فوتو: russian.eurasianet.org
جيىننىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا ءسوز سويلەگەن قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الىبەك باقاەۆ مۇددەلى تاراپتار قاقتىعىستىڭ ساياسي شەشىمىن تاباتىنىنا ءۇمىت ءبىلدىردى.
«كەيىنگى ەكى كۇندە سيرياداعى جاعدايدى ودان ءارى تۇراقتاندىرۋعا, گۋمانيتارلىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى جانە مازمۇندى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. استانا پروتسەسىنىڭ ناتيجەسىندە سيرياداعى احۋال ايتارلىقتاي تۇراقتاندى», دەدى ءا.باقاەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, كەپىلگەر ەلدەردىڭ اۋقىمدى كۇش-جىگەرى مەن بۇۇ ۇيىمدارىنىڭ تۇراقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا كۇردەلى, ءتۇيىنى تارقاماعان ماسەلەلەر ءتيىمدى شەشىلىپ كەلەدى. «وسى ورايدا مۇددەلى تاراپتار استانا پروتسەسىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان قولايلى جاعدايدى بارىنشا پايدالانىپ, جانجالدىڭ ساياسي شەشىمىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەدى ءا.باقاەۆ.
سونداي-اق ۆيتسە-مينيستر كەپىلگەر مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىن وقىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, يران, تۇركيا جانە رەسەي «استانا پروتسەسىنىڭ» ماڭىزىن اتاپ ءوتىپ, سيريا داعدارىسىن رەتتەۋدەگى جەتەكشى رولىنە ەكپىن بەرگەن.
«پالەستينا – يزرايل قاقتىعىستارىنىڭ شيەلەنىسۋىنىڭ سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنداعى جاعدايعا كەرى اسەرىن اتاپ ءوتتى. قارۋلى قاقتىعىس ايماعىنىڭ كەڭەيۋىنە جول بەرمەۋدىڭ جانە وعان ايماقتىڭ باسقا مەملەكەتتەرىن تارتۋدىڭ قاۋپىنە توقتالدى. گازاداعى گۋمانيتارلىق اپاتقا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ءيزرايلدىڭ پالەستينالىقتارعا قارسى اياۋسىز شابۋىلىن توقتاتۋ جانە گازاعا گۋمانيتارلىق كومەك جىبەرۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. تەز ارادا اتىستى توقتاتۋدى جانە بارلىق تاراپتىڭ حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋىن تالاپ ەتەتىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ A/ES/-10/L.27 (2023) قارارىن ورىنداۋعا شاقىردى», دەدى مالىمدەمەنى وقىعان ءا.باقاەۆ.
كەپىلگەر مەملەكەتتەر سيريانىڭ ەگەمەندىگىنە, تاۋەلسىزدىگىنە, بىرلىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا, سونداي-اق بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىنا بەرىك ەكەنىن قۋاتتادى. سونداي-اق ولاردىڭ ساقتالۋى مەن قۇرمەتتەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«تەرروريزممەن كۇرەسۋ, سيريالىقتاردىڭ قاۋىپسىز, ەرىكتى جانە لايىق تۇردە ورالۋىنا ءتيىستى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا ءوزارا قۇرمەت, ىزگى نيەت جانە تاتۋ كورشىلىك نەگىزىندە تۇركيا مەن سيريا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا كۇش-جىگەردى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بوسقىندار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ (بۇۇ بجكب) كەڭسەسى ساياسي پروتسەستى كۇشەيتۋ جانە بارلىق سيريالىققا گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ كەدەرگىسىز جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋىنە اتسالىسادى. وسى ماقساتتا قولعا الىنىپ جاتقان تورتجاقتى فورمات اياسىنداعى استانا فورماتىنىڭ كەپىلگەرلەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن قۇپتادى», دەلىنگەن بىرلەسكەن مالىمدەمەدە.
بۇدان بولەك, تەرروريزمنىڭ بۇكىل تۇرىنە قارسى كۇرەسۋگە, سيريانىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن, كورشىلەس ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن سەپاراتيستىك ءىس-ارەكەتكە ىنتىماقتاسا قارسى تۇراتىنىن راستاعان. سيريانىڭ ايماقتارىندا ءتۇرلى ات جامىلىپ ارەكەت ەتەتىن لاڭكەستىك توپتاردى, ولارمەن بايلانىستى قۇرىلىمداردىڭ ارەكەتتەرىن, بەيبىت تۇرعىندار ولىمىنە اكەلگەن ازاماتتىق نىساندارعا جاسالعان شابۋىلداردى ايىپتادى.
«يدليب دەەسكالاتسيا ايماعىنداعى (IDZ) جاعدايدى ەگجەي-تەگجەي قاراستىردى. يدليب بويىنشا بارلىق قولدانىستاعى كەلىسىمدەردى تولىق ورىنداۋ ارقىلى تىنىشتىقتى ساقتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وڭىردەگى جانە ودان تىس جەردە بەيبىت تۇرعىندارعا قاۋىپ توندىرەتىن لاڭكەستىك توپتاردىڭ بولۋى مەن بەلسەندىلىگىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. يدليب دەەسكالاتسيا ايماعى مەن جاپسارلاس وڭىرلەردەگى احۋالدى, سونىڭ ىشىندە گۋمانيتارلىق جاعدايدى تۇراقتى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن ودان ءارى كۇش سالۋعا كەلىستى.
سيريانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى جاعدايدى تالقىلادى. بۇل ايماقتا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ اتالعان ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ نەگىزىندە مۇمكىن بولاتىنىنا كەلىستى. تەرروريزمگە قارسى كۇرەس سىلتاۋىمەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ زاڭسىز باستامالارى سەكىلدى قيتۇرقى ارەكەتتەردىڭ بارلىعىن جوققا شىعاردى. سيريانىڭ بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋگە جانە كورشىلەس ەلدەردىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرۋگە باعىتتالعان سەپاراتيستىك جوسپارلارعا, سونىڭ ىشىندە ترانسشەكارالىق شابۋىلدارعا توتەپ بەرۋگە دايىن ەكەنىن قۋاتتادى», دەدى ءا.باقاەۆ.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كەپىلگەر ەلدەر سيرياعا تيەسىلى مۇناي رەسۋرستارىن زاڭسىز باسىپ الۋدىڭ جالعاسىپ جاتقانىنا نارازىلىق بىلدىرگەن. حالىقارالىق قۇقىقتى, حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىقتى جانە بۇۇ جارعىسىن بۇزاتىن بىرجاقتى سانكتسيالاردى قولدامايتىنىن اشىق ايتقان. مۇنداي قادامدار ەلدىڭ ىدىراۋىنا اكەلىپ سوعادى, سەپاراتيستىك جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى.
ء«يزرايلدىڭ سيرياداعى بارلىق اسكەري شابۋىلىن ايىپتايدى. بۇل ارەكەتتەر حالىقارالىق قۇقىقتى, حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىقتى, سيريانىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن بۇزۋ دەپ سانايدى. مۇنداي قادام ايماقتاعى تۇراقسىزدىق پەن شيەلەنىستى كۇشەيتەدى دەپ تانيدى, سونداي-اق شابۋىلداردى توقتاتۋعا شاقىرادى.
جاپپاي قابىلدانعان حالىقارالىق قۇقىقتىق شەشىمدەردى, سونىڭ ىشىندە سيريانىڭ گولان ايماعىن باسىپ الۋدى جوققا شىعاراتىن بۇۇ-نىڭ ءتيىستى قارارلارىنىڭ ەرەجەلەرىن, ءبىرىنشى كەزەكتە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 242 جانە 497 قارارلارىن قۇرمەتتەۋ قاجەت. وسى ورايدا ءيزرايلدىڭ وسى باعىتتاعى شەشىمدەرى مەن قادامدارىنىڭ زاڭدى كۇشى جوق جانە نەگىزسىز», دەلىنگەن بىرلەسكەن مالىمدەمەدە.
سونداي-اق كەپىلگەر ەلدەر سيريا ماسەلەسى اسكەري جولمەن شەشىلمەيتىنىن, بۇعان ۇزاقمەرزىمدى ساياسي ۇدەرىس قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اتالعان ەلدەگى احۋالدى وڭتايلى شەشۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان قازاقستان تاراپىنا العىستارىن ايتىپ, كەلىسسوزدەردىڭ كەزەكتى راۋندىن وتكىزگەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
«استانا پروتسەسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان جانە وسى بىرەگەي كوپجاقتى مەحانيزمنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسىپ, قوناقجايلىلىق كورسەتكەن, سيريا بويىنشا حالىقارالىق كەزدەسۋلەردى قابىلداۋشى مەملەكەت رەتىندە قازاقستان تاراپىنىڭ ەرەكشە ءرولىن اتاپ ءوتتى», دەلىنگەن بىرلەسكەن مالىمدەمەدە.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, سيريا جونىندەگى استانا كەلىسسوزدەرى 2024 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا استانادا وتەدى.
