاتىستى سوتتا 2 قىلمىستىق ءىس قارالىپ جاتىر. بۇل ىستەر بويىنشا پروكۋرورلار مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى قولداپ وتىر. بيزنەستى قورعاۋ جونىندەگى ءموبيلدى توپتار تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى. وتكەن جىلى ولار كاسىپكەرلەردىڭ 2 مىڭنان استام شاعىمىن قارادى. ناتيجەسىندە, ءاربىر بەسىنشى شاعىم نەگىزدى دەپ تانىلدى.
بيزنەستى قورعاۋ – پروكۋرورلار ورتالىقتا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە جۇزەگە اسىراتىن تۇراقتى ءارى قاجىرلى جۇمىس. مۇنداي قىزمەت جاڭا كاسىپورىندار مەن جۇمىس ورىندارىن اشىپ, جۇمىسشىلاردى لايىقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ەكەنى داۋسىز. وسىنىڭ بارلىعى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
– ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى ودان ءارى كۇشەيتۋ ءۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەر بار؟
– قازىر مەملەكەت كاسىپكەرلىكتى رەتتەۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋدى قولعا الدى. ۇكىمەت مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى وزگەرتەتىن جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەپ جاتىر. جاڭا رەتتەۋ ساياساتى ەنگىزىلدى, ول بيزنەسكە قويىلاتىن ءتيىمسىز تالاپتاردى جويۋعا باعىتتالعان. وسى ساياساتتى ەسكەرە وتىرىپ, كاسىپكەرلەرگە قويىلاتىن مىندەتتى تالاپتار ءتىزىلىمىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بارلىق نورماتيۆتىك تالاپتى قامتيتىن ءتىزىلىم بيزنەس-ورتاعا تەرىس ىقپال ەتەتىن تالاپتاردى جويۋ ءادىسىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇكىمەت بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن بىرلەسىپ, 10 مىڭنان استام ارتىق تالاپتى انىقتادى, 9 مىڭىنىڭ كۇشىن جويدى. مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسىنە رەفورما جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماقسات – پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار مەن تەكسەرۋلەردى ناقتى فاكتىلەرگە نەگىزدەۋ.
قازىر بىرىڭعاي تسيفرلىق ينۆەستيتسيالىق پلاتفورما دەگەن جۇيەنى ازىرلەپ جاتىرمىز. جۇيە ەلگە ينۆەستيتسيا اكەلۋدەن باستاپ, ونى پايدالانۋعا بەرۋگە دەيىنگى بارلىق ۇدەرىستى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاۋاپتى ادامداردى كورسەتە وتىرىپ, جوبانىڭ بارلىق كەزەڭى, اسىرەسە رۇقسات قۇجاتتارىن الۋ, جەر ۋچاسكەسىن بەرۋ جانە باسقا دا ۇدەرىستەر تسيفرلانادى. جۇيە قۇقىق بۇزۋ مەن كەدەرگىلەر بولعان جاعدايدا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن پروكۋرورعا سيگنال بەرەدى. قازىر ۇدەرىستەردى تالداۋ جانە باقىلاۋ مەحانيكالىق جولمەن جاسالادى.
ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ماقسات – ەكونوميكالىق ءوسىمدى 6-7 پايىزعا, 2029 جىلعا قاراي ەكونوميكا كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ. مەملەكەت باسشىسى وسى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن بيزنەستى جۇرگىزۋ ستاندارتتارىن, قاعيدالارى مەن پراكتيكاسىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە ارنالعان اۋقىمدى رەفورمالار قاجەت بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. بارلىق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باسشىلارى وسى مىندەتتىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, بولاشاق ينۆەستيتسيالىق ءورىستى قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى قاتىسادى دەپ سانايمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»
