جالعىز بۇل سۋرەت قانا ەمەس, دەمالىس ءۇيىنىڭ ءىشى قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىندىلارىنا تۇنىپ تۇر. شارتاراپتان كەلگەن دەمالۋشىلار وسى جەردەن قازاق دالاسىنىڭ كوركەمدىگىن, عاجايىپ سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن, بار بولمىسىن ۇعاتىنداي. عيماراتتىڭ ءىشى دە ىقىلىم زاماننان بەرى سان سۇزگىدەن ءوتىپ, اسىلى عانا قالعان ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ناقىشىنا مەلتەكتەپ تۇر. اسحانادا ەستىگەن جان ەلىتىپ تىڭدايتىن, دالانىڭ سامالىنداي ەسكەن قازاق ءانى شىرقالادى. بيليارد ويناۋعا بارعان, وندا قازاقتىڭ كۇيى توگىلىپ تۇر. كوكىرەگىن قۋانىش بيلەگەن. ءوزىنىڭ وسى حالىقتىڭ وكىلى ەكەندىگىنە ماقتانعان. قازاق ءتىلىنىڭ كىرپىگى عانا قيمىلدايتىن كوكشەتاۋدان كەلگەن كاسىپكەر قيان شەتتەگى, كاۆكازداعى وسى ءبىر ادەمى دە عاجايىپ كورىنىسكە ءتانتى بولدى.
دەمالىس مەرزىمى اياقتالۋعا جاقىن. بىرەر كۇندە ەلگە قايتپاق. دەمالىپ جاتقانداردىڭ ءبىرى ەلبرۋس شىڭىنا بارساق پا دەگەن ۇسىنىس ايتقان. بۇل ىرگەدەگى دومباي قالاسىنداعى تاۋ-شاڭعى بازاسىن ارالاپ كورمەك بولدى. ىرگەدەگى شاعىن بازارعا سوققان. ەلدەگى ەت جاقىن تۋىسقا ەستەلىك سىيلىق الماق. بازاردا الدەبىر ساتۋشى ايەل ۇلتىن سۇرادى.
– قازاقستاننان كەلدىم, – دەگەن نارتاي جۇماتاي ۇلى. – قازاقپىن.
بەيتانىس اپايدىڭ جۇزىندە كوپتەن كورگەن تۋىسىن ۇشىراتقانداي قۋانىش وتى الاۋلاعان. ساۋدا جايىنا قالدى. الگى ايەل ءوزىنىڭ نەمەرەسى قازاق ەكەندىگىن اسىعا ايتىپ جاتىر. ەندى بولماسا نارتايدان ايىرىلىپ قالاتىنداي جەڭىنەن تارتىپ قويادى. ۇققانى, قاپ تاۋىنداعى قارشاداي قازاقتىڭ بالاسى. جاي بالا ەمەس, بەلدەسكەننىڭ بەلىن ۇزەتىن بالۋان. كاۆكاز جۇرتىنىڭ قايسار ۇلدارى الەمدەگى بوز كىلەمنىڭ شاڭىن شىعارىپ, تويلاپ ءجۇر ەمەس پە؟ كۇرەس مەكتەبىنىڭ وزىق ۇلگىسى وسى جەردە. تاعدىردىڭ قاتال جەلى ۇيىتقي سوعىپ, وسى قيىردان شىعارعان قارشاداي قازاق بالاسى قازىر رەسەي چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى. جۇرەگى شىمىر ەتە ءتۇستى. ۇيىرىنەن اداسىپ جۇرگەن ق ۇلىنشاقتى كورگىسى كەلدى. كىم بولدى ەكەن؟
– مەنىڭ كۇيەۋ بالام قازاق, – دەگەن ءبىر اجەي. – 1943 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قاراشاي حالقىن جەر اۋداردى ەمەس پە, كۇللى كاۆكاز جۇرتىنىڭ ىشىندە قاتال تاعدىردىڭ ەش ادامدى اياۋدى بىلمەس شوقپارى ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ ماڭدايىنا ءتيدى. ءومىرى كورىپ-بىلمەگەن قيانداعى قازاقستاننىڭ ءدامى تارتتى. جامبىل وبلىسىنىڭ مەركە اۋدانى. ىلكى زاماندا سولاي اتالاتىن. قازىر دۇنيە جاڭارىپ جاتىر عوي. بالكىم باسقاشا اتالۋى.
بەيتانىس اپاي وسى ءبىر ساپاردا, جاڭا جۇرتتا, بەيتانىس قونىستا قازاقتىڭ قامقور بولعاندىعىن, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ اۋزىنداعى اسىن ءبولىپ بەرگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ارانىن اشىپ كەلگەن اشتىقتان امان قالعاندىعىن جانە بۇل ەرلىككە بەرگىسىز ەلدىكتى قاراشاي حالقى ەشقاشان ۇمىتپايتىنىن اسىعا-اپتىعا ايتىپ جاتىر.
نارتاي جۇماتاي ۇلىنىڭ كوز الدىنا سول ءبىر سۇراپىل جىلداردىڭ سۇمدىق ەلەسى كەلگەندەي. تاريحي دەرەكتەردى تىرىلتسەك, 1943 جىلى اتاجۇرتىنان ەرىكسىز قونىس اۋدارعان قاراشاي حالقىنىڭ 14 744 وتباسى ياكي 69 267 ادام كوشىرىلگەن ەكەن. ونىڭ 53,9 پايىزى – بالالار, 28,1 پايىزى – ايەلدەر, 18 پايىزى عانا قاريالار مەن مۇگەدەكتەر. ەرىكسىز قونىس اۋدارعان جىلدارى 43 247 ادام وپات بولعان, ونىڭ 22 مىڭى ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان شيەتتەي بالالار. مىنە, ءبۇتىن ءبىر حالىقتىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت. وسى ءبىر الاساپىران جىلدارى تالاي تاعدىر وزگەشە ءوربىدى.
تاۋ اسىپ, تاس باسىپ كەلگەن قاراشايدىڭ قىزى ءنۇرسيات مەركە اۋدانىنىڭ تۇرعىنى قازي جاقىپوۆقا تۇرمىسقا شىققان. بالكىم قازيدىڭ اكە-شەشەسى, الدە ءنۇرسياتتىڭ تۋىستارى ۇيلەنۋگە قارسى بولدى ما ەكەن, كىم ءبىلسىن, ەكى جاس بۇل جەردە تۇراقتاي الماي, دۋنگانوۆكا اتالاتىن ەلدى مەكەندە تىرشىلىك قۇرسا كەرەك. 1948 جىلى جاس شاڭىراقتا مۇراتبي ەسىمدى ءسابي ومىرگە كەلەدى.
1957 جىلى جىلىمىق زامانىندا سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان قالىڭ كاۆكاز جۇرتى اتا قونىسقا بەت العان. ازىپ-توزىپ كەلگەندە قامقور قۇشاعىنا العان دارحان كوڭىل قازاققا مىڭ العىس. ەندىگىسى ماڭگى مۇز جامىلعان اسقاق تاۋلاردىڭ اياسىنداعى اتا قونىسقا جەتىپ جىعىلۋ. كوز ۇشىنان كورىنبەسە دە, كوڭىل تۇكپىرىندە ساقتالعان, اقىرعان ايازىنىڭ ءوزى پەرزەنتتەرىن جىلىتىپ تۇرعانداي كورىنەتىن ەل شەتىنە ءبىر جەتۋ. مەركەنىڭ توپىراعىن ءبىراز جىل مەكەندەپ, ءدام-تۇزىن تاتقان, زۇلمات جىلداردىڭ تەزىنەن امان قالعان قاراشاي حالقى جەرگىلىكتى جۇرتقا اق العىسىن جاۋدىرىپ, ءدام-تۇزىنا, كەڭ پەيىلىنە راحمەتىن ايتادى. جۇكتەرىن جيناپ, بۋىپ-ءتۇيىپ, ەل ايىرىلار ساتتە اكە-شەشەسى قىزدارى ءنۇرسياتتى تاستاپ كەتۋگە قيمايدى. جات جۇرتتىق بولسا دا, ءوز قانى, ءوز ءناسىلى. ال قازي اتاجۇرتتى, مۇنداعى اعايىن-تۋىستى قالاي قيىپ كەتسىن؟ مىنە, تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشتى ارقالاپ الىپ ۇشاتىن پويىز دا جۇرگەلى تۇر. كىمگە بولسىن باۋىر ەتى بالا قىمبات قوي. ءوز ۇلى ءمۇراتبيدى قيماعان قازي سول كەزدە توعىز جاسار بالاسىن اياعىنان تارتسا, اناسى قولىنان تارتادى. تاعدىردىڭ وسى ءبىر قىستالاڭ ءساتىن ايتساڭىزشى. انا قۇشاعى ىستىق, انا قولى بەرىك بولسا كەرەك, بالا ناعاشىلارىمەن بىرگە الىس ساپارعا اتتانعان.
كاۆكازعا جەتكەن سوڭ ءتىرى ادام تىرشىلىگىن ىستەمەي مە, ۇلبىرەپ وتىرعان جاس جەسىر ءنۇرسيات تاعى دا تۇرمىسقا شىققان. مۇراتبي جانارى جاسقا تولىپ اكەسىن ىزدەيدى. ىستىق قۇشاعىن اڭسايدى, ماڭدايىنان سيپاعانى, بەتىنەن وپكەنى ەسىندە. شاماسى 1976 جىل بولسا كەرەك, كاۆكازدان مۇراتبي قالىڭدىعى سۆەتلانا وماروۆنامەن دۋنگانوۆكا سەلوسىنا كەلەدى. ارادا ءبىراز جىل وتكەن. اتا جۇرتى بولسا دا, قازىر بۇل توپىراقتا قازي جاقىپوۆتى تانيتىن ادام بار ما ەكەن؟ كوڭىل تولقۋلى. ەل شەتىنە جەتكەندە الدەبىر اقساقال جولىعادى. جولاۋشىلاردىڭ جۇزىنە نازار سالادى. بۇلار ءتىس جارىپ ۇلگەرگەنشە. «اپىرماي, كاۆكازعا كەتكەن قازيدىڭ بالاسى ەمەس پە مىناۋ؟», دەيدى جەردەن جەتى قويان تاۋىپ العانداي قۋانىپ. سۇراستىرا كەلسە, قازي بۇل كۇندە قىرعىزستاننىڭ شەكاراعا جاقىن ءبىر اۋىلىندا ديقانداردىڭ بريگاديرى بولىپ ەڭبەك ەتەدى ەكەن. ەندىگىسى اكە مەن بالانى جولىقتىرۋ. اۋماعى ات شاپتىرىم تاناپتىڭ انا باسىندا قازي ءجۇر ەكەن. بۇلار بەرگى شەتتە. بەيساۋات ادامداردى كورگەن اكە ىستەپ جاتقان شارۋاسىن تاستاپ بەل جازىپ ورنىنان كوتەرىلگەن. اراقاشىقتىق وق بويى بولسا دا, بالاسىن جازباي تانىپتى. كەڭ قۇشاعىن جايىپ, العا ۇمتىلعان. قۋانىشتىڭ كوز جاسى بەت-اۋزىن جۋىپ كەتكەن. ءتىپتى كەمسەڭدەپ سويلەي الماسا كەرەك. قازاق قورىققان مەن قۋانعان بىردەي دەپ جاتادى عوي. سونداي ءبىر كورگەن جاندى ەسىنەن تاندىرارلىق عالامات سۋرەت. ءتىپتى تىلمەن سيپاتتاپ ايتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ءار كۇن سايىن, ءار ءتۇن سايىن ەسىنە ورالاتىن باۋىر ەتى بالاسى اسقار تاۋ اكەسىن ىزدەپ كەلىپ تۇر. قىزىلدى-جاسىلدى مىنا جالعاندا بۇدان اسقان قۋانىش, بۇدان اسقان شاتتىق بولا ما؟ اۋىل تۇرعىندارى, ەت جاقىن تۋىستارى جينالىپ ەكى جاستىڭ نەكەسىن قيىپ, ويىن-تويىن جاسايدى. كاۆكازعا كەتكەن قارشاداي بالانىڭ ەلگە ورالعان ءساتىن مۇنداعى اعايىن وشكەنىمىز جاندى, جوعالعانىمىز تابىلدى دەپ ءۇش كۇن تويلاعان. قازىر ەسەپتەپ وتىرساق, اراعا 17 جىل سالىپ بارىپ كەزدەسكەن ەكەن.
تاعدىر بۇلاردى تاعى دا ايىرعان. سۆەتلانا وماروۆنانىڭ جالعىز ءىنىسى قايتىس بولىپ, كاۆكازعا ورالۋعا تۋرا كەلگەن. كاۆكازدا كۇنەلتكەن مۇراتبي وتىز سەگىز جاسىندا ومىردەن وتكەن, ارتىندا ءبىر قىز, ءبىر ۇل قالىپتى. ءالي ەسىمدى ۇلىنان مۇرات تۋادى. نارتاي جۇماتاي ۇلىنىڭ ەستىپ, ىزدەگەنى دە وسى مۇرات. توعىز جاسىنان ەركىن كۇرەسپەن اينالىسقان. سپورت شەبەرى. جاستار اراسىنداعى رەسەي سپارتاكياداسىنىڭ جۇلدەگەرى.
نارتاي جۇماتاي ۇلى كاۆكازداعى قازاق بالاسىمەن تىلدەسكەن. ونداعى اعايىن-تۋىسىمەن دە. شەت جايلاپ شالعايدا جۇرگەن بالانى اتا-باباسىنىڭ تۋعان توپىراعىنا جەتكىزسەم دەگەن ۇلبىرەگەن ىڭكار سەزىم پايدا بولعان. بار قيىندىعىن ءوزىم كوتەرەمىن. كوكشەتاۋداعى «قاراوزەك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى, ۇلتجاندى ازامات نارتاي ىسقاقوۆتىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە ۇيالاعان ءبىر ويى وسى ەدى. اۋەل باستا جاتتىقتىرۋشىسى جىبەرگىسى كەلمەيتىن ىڭعاي تانىتقان. بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەر شاكىرتىن قيانداعى قازاقستانعا كوزى قالاي قيسىن؟ اناسى ءمادينا دا قورىققان. وڭ-سولىن جاڭا عانا تانىپ كەلە جاتقان بالا اتاجۇرتى بولسا دا, ەشكىمدى بىلمەيدى, قايتىپ كۇن كورمەك, كىم قامقور بولادى؟
اۋەلى جاتتىقتىرۋشىسى ەكەۋى قازاقستانعا ءبىر كەلىپ-كەتىپتى. مۇنداعى جۇرتتى كورمەك, جاعدايىمەن تانىسپاق. بار شىعىنىن نارتاي جۇماتاي ۇلى كوتەرگەن. ەلدەگى تىنىس-تىرشىلىكپەن تانىسقاننان كەيىن جاتتىقتىرۋشىنىڭ بويىندا دا الدەبىر سەزىم ويانعان بولار, باتاسىن بەرىپتى. ىلە نارتاي جۇماتاي ۇلى مۇراتتىڭ قۇجاتتارىن دايىنداپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن الىپ بەرگەن. تۇك قيىندىعى جوق ەكەن. تۋ تۋرالى كۋالىگىندە اكەسىنىڭ قازاق ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋلى تۇر. كوكشەتاۋداعى ءوز ۇيىنە تىركەتكەن. ءوزىنىڭ ءبىر ۇلىنداي.
بالۋان مۇرات الماتى قالاسىندا ەركىن كۇرەستەن وتكەن ەرەسەكتەر اراسىنداعى رەسپۋبليكا چەمپيوناتىندا ءۇشىنشى ورىنعا يە بولسا, يراندا وتكەن الەم كۋبوگىنە قاتىسقان, ەرەۆاندا وتكەن حالىقارالىق تۋرنيردە ەكىنشى ورىن يەلەنىپتى. ەلدەگى بالۋاندار اڭ-تاڭ. شۋ ەتە قالعان. بۇل لەگيونەر, كىم اكەلگەن, نەگە اكەلگەن؟ تۇپقازىعىن تابادى. كوكشەتاۋدا ۇلتتىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنە, ادەبيەتىنە جاناشىر بولىپ جۇرەتىن, جاس قالامگەرلەردى قولداپ, اتىمتاي جومارت اتانعان نارتاي ىسقاقوۆ. ەندى وكپەلەرىن بۇعان ايتپاي ما؟ جاناشىر اعاسىنىڭ ءوز ءۋاجى بار. نەگە لەگيونەر؟ قازاق ەمەس پە؟ سۇيەگى, جانى – قازاق.
كۇنى-ءتۇنى جاتتىعۋ ۇستىندەگى مۇرات جاقىپوۆ استانادا ەركىن كۇرەستەن وتەتىن رەسپۋبليكا چەمپيوناتىنا قاتىسپاق. كاۆكازدان كەلگەن قازاق بالاسى بار ونەرىن بوز كىلەمنىڭ ۇستىندە كورسەتپەك. بولاشاقتىڭ سارا جولى وسى ءبىر ساتتەن باستاۋ الادى. الدا وليمپيا ويىندارى. جۇلدىزى جانسا دەيسىڭ دە. ەل تىلەگىن تىلەگەن مەتسەنات نارتاي ىسقاقوۆتىڭ دا كوكىرەگىن قولامتانىڭ شوعىنداي قىزدىراتىن ءبىر ارمانى وسى. تاعدىردىڭ تالكەگىمەن اتاجۇرتىنان اجىراپ قالعان ءبىر ۇلاندى تۋعان توپىراعىنا اكەلدى. ەندى مەرەيىن ۇستەم بولعانىن تىلەيدى دە. چەمپيون بولار, بولماس. قالاي بولعان كۇندە دە تاعدىر اتتى تۇلپاردىڭ تۇياعىنىڭ ۇشىمەن سوناۋ كاۆكازدا ءبۇر جارعان بوزبالا ەندى تۋعان ەلىنىڭ بايراعىن كوتەرىپ جاتسا, كىمگە بولسىن مەرەي. ءومىر ساپارىنداعى مازمۇنى مەن ءمانى بولەك ايرىقشا تابىس. ءار قازاق ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ, ءبىر-بىرىنە وسىلاي قامقور بولىپ جۇرسە, عانيبەت ەمەس پە؟
ءاردايىم جوق ىزدەگەن جولاۋشىداي ءدۇيىم ەلگە پايداسى تيەتىن جاقسىلىقتىڭ جاۋقازىنىن ىزدەپ جۇرەتىن جومارت جۇرەك جولاۋشى نارتاي ىسقاقوۆتىڭ ولجاسى وسى. مۇمكىن جامبىل وڭىرىنەن مۇراتتىڭ اعايىن-تۋىستارى تابىلىپ قالار. نارتاي جۇماتاي ۇلىنىڭ كوپ ىزدەنىپ تاپقان دەرەگىنە قاراعاندا, قازي اعامىزدىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاعى قىرعىز ەلىندە بولسا كەرەك. ال ءىنىسى اتەن ياكۋپوۆ مەركەدە تۇرعان كورىنەدى. تەك تەگى جاقىپوۆ ەمەس, ياكۋپوۆ بولىپ جازىلىپ كەتكەن. كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ سالقىنى.
كوكشەتاۋ
