ناۋرىز – جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ ءرامىزى. سوندىقتان ءتول مەرەكەمىزدىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ونى بارىنشا ەرەكشەلەپ, جاڭاشا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بۇل مەرەكەنى اتا-بابالارىمىز ەرتە داۋىردەن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەپ تەگىن ايتپاعانى, مىڭداعان جىلدان بەرى ءدال وسى كۇندى جىل باسى ساناعانى بەكەر ەمەس. بۇل قۇندىلىقتان قازاق قوعامى ءبىرشاما جىل جىراقتاپ قالعانى بەلگىلى. وعان تاريحي جاعدايلاردىڭ اسەرى بولعانى دا اقيقات. دەسە دە 1988 جىلدان بەرى حالىققا قايتا ورالعان ناۋرىزعا ءالى كۇنگە قاجەتتى دەڭگەيدە ءمان بەرە الماي وتىرعانىمىز, مەرەكەنىڭ سيپاتىن اشا الماي كەلە جاتقانىمىز راس. ءاز ناۋرىز مەيرامىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى رەتىندە لايىقتى مارتەبەگە شىعارۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟
ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋعا كەڭەس ۇكىمەتى 62 جىل (1926-1988) تىيىم سالىپ, كەڭەستىك يدەولوگيا ۇلى مەرەكەنىڭ تۇپكى ماعىناسى مەن ماڭىزدىلىعىن قوعام ساناسىنان وشىرۋگە بارىن سالدى. بۇل يدەولوگيا جىل باسىن كوكتەمدە اتاپ ءوتۋ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ساقتاۋ, قوعام بىرلىگى, اعايىن اراسىنداعى تاتۋلىق پەن باۋىرمالدىق, قايىرىمدىلىق, وتباسىلىق سىيلاستىق, تابيعاتقا قامقورلىق دەگەن ەڭ ماڭىزدى قاعيداتتاردى ناۋرىز مەيرامىمەن بايلانىستىرماۋعا تىرىستى. ونىڭ ورنىنا ورتاق يدەولوگياعا ءتان جاڭا جىلدى 31 جەلتوقساندا 24.00-دەن باستاپ اتاپ ءوتۋدى 1936 جىلدان باستاپ «داستۇرگە» اينالدىردى. وسىلايشا, كەڭەس داۋىرىندە ۇلتتىق دۇنيەتانىمعا جات ادەتتەر مەن باسقا قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ يدەولوگياسى ءجۇردى. سودان بەرى بۇل يدەولوگيانىڭ ىقپالى پوستكەڭەستىك ەلدەردە دە, قازاقستاندا دا مىقتاپ تۇرىپ ورنىقتى. جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىنان باستالاتىن قاربالاس داستۇرگە اينالدى. جاڭا جىلدىق شىرشانى جاعۋ, 31 جەلتوقساندا تۇنگى ساعات 24.00-دە پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن كۇتۋ, فەيەرۆەرك پەن وتشاشۋ اتۋ, بەنگال وتىن جاعۋ سىندى ء«داستۇر», ءتىپتى جاڭاجىلدىق داستارقان ءمازىرى ابدەن قالىپتاستى. ودان قالدى 1 قاڭتاردان باستاپ روجدەستۆوعا (7 قاڭتارعا) دەيىن جۇرتتىڭ جۇمىسقا كىرىسە الماي, جاپپاي دەمالۋى دا قالىپتى جاعدايعا اينالدى.
جاڭاجىلدىق ءىس-شارالار ءالى كۇنگە دەيىن ەڭ باستى مەرەكە رەتىندە تويلاناتىنى شىندىق. اسىرەسە, وتاندىق تەلەۆيزيادا جاڭا جىلعا ەرەكشە ەفير كەستەسى قۇرىلادى. قاراپ وتىرساق, «گولۋبوي وگونەك» فورماتىنداعى مەرەكەلىك باعدارلاما ءالى كۇنگە دەيىن تەلەۆيزياداعى شىعىنى ەڭ كوپ تەلەونىم بولىپ وتىر. مۇنداي قىمبات تەلەباعدارلاما ءتىپتى رەسپۋبليكا كۇنىن اتاپ وتۋگە دە قاراستىرىلمايدى. ال جاڭا جىلدىڭ وبرازدارى مەن اتريبۋتتارى تۋرالى اڭگىمە بولەك. بۇل اتريبۋتتارعا قوعامدا دا, نارىقتا دا جىلدان-جىلعا سۇرانىس ارتا تۇسكەن. ودان قالدى كەيىنگى 20-30 جىلدا باتىستىڭ «Christmas» مەرەكەسى دە قوعامدا كەڭ تارالىپ ۇلگەردى.
ءار وتباسى ۇيىندە مىندەتتى تۇردە شىرشا ورناتادى, ءار بالا «جاڭاجىلدىق شىرشا» ءىس-شاراسىن اسىعا كۇتەدى. ءتىپتى, جاڭاجىلدىق كورپوراتيۆ وتكىزۋ كەز كەلگەن مەكەمە ءۇشىن باستى ءىس-شارانىڭ ءبىرى ەكەنى اقيقات. اياز اتا, اقشاقار, سانتا كلاۋس وبرازدارىنىڭ قوعامعا سىڭگەنى سونشالىق, بالالار ءالى كۇنگە دەيىن ولارعا حات جازادى, ارمان-تىلەگىنىڭ ورىندالۋىن اسىعا كۇتەدى. ودان قالدى شىرشانىڭ ماڭىنا سىيلىق قويۋ, «Christmas» مەرەكەسىنىڭ اتريبۋتى – ش ۇلىق ءىلۋ سىندى «جاڭا ءداستۇردى» قوعام ۇردىسكە ەنگىزدى. جاڭا جىلعا ەرەكشە ءسات رەتىندە قاراۋ, بۇل كۇندى تاڭعاجايىپ ەرتەگىگە تەڭەۋ كوپشىلىكتىڭ ساناسىنا سىڭگەن. جاڭا جىلدىڭ العاشقى سەكۋندتارىندا تىلەكتەرىن ايتىپ, ارمانىن, جوسپارىن قۇرىپ جاتاتىنىمىز شىندىق. وعان اسەر ەتكەن نە؟
ارينە, مۇنىڭ بارلىعىنا مادەنيەت, كينويندۋستريا مەن مەديا سالالارىنىڭ اسەرى زور بولعانى تۇسىنىكتى. قاراپ وتىرساق, اياز اتا مەن اقشاقار تۋرالى مۋلتفيلمدەر, «موروزكا» سىندى اڭىز-ەرتەگى فيلمدەر, «تاعدىر تالكەگى», «كارناۆال ءتۇنى», «سيقىرشىلار» سىندى كوركەم فيلمدەر ءالى كۇنگە دەيىن كورەرمەننىڭ جاڭا جىلدا اسىعا كورەتىن تەلەونىمدەرى سانالادى. «Christmas» مەرەكەسى تۋرالى مۋلتفيلمدەر مەن فيلمدەردىڭ سانىندا شەك جوق. ءبىر عانا «ۇيدە جالعىز قالعاندا» ءفيلمىنىڭ قانشالىقتى سۇرانىسقا يە ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ءتىپتى جاڭا جىل مەرەكەسىنىڭ اينالاسىندا بىرنەشە يندۋستريا قامتىلعان. جاڭاجىلدىق شىرشا جاساۋدان باستاپ ءتۇرلى ويىن-ساۋىق, قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى جىلدان-جىلعا دامىپ جاتقانى راس. ال ناۋرىز مەيرامىن وسىنداي دەڭگەيگە شىعارۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟
ناۋرىز مەيرامىن بۇرىنعى داستۇرگە ءتان ءبىر كۇن ەمەس, بىرنەشە كۇن تويلاۋدى قولعا الۋ قاجەت. 22 ناۋرىزعا دەيىن اتاپ وتىلۋگە ءتيىس ءىس-شارالاردىڭ ورتاق تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋ دا ماڭىزدى. ءار كەزەڭنىڭ تۇجىرىمداماسىن انىقتاۋىمىز كەرەك. ناۋرىز مەيرامىنا ءتان ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇر بار, ياعني مەيرامنىڭ ەڭ ماڭىزدى اتريبۋتتارى (اعاش وتىرعىزۋ, بۇلاقتىڭ كوزىن اشۋ, اينالانى تازارتۋ, كورىسۋ, سارقىت پەن سىباعا بەرۋ, ت.ب.) كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى قاجەت. 21 ناۋرىزدان 22 ناۋرىزعا قاراعان ءتۇنى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ قۇبىلىس ەكەنىن, ناۋرىز مەيرامىن اڭىزدار مەن ميفتىك وبرازدار ارقىلى (اي, كۇن, تەمىرقازىق, ۇركەر جۇلدىزدارى جانە كۇن استىنداعى كۇنەكەي, ايداي سۇلۋ ايسۇلۋ, ت.ب.) بالالاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ اسا ماڭىزدى. بارلىق تىرشىلىك ناۋرىزدا وياناتىنىن بالالارعا جەتكىزۋ ءۇشىن قازاق ميفولوگياسىنداعى وبرازداردى (ويسىلقارا, زەڭگى بابا, قامبار اتا, شوپان اتا, ت.ب.) وياتىپ, ەرتەگى الەمىن قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. بالالارعا ارنالعان زاماناۋي قيال-عاجايىپ فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, مەيرام وسى فيلمدەر ارقىلى ناسيحاتتالعانى ابزال. ناۋرىزدا «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى» دەگەن حالىق ءسوزىنىڭ ماعىناسىن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردى كورسەتۋ ارقىلى اشا تۇسكەنىمىز دۇرىس. اق داستارقاننىڭ مولدىعى, اقتىڭ كوپ بولۋى, اعايىن-تۋىستىڭ اق كوڭىلى, كوپشىلىكتىڭ اق پەيىلى, بارلىق وكپە-نازدىڭ كەشىرىلۋى سىندى ۇلتتىق قاسيەتتەر قوعامدى تاتۋلىق پەن بىرلىككە شاقىراتىنى ءسوزسىز.
ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ (21-22 ناۋرىز) ەڭ باستى وبرازى قىدىر اتانى كەڭىنەن ناسيحاتتاعانىمىز ابزال. قىدىر اتانىڭ اق باتاسى – مەيرامنىڭ باستى رامىزىنە اينالعانى اسا ماڭىزدى. 22 ناۋرىزدا ءار وتباسى ەرتە تۇرىپ, داستارقان جايىپ, ۇلتتىق تاعامدار, ناۋرىزكوجە دايىنداپ, قىدىر اتانىڭ كەلگەنىن كۇتۋ سالتىن قايتا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەكتىگى قاتتى سەزىلىپ وتىر. قىدىر اتادان باتا سۇراۋ, تىلەك تىلەۋ, ارمانىن ايتۋ سىندى كەرەمەت ءداستۇر قوعامدا قايتا قالىپتاسسا, ۇتىلماسىمىز انىق.
بۇل ىستەردى ورىنداۋ ءۇشىن مەديا سالاسىنىڭ ارتقارار ءرولى زور. ناۋرىزدىڭ ءمان-ماعىناسىن اشاتىن جاڭا ونىمدەردى, مۋلتفيلمدەردەن باستاپ, كوركەم فيلمدەر, سەريالدار مەن رومانتيكالىق, فانتاستيكالىق فيلمدەرگە, قيال-عاجاپ ەرتەگىلەردى شىعارۋعا, كومەديا, درامەديا جانرلارىنداعى ونىمدەرگە تاپسىرىستى كوبەيتىپ, قوعامعا تارتىمدى كونتەنت ۇسىنعانىمىز اۋاداي قاجەت. مىنە, وسى ىستەرگە ءمان بەرىلسە, ءاز ناۋرىزعا جاڭاشا رەڭ بەرىلىپ, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ ناعىز ءمان-ماعىناسى اشىلا تۇسەرىنە سەنىم مول.
31 جەلتوقساندا ءتۇن جارىمدا كۇنتىزبەلىك جىل ساناۋدىڭ باستالۋى – الەمدە قالىپتاسقان ءۇردىس. وسى ورايدا ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتايىق» دەيتىن ويى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. دەسە دە بارشا تىرشىلىك ويانىپ, تابيعات قۇلپىرىپ, جاڭا ومىرگە قاربالاس باستالاتىن ناۋرىزدا ەجەلگى داستۇرگە ساي ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن لايىقتى قارسى الۋ – پارىزىمىز.
قانات ساحاريا,
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى
