ادام جارالعالى قيالىنىڭ سوڭىنان قۋا-قۋا وزىنەن «وزىپ» بارادى... شىر-شىر ەتىپ سوڭىندا جان مەن رۋح, مىنەز بەن ساعىنىش قالىپ بارادى... كوز الدىما ءوزى سىندى, بىراق پلاستماسسا نە تەمىرمەن قۇرساۋلانعان بەينەمەن سويلەسىپ وتىرعان كىسى كەلەدى. كوز جاسى جوق, ءيىسسىز, ءتۇسسىز, تەبىرەنبەيتىن پەندەلەر, سونىڭ ءتىلىن تابۋعا كوشكەن ادام بالاسى ونىمەن سويلەسۋگە تىرىسادى...
ادام تۋرالى باستاپ جىلقى تۋرالى ايتقىم كەلمەگەن نەگىزى... بىراق بالا كۇنىمدە قۇلاعىمدا قالىپ قويعان جالعىز-اق سويلەم كۇنى بۇگىنگە كوكەيىمدە كۇمبىرلەپ تۇر. اۋىلداعى كەرەمەت اتبەگىنىڭ ءبىرى كورشىم-تۇعىن. 90-جىلداردىڭ جۋان ورتاسى, مەكتەپكە بارعان-بارماعانىم دا ەستە جوق. «ايماڭدايدىڭ ءوزى اعىپ كەلە جاتىپ قۇلاعىن تىگىپ توقتاپ تۇرا قالىپ, قايتا زىمىرايتىن كورىنەدى عوي» دەيدى الگى اتبەگى جىگىت. باپتاعان اتتارىنان دامەلى اۋىلداعىلار سونىڭ اۋزىنا كىرىپ كەتەردەي ەنتەلەپ, تاڭىرقايدى. ال اڭگىمە ايتۋشى سول كەزدىڭ سۇمدىعى شەتەلدىك «تازا قاندى» تۇلپارلاردىڭ بايگەسىن ايتىپ وتىر. ءبىزدىڭ ايماقتا بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن ايتۋلى جۇيرىك ايماڭدايدى شەتەلدەن كەلە باستاعان «تازا قاندى» جىلقىلاردىڭ جارىسىنا يپپودرومعا اپارماي ما؟ سويتسە, سوڭعى اينالىمدا ايماڭدايدىڭ الدىنا بىرەر قارا ءتۇسىپ كەتسە كەرەك. ونى كورگەن سايىن شابىسىن ۇدەتە تۇسكەن اقىلدى پىراق-اي, «جىن با, سايتان با؟» دەگەندەي قۇلاعىن تىگىپ ءبىر قاراپ الىپ, قايتا زاۋلايتىن كورىنەدى.
ءسويتىپ, قازاق دالاسىندا تۋعالى شاڭ جۇتىپ كورمەگەن تۇلپار ومىرىندە ءۇشىنشى كەلىپ, تۇڭعىش رەت ساعى سىنىپ قايتقانى تۋرالى اڭگىمەنىڭ جوسىنى جانىما ءالى دە قوزعاۋ سالادى. گاپ – بۇرىن دالادا شاپقان جانۋاردىڭ يپپودرومدا كوسىلە الماعانىندا ەمەس, ايماڭدايدىڭ بابى مەن باعى, قانى مەن سۇيەگىنە بىتكەن جۇيرىكتىكتىڭ كەمدىگىندە دە ەمەس, شەتەلدىك «چك-لاردىڭ» («چيستا كروۆنىي» – «تازا قاندى») دارىمەن جۇگىرۋىندە ەدى. سونى تانىعان جۇيرىكتىڭ تۇيسىگىن كورمەيسىز بە؟ «بۇلار نە بوپ كەتتى؟» دەگەندەي قاراپ-قاراپ الىپ زاۋلاعان. ول ۋاقىتتا اۋىلداعىلار شەتەلدەن اكەلىنگەن جىلقى-سىماقتىڭ ءبارىن كەلسىن-كەلمەسىن «چك» («تازا قاندى») دەي بەرەتىن.
قايداعى قانى تازا اسىل تۇقىمدى؟ اياقتارى ۇزىن, تۇرقى سيداڭ, بىراق باستارى جەرگە جەتپەيتىن, دالاعا جىبەرسەڭ وزدىگىنەن جايىلا المايتىن, وتتىقتان عانا جەم جەپ, سۋ ىشپەسە ارام قاتاتىن جىلقىنىڭ ءبىر پوشىمى. بىرنەشە رەت بۋدانداستىرىلىپ, سەلەكتسيادان تەك بايگەگە عانا بەيىمدەلىپ شىققان بۇلاردىڭ تۇرقى سۇلۋ, پوشىمى جىلقىعا ۇقساعانىمەن, تەكسىز حايۋاندار. سەبەبى, قازاقى جىلقىنىڭ تۇقىمى سياقتى ءۇيىر الا المايدى. ايعىر بوپ باسىن تومەن سالىپ, ءوز باسىنا ءۇيىر قۇراۋعا قاۋقارسىز. ەڭ سوراقىسى, ءوز ق ۇلىنىنا شابا بەرەدى. قازاقى ايعىرلار ءوز ق ۇلىنىن تايدان بايتال شىعاردا, ياعني اتالىعىمەن جۇپ قۇرار ۋاقىتتا ۇيىردەن «ۇزاتىپ» سالادى عوي...
قازاقتا «تەكتى ايعىر تامىرىنا شاپپايدى» دەگەن ءسوز دە بار. الگى ۇزىنسيراقتاردىڭ تەكسىزدىگى سول, ءوز بالاسىنا شابا بەرەدى. سوسىن ءمىنىس كوتەرمەيدى. جاۋعا سالعان بىلاي تۇرسىن, اڭعا بىرەر ءمىنىپ شىقسا تۇرالايدى. ءجۇرىسى قاتتى, الدىندا جىرا, قۇدىق تۇرسا, سوعان ءتۇسىپ كەتە بەرەتىن ءيىسالماستىڭ ءوزى. ماسەلەن, قازاقى جىلقىنىڭ ىشىنەن نەبىر شۋ اساۋدى ۇيرەتىپ, باستىقتىرىپ مىنەسىز. ول بار ەكپىنىمەن شاۋىپ كەلە جاتسا دا, الدىندا يەسىن مەرت ەتەر تەرەڭ جىرا, قۇز-شاتقال نەمەسە باتىپ كەتەتىن قايناپ جاتقان مي-باتپاق جاتسا, ءومىرى باسپايدى. قارىمى جەتسە سەكىرىپ وتەدى, بولماسا جالتارىپ كەتەدى. بۇل – قازاقى جىلقىعا تۋابىتكەن تۇيسىك. ءتىپتى ءمىنىپ جۇرگەندە تالاي بايقادىق, قۇمىرسقانىڭ يلەۋىنىڭ ءوزىن وپىرىپ باسىپ وتپەيدى. قامشىلاسا دا اينالىپ كەتەدى. كەرەك دەسە, وبال-ساۋاپتىڭ ءوزىن تۇيسىنەدى. اداسىپ بوراندا قالعان يەسىن ءۇسىرىپ ولتىرمەيدى, باسىن قويا بەرسە ۇيىنە الىپ كەلەدى. ال انا شەتەلدىك «تازا قاندى» جىلقى-سىماقتاردا بۇل قاسيەتتىڭ ءبىرى جوق. بەتىمەن جىبەرسە مي-باتپاققا دا باتىپ كەتەدى, ۇراعا ءتۇسىپ ۇيەلەپ ولەدى, ارنايى تەگىس, جۇمساق جەردە مىنبەسەڭىز, تاۋ-تاس, وي-شۇڭقىردا اياعىن ۇرىپ الىپ كەمىپ قالادى. قىسقاسى, سابيدەي وبەكتەپ وتىرىپ بايگەگە قوسۋعا عانا جارامدى. ونىڭ وزىندە بايگەنىڭ الدىندا قانشاما اي بۇرىنعى كۇتىم, كۇش بەرەتىن دارۋمەندەر مەن ارنايى قۋاتتاندىرعىش دارىلەر, قىلاياعى جارىسقا شابار الدىندا ەگىلەتىن كۇشتى ءدارى (دوپينگ)... بۇلار زاۋلاماعاندا قايتەدى؟
دالامىزدى بەس مىڭ جىلدان بەرى قورعاپ كەلگەن ناعىز تۇلپارلاردى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ باسىندا دارۋمەن بەرۋ بىلاي تۇرسىن, سەلەكتسيا جاساپ, قانىن اسىلداندىرۋدىڭ ءبىرى بولعان جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا شەتەلدىك «تازا قاندىلار» شىعا كەلگەندە, ەلىككىش قازاق ءبىر-ءبىر «چك» اكەلدى دە, دالانىڭ شىن تۇلپارلارى ايماڭداي, بايشۇبارلار دالادا قالدى. ەكىنشى سورتتى جىلقى سانالدى. ولاردىڭ جاقسىسىن ىرىكتەپ سەلەكتسيا جاساپ, قانىن اسىلداندىرسا, الگىندەي دارۋمەن, دوپينگتەرسىز-اق شەتەلدىك جىلقى-سىماقتاردى باسىپ وزارىن بىلگەن جوق. قازاقى تۇلپارلار كۇتىمسىز-اق باسىپ وزار ەدى ولاردى. ەگەر الگى ۇزىنسيراقتار قۋاتتاندىرعىش ءدارىسىز, بويىنداعى بارىمەن عانا شاپقاندا. ويتكەنى ايماققا بەلگىلى جۇيرىكتەر بايگەلەردە شەتەلدىك «جۇيرىكتەرمەن» بىرنەشە شاقىرىم بويى تالاسىپ, سوڭعى اينالىمدا عانا قالىڭقىراپ, ەكىنشى, ءۇشىنشى وتكەنىن تالاي كورگەنبىز. سونىڭ وزىندە ءدارىنىڭ كۇشىمەن شاپقانداردىڭ قانشاماسىن قالدىرىپ كەتتى ەمەس پە؟ جەمە-جەمگە كەلگەندە ءدارىنىڭ كۇشى جەڭىپ كەتەدى عوي. قانشاماسى مارەدەن ءوتىپ ءولىپ كەتتى الگى چك-لاردىڭ. اقىماقتارى «ويبوي, شىن تۇلپار وسىلار ەكەن عوي, وزىپ ءولدى» دەسە, كەيبىر قىراعى قازاقتار «شامادان تىس ءدارى سالعان سوڭ كوزى اقيىپ وزىپ ولمەگەندە قايتەدى, سولاي دارىلەپ جىبەرسە سەن دە سويتەسىڭ» دەگەندەردى ەستىپ باقتىق. ول كەزدە شاباندوز ەدىك, سەبەبى. مۇنى دەر كەزىندە ءبىلىپ دابىل قاققاندار دا شىقتى, بىراق قازاق قولىندا باردى قور تۇتۋدان الدىنا جان سالمايدى عوي. «وزىندە بارمەن كوزگە ۇرعىسى» (اباي) كەلمەيدى. وزىندە باردى ۇقساتىپ, دامىتىپ جىبەرۋگە ق ۇلىقسىز. اقشاسىن شەتەلگە قۇيىپ, دايىنىن ساتىپ الىپ, وزۋدى ويلايدى. ول وزعان قاي وزعان, بىراق؟.. ءىلياس جانسۇگىر جىرلاعانداي,
«باتىراش بالا جاستان اتقا قۇمار,
ايقايشىل ات اپەرگەن باققا قۇمار.
ارام وي, اتا نامىس ۇر-شوقپارى,
كىر كوڭىل, سارايىنىڭ باتپاعى بار» دەگەندەي, سول كەزدە اتاق قۋعان بايلاردان وزامىز دەپ شەتەلدىك چك-لارمەن بۋدانداستىرعان قازاقتاردىڭ كوبى ناعىز قازاقى جىلقىنىڭ تۇقىمىن قۇرتىپ تىندى. بۇل تۋرالى ءانشى, ونەرتانۋشى, ەتنوگراف ەرلان تولەۋتاي كەزىندە بىلاي جازدى:
«قازىر ءدارى شابادى, ءدارىنىڭ سوڭىنان ءبارى شابادى. دارىمەن جۇلدە العان «جۇيرىكتىڭ» سوڭىنان قيقۋلاپ, ەسى كەتكەن جۇرتتى ايتام. مۋزىكا بايگەسىندە دە سولاي – ونەرلى شاپپايدى, فانەرلى «شابادى».
وسىدان كەيىن قازاقتىڭ ونەرى مەن داستۇرىندە نە قۇن قالدى؟ ءوستىپ ءبىز قازاقى جۇيرىكتەر مەن قاس ونەرپازداردى قۇسادان ولتىرۋدەمىز. قازاقتىڭ تەكسىز بايلارى ارابتىڭ, اعىلشىننىڭ «اسىل قاندى» اتتارىن پالەنباي ميلليونعا ساتىپ الىپ, بايگە ۇيىمداستىرىپ, كەزەكتەسىپ «دجيپ» ءمىنۋدى موداعا اينالدىرعانى قاشان. ال قازاقتىڭ ساحاراسىن تۇياعىمەن قورعاعان تارلاندار تۇسىنان مۇنداي ۇلى ءدۇبىر ءوتىپ جاتقاندا قورادا جىلاپ تۇرادى نە قويدىڭ سوڭىندا جۇرەدى تەپەڭدەپ, نە تاي كۇنىندە سوعىمعا سويىلىپ, سول تەكسىز بايلاردىڭ داستارقانىنا قازى-قارتا, جال-جايا بوپ تارتىلىپ, وزىندەي تاعى ءبىر تەكسىز بايدىڭ جۇمىرىنا تۇسەدى. مەن تاڭعالامىن, كەزىندە ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش ارداقتىلارىنىڭ تۇبىنە بولشەۆيكتەر قۇرعان قانقۇيلى ورگان – چك (چەرەزۆىچاينىي كوميتەت) جەتىپ ەدى, ەندى ارادا اتتاي ءجۇز جىل وتكەندە قازاقى تۇلپارلاردىڭ تۇبىنە تاعى ءبىر چك («چيستوكروۆكا» دەگەن ءسوزدىڭ قىسقارعانى – نادان قازاقتاردىڭ اعىلشىن مەن اراب تۇقىمدى اتتارىنا قويىپ العان اتاۋلارى) جەتىپ جاتىر. رامىزدىك تۇرعىداعى سايكەستىكتى قاراشى!
ءبىزدىڭ ساسىق بايلاردىڭ تۇسىنىگىنشە – اعىلشىن مەن اراب جىلقىلارى تازا ءارى تەكتى دە, ال كەزىندە ابىلاي, بوگەنباي, قابانباي, رايىمبەككە قانات بولىپ, مىنا ۇلانعايىر دالانى تۇياعىمەن قورعاپ قالعان قازاقتىڭ جىلقىسى تەكسىز ياكي قانى تازا ەمەس كورىنەدى. مەنىڭشە, وسى بايلاردىڭ وزدەرىنىڭ قانى تازا ەمەس – سارت ياكي قاڭعىعان كىرمەلەردىڭ تۇقىمى بولسا كەرەك. ايتپەسە, دومبىرالى ونەرپازدى تويدا قور قىلىپ, ونىڭ الدىندا كىلەڭ «فانەرششيك» سارتتى تايراڭداتىپ, ءوز تۇلپارلارىمىزدى جاتتىڭ جىلقىسىنا جىعىپ بەرمەيدى عوي» دەپ كۇيىنگەنى ءالى ەسىمدە.
ءسويتىپ, ناعىز دالالىق تۇلپارلاردىڭ كۇنى باتقان جوق, باتىردىق. قازاق دالاسىنا جەردەن ءشوپ ج ۇلىپ جەي المايتىن, ۇيىرگە ءتۇسىپ باس قۇراي المايتىن, بالاسىنا قوسىلىپ تۇقىم تاراتا بەرەتىن جىلقىنىڭ تەكسىز تۇقىمى كەلدى. ورالحان بوكەيدىڭ «اتاۋ كەرە» رومانىنداعى «قاۋىپتى بۋدانى» ەسىڭىزدە شىعار. بۇلار ودان دا قاۋىپتى بولىپ تۇرعانىن كورمەيسىز بە؟ بويىندا بىراق جىلقىعا ءتان ءبىر قاسيەت جوق. جەر بەتىنەن جىلقى عانا ەمەس, جىلقىمەن بىرگە اسىل قاسيەتتەر ءولىپ بارا جاتقان جوق پا؟ تاپ سولاي, ساناسى تەحنولوگيالىق ۇدەرىسكە ۋلانعان سايىن ادامي قاسيەتتەر دە جوعالىپ بارادى. ونى اقىندار ەرتەرەكتە ايتىپ قويدى. جانىڭدى شىرقىراتىپ, رۋحىڭدى شامىرقاندىرىپ تۇرىپ جىرلاعان مىنا تومەندەگى شۋماقتاردى ۇزاق تا بولسا تولىقتاي ۇسىنامىز. ويتكەنى ولەڭ تۋرا ءبىز اڭگىمەلەگەن ۋاقىتتان كەمى 20 جىل بۇرىن, 70-جىلدارى تۋسا دا ايتپاعىمىزدى ءدوپ باسقان قاسىرەتناما:
«ول جىلاعان. دۇنيە ءجۇزىنىڭ كورەرمەندەرىن كوركىمەن, اسەم جۇرىسىمەن تاڭ-تاماشا قالدىرعان قايران ارعىماق ءوزىنىڭ سوڭعى كۇنىنە وكىنگەن شىعار... ول تۇرعان ورنىندا جەرگە گۇرس ەتىپ قۇلاپ تۇسكەن...»
(ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ)
ساۋىربەك اعا! عافۋ ەت سۇراعانىما,
ارعىماقتاردىڭ دا ادامشا جىلاعانى ما؟!
ارعىماقتار-اي! عاسىردىڭ مازاق, قۇربانى,
مەنىڭ دە قانىم قىر قانى, قازاقتىڭ قانى,
شىنىمدى ايتام, شىنىمدى ساندىراقتاماي,
قۇندىز قىل قۇيرىق سۇرجەكەي, ارعىماقتار-اي!
دالامىز – كىتاپ, بەتتەرىن اشقاندا كىلەڭ,
تەرەڭ ول – ەرەن عاجايىپ داستاندارىمەن.
ەپوسى, ەپوپەياسى قىراتتارىنىڭ
تۇياقتارىمەن جازىلعان پىراقتارىمنىڭ.
ات تۇياقتارىنىڭ دالامدا ازان ساپتى ءانى,
اتا-بابامنىڭ سول ەدى قالامساپتارى.
سول جازعان ەرلىك ەپوسىن وتىرارىما,
ۇلىتاۋىمنىڭ ساندىق تاس شوقىلارىنا.
مىنەكەي, ەندى كوز جاسى تامىپ جاتقانى,
XX عاسىردىڭ توپىراعىنا.
ەسىمدە ءالى, ەلەسى جاناردا مىنا,
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك قىرعىن تامامدالعاندا,
45-تە — قىزىل الاڭدا شۋلاسىپ, ءولىپ,
تاڭ قالدىق ونىڭ تاكاپپار تۇلعاسىن كورىپ!
قامىتتان موينى قان بولىپ كۇيرەپ, اپەندەم,
تۇركسىب تەمىر جولىن دا سۇيرەپ اكەلگەن!
سول ۋاقىت ءوتتى... جىلقى ەتى – ۇستەلىمىزدە,
ۆاگون-رەستورانداردا ىشكەنىمىزدە,
سامولەت قانا كورەمىز تۇستەرىمىزدە!
ەرتوقىمداردىڭ شاڭ باسقان, بىراق ورنەگىن,
يپپودرومدارعا قامالعان قۇلاگەرلەرىم –
جىلاپ تۇر! سونى «ۆولگادان» ءتۇستىم دە – كوردىم:
ات جارىسىنا ورىن جوق ۇستىندە جەردىڭ!
اسپانعا قارا, نە دەگەن كۇشىكتەر ەدى,
بالليستيكالىق راكەتا ۇشىپ كەلەدى!
قاراشى قاتتى ىشقىنعان داۋىستارىنا:
بايگىلەر ەندى اسپانعا اۋىسقانى ما؟
ساۋىربەك اعا! عافۋ ەت سۇراعانىما,
ارعىماقتاردىڭ دا ادامشا جىلاعانى ما؟!
ارعىماقتار-اي!
شىنىمدى ايتام, شىنىمدى ساندىراقتاماي,
كۇي – ولار جىلاۋ دومبىرا شەكتەرىندەگى.
ولار تەك سويلەم – تاريحتىڭ بەتتەرىندەگى!
قالعانى سودان – ەسكىرمەس, توزباستىڭ ءبىرى,
ارقامدى شىمىرلاتاتىن ولجاستىڭ جىرى...
ءبىر كەزدەسۋدە اتبەگى تۇگەل كەلىپ تە,
ءبىر ساۋال قويعان سول ولجاس سۇلەيمەنوۆكە:
ء«بىزدى دە, اقىن, اتتاردىڭ جاتى ساناما,
تۇلپارلار ەندى سوعىسقا قاتىسا الا ما؟»
سول كەزدە اقپاي قالعان ءبىر اقىل, توزىمنەن,
ابسەنتتىڭ جاسىن كورىپ ەم – اقىن كوزىنەن...
تۇردى ولجاس سوندا جۇرەگى قان-جوسا بولىپ,
تۇنجىراپ كەتتى: «تۇلپارىڭ زورلاسا كونىپ,
قاتىسار ,– دەدى, – تەك قانا كولباسا بولىپ...»
مەن-داعى سوندا ىشىمنەن جىلاپ ەڭىرەدىم,
تۇرا بەرگەنىم, جەر شۇقىپ تۇرا بەرگەنىم,
يپپودرومدارعا قامالعان قۇلاگەرلەرىم...»
مانادان بەرى ءبىز ەجىكتەگەن اڭگىمەنىڭ وزەگى وسى جىرعا سىيىپ كەتكەنى ءوز الدىنا, مۇندا ادامزات تۇسىنە كىرسە شوشىپ وياناتىن ەمەۋرىندەر تۇرعان جوق پا؟ سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «ارعىماقتار» اتتى بۇل شىعارماسى قاسيەتتەن جۇرداي ءداۋىردىڭ توبەسىن كورگەن ادامنىڭ ء«اي, جەر بەتىن جالماپ قاسيەتسىزدىكتىڭ توپان سۋى كەلە جاتىر, قام قىلايىق, رۋحتىڭ شىڭىن بەتكە الايىق» دەپ قاققان دابىلىنداي ەستىلەدى. ەر قاناتى تۇلپارلارعا ەندى بايگەلەردە دە ورىن قالمادى. جەردىڭ بەتىن وبال-ساۋاپتى سەزىنبەيتىن تۇيسىكسىز, سەزىمسىز «جۇيرىكتەر» باسىپ بارادى...
جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن تۇرقى سۇلۋ چك-لار پوشىمداس, ءۇستى-باسى جىپ-جىلتىر, ءوز جۇمىسىن عانا بىلەتىن مامانداردىڭ ساۋاتى جوعارى, سىرت كوزگە جاقسى كورىنەدى. سوعان ساي ساناتى دا بيىك بولۋى كادىك ەدى. مانسابى مەن مارتەبەسىنەن بۇرىن سانا-سەزىمى مەن ءىس-ارەكەتى العا وزسا كەرەك-ءتى. جوق! ەلدە شارۋاسى جوق. اينالاسى قاعاجۋ كورىپ جاتىر ما, ۇلتتىق ونەر مەن انا ءتىلىنىڭ ءورىسى تارىلىپ بارا ما, كەلىپ-كەتەرى شامالى. «مۇنان مەنىڭ قاي جەرىم اياۋلى دەپ, مايداندا بىرگە تۇرىپ قالاتىن ەمەس» (اباي). ونداي ولقىلىقتار ءۇشىن ول قىزمەتتىك جولىن نەگە قۇرباندىققا شالادى؟ قايتا كورشىسىنىڭ قوراسى ورتەنىپ جاتسا بارىپ ءسوندىرىسۋدىڭ ورنىنا سوعان باس ءۇيىتىپ الۋدىڭ رەتىن بىلەدى. ەشتەڭە دەي المايسىز. ءبىر نارسەنى ءبۇلدىرىپ جاتقان جوق. جاعدايدى پايدالانىپ, تيىسىنشە ارەكەت ەتكەنى ءۇشىن جازىقتى ەمەس. قوراعا ءورت قويعان بۇل ەمەس. نە قىل دەيسىز؟
وقۋشى كەزىمدە جاسى ۇلكەن ءبىر كىسىنىڭ جاننان تۇڭىلگەنىن كورگەنىم بار. اۋقاتتى دوسىنىڭ ۇيىنە بارسا, اۋلاسىندا ەستيار جاستاعى بالاسى ويناپ وتىر ەكەن. بالانىڭ ءدال جانىندا شارباققا قىسىلىپ, نە ءارى, نە بەرى وتە الماي قالعان تاۋىق ويبايلاپ جاتقان كورىنەدى. الگىنى بالا كەرەك تە قىلماي ويناپ وتىرسا كەرەك. ەستىمەي قالدى دەيىن دەسە, تاۋىقتىڭ جان داۋىسى شىعىپ جاتىر, كورمەدى دەيىن دەسە, ءدال جانىندا. سول بالالار سوقتالداي جىگىت بولدى قازىر. 1993 جىلى ۇزدىكسىز سوعىستان اشتىق جايلاعان سۋدان مەملەكەتىنە بۇۇ گۋمانيتارلىق كومەك جاساپ, ءفوتوتىلشى كەۆين كارتەر دە بارادى. ول ءبىر اۋىل شەتىنەن ءالى قۇرىپ, اشتىقتان بۇراتىلىپ ولگەلى جاتقان بالانى كورەدى. كارتەردى كورىپ كوزى جاۋدىرەگەن بالا جاناشىرلىق كۇتكەندەي, ەپتەپ تالپىنعانداي بولىپ, ءوز كىرپىگىن اۋىرسىنىپ, باسىن تۇقىرتادى. اش بالانىڭ اقتىق دەمىن كۇتىپ ءار جاعىندا قۇزعىن وتىرادى. بالا مەن قاراقۇستى كەۆين دەرەۋ سۋرەتكە تارتىپ الادى دا جونىنە كەتەدى. كەيىن بۇل فوتوسىن «نيۋ يورك تايمس» باسىلىمىنا ساتادى. سۋرەت بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىرەدى.
ك.كارتەر وسى فوتوسى ءۇشىن دج.پۋليتتسەر اتىنداعى سىيلىقتى يەمدەنەدى. ال باسىلىمدار: «ولگەلى جاتقان بالاعا كومەك قولىن سوزۋ ورنىنا, تەك ءساتتى فوتو ءتۇسىرۋ ءۇشىن وبەكتيۆىن باعىتتاعان ادام, ول دا اناۋ وتىرعان قۇزعىننىڭ ءبىرى», دەپ جازدى. فوتوگراف ءساتتى كادر تاپقانىنا قۋانىپ, كوپ اقشا تاباتىنىنا اسەرلەنىپ, بالانى ويلاماي, ۇشاعىنا ءمىنىپ, ەلىنە تارتىپ وتىرعان عوي. ارىپتەستەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا كەيىن ول: «قۇزعىندى ۇشىردىم با, ول ورالىپ قايتا قونۋى مۇمكىن عوي, نەگە اۋىل ىشىنە اكەلىپ تاستامادىم ەكەن, نەگە قاسىندا بولا تۇرمادىم, اتا-اناسى ۇلگەردى مە, بالا ءتىرى قالدى ما, الدە قۇزعىنعا جەم بولدى ما؟», دەگەن مازاسىز ويعا باتىپ, ءوز-وزىنەن تىنىم تاپپاعان. بۇل اعاتتىعىنا توزە الماعان كەۆين اقىرى 1994 جىلى ءوز-وزىنە قول جۇمساپ ولەدى. مىنە, تەك قانا ءوز جۇمىسىن كۇيتتەپ ءومىر سۇرگەن جاڭا زامان ادامىنىڭ ءبىر كەلبەتى. قايتا مىنا فوتوگراف كەش تە بولسا تۇسىنگەن, جەتەسىنە جەتكەن سوڭ ادام ەمەس ەكەنىن سەزىنىپ ءوزىن قۇرباندىققا شالىپ تۇر. الگىندەي ولمەلى كۇيدە جاتقانداردىڭ ۇستىنەن اتتاپ ءوتىپ بارىپ, كەرەگىن الىپ كەتىپ جاتقان ادام كەيىپتى ەكى اياقتىلار قانشاما؟
سوعىس جىلدارىن سۋرەتتەگەن شەرحان مۇرتازانىڭ ءبىر شىعارماسىندا كۇندىز-ءتۇنى سوقا مەن ارباعا جەگىلگەن اتقا جانى اشىپ, جانۋاردى موينىنان قۇشىپ جىلايتىن بالا بەينەسى بار. سوندا جانۋاردىڭ دا كوزىنەن مونشاقتاپ جاس ءۇزىلىپ تۇراتىن. ولاردىڭ تۇيسىگى وياۋ, جانى سەرگەك, وبال-ساۋاپتى تۇيسىنەتىن. بويىندا قان, كەۋدەسىندە جان بار. ارينە زاماننىڭ ىعىنا قاراي تەحنوكرات بولعان جاقسى, بىراق وزىنە ءتيىستى جۇكتەمەنى عانا بىلەتىن كومپيۋتەرباستى كىسىلەر جوعارىداعى فوتوگرافتاي قورقىنىشتى ەمەس پە؟ 1932 جىلى حالىق اشتان قىرىلىپ جاتقاندا ەل اراسىنا بارىپ «پلان ورىنداڭدار!» دەگەن ەلتايلاردى ەسكە تۇسىرەدى. ەلدىڭ مۇددەسىن ەلەمەي, ءوز مانسابىن ءوسىرىپ, جاقىن-جۋىعىن سەمىرتۋ ماقساتىندا بيلىككە جەتكەن جوعارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ ولاردان نەسى ارتىق, نەسى كەم؟ جوعارىدان تۇسكەن تاپسىرمانى عانا ورىنداپ وتىرادى, باسقادا جۇمىسى جوق. باستىسى الگى چك-لار سياقتى جۇرتتىڭ بالاسىنان وزىپ شەندى قىزمەتكە ورنالاستى ما, بولدى. دارىمەن وزدى ما, اقشانىڭ كۇشىمەن بە, تانىس-تامىر, الدە اتاسىنىڭ ابىرويىمەن كوتەرىلدى مە, وندا نە تالاسىڭ بار؟ الايدا ءبارىنىڭ تۇبىنە وسى الايدا جەتكەن. بارلىعى وسى الايدادان باستالعان. ساۋلەسى بارعا بۇل دا ۇزاق اڭگىمە.
