سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ادام قۇقىعىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ 1-بابىنا سايكەس بارلىق ادام تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن قۇقىعى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. دەكلاراتسيانىڭ 2-بابىنا سۇيەنسەك, ءار ادام ناسىلىنە, ءتۇر-تۇسىنە, جىنىسىنا, تىلىنە, دىنىنە, ساياسي نەمەسە باسقا دا نانىم-سەنىمدەرىنە, ۇلتتىق نەمەسە الەۋمەتتىك تەگىنە, م ۇلىكتىك, تەكتىك-توپتىق نەمەسە باسقا جاعداياتتارعا قاراماستان قۇقىعى مەن بوستاندىعى تەڭ بولۋعا ءتيىس.
گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسى العاش رەت وسى حالىقارالىق قۇجاتتا بەكىتىلگەن. ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋدى جويۋ تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ 3-بابىنا ساي ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن ەرلەرمەن تەڭدىك نەگىزىندە ىسكە اسىرۋىنا جانە پايدالانۋىنا كەپىلدىك بەرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار اتقارىلىپ, زاڭناما قابىلدانادى. بىرقاتار مەملەكەتپەن قاتار قازاقستان دا وسىنداي ماڭىزدى حالىقارالىق اكتىلەردىڭ قاتىسۋشىسى.
گەندەرلىك تەڭدىك قاعيداتىنا قاتىستى كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن سالالاردىڭ ءبىرى – اسكەري مىندەت. گەندەرلىك ديسكريميناتسياعا قارسى تاراپتىڭ پايىمىنشا, تەك ەر ادامداردىڭ اسكەرگە شاقىرىلۋى گەندەرلىك تەڭدىكتى ورناتۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.
شەتەل تاجىريبەسىنە قاراساق, كەي ەلدەردە اسكەري مىندەت ايەلدەرگە دە جۇكتەلگەن. مىسالى, بۇۇ ارمياسىنداعى العاشقى اسكەري قولباسشى جانە اۋە كۇشتەرىنىڭ باسشىسى نورۆەگيالىق ايەل ازامات بولعان. 2017 جىلعا دەيىن 18 جىل قاتارىنان ايەلدەر وسى ەلدىڭ قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقاردى. نورۆەگيادا 19-دان 45 جاسقا دەيىنگى ايەلدەر دە, ەرلەر دە اسكەرگە الىنادى. نورۆەگيادان كەيىنگى ءدال وسىنداي تاجىريبە ەنگىزگەن ەۋروپالىق ەل – شۆەتسيا. ال اقش-تا ايەلدەرگە 2014 جىلدان باستاپ كەز كەلگەن اسكەردە قىزمەت ەتۋگە رۇقسات ەتىلگەن. ماسەلەن, بارلىق پەرسونالدىڭ ورتاشا ەسەپپەن 16%-ىن ايەلدەر قۇرايدى. بۇل ارمياداعى ايەلدەردىڭ رەكوردتىق سانىن كورسەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا گەندەرلىك تەڭدىك قاعيداتىن ۇستانۋ ماقساتىندا اقش اسكەري كۇشتەرى فيتنەس تالاپتارىن قايتا قاراپ جاتىر. سول سياقتى ءۇندىستان ايەلدەرى 1992 جىلدان باستاپ ارميادا قىزمەت ەتۋ, ونىڭ ىشىندە وفيتسەر شەنىن الۋ قۇقىعىنا يە بولدى. الايدا بۇگىندە ءۇندىستاننىڭ 1,4 ميلليون اسكەريلەرىنىڭ قاتارىندا تەك 0,56% ايەل بار.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە 7 مىڭنان استام اسكەري قىزمەتشى-ايەل جۇمىس ىستەيدى. ال وزىندىك تاۋەكەل مەن پسيحولوگيالىق كەدەرگىدەن تۇراتىن ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارىندا (اقو) جالپى ەرلەرمەن قاتار 5623 ايەل دە قىزمەت اتقارادى.
سونداي-اق اقو-دا گەندەرلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە «قر توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ جوعارى ءبىلىمنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىراتىن ارناۋلى وقۋ ورنىنا وقۋعا قابىلداۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قر تج 2021 جىلعى بۇيرىعىنا ارناۋلى وقۋ ورنىنا قىزدارعا ارنالعان دەنە شىنىقتىرۋ نورماتيۆتەرىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپتى. ايەل-اسكەري قىزمەتشى سانىن اقو-دا ارتتىرۋمەن قاتار قورعانىس مينيسترلىگى, ءسىم, ءىىم, بپ-دا ايەلدەرگە قارسى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ قۇقىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ترەنينگتەر وتكىزىلىپ كەلەدى.
بۇۇ قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى جەتىستىكتەرىن وڭ باعالايدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ورتالىق ازياداعى گەندەرلىك تەڭدىكتى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى ۇلتتىق ورگاندى قۇرعان جانە وڭىردە WEPs بويىنشا كوشباسشى ەل بولىپ سانالادى. الايدا حالىقارالىق جانە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى جەتىستىكتەرگە قاراماستان, قوعامدا ايەلدەردىڭ اسكەرگە بارۋى تۋرالى پىكىر ءارتۇرلى. زەرتتەۋ بويىنشا باسىم كوپشىلىك مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ەر ادامدار قاتىسۋى كەرەك دەگەن پىكىردى ۇستانىپ وتىر.
قازاقستان ايەلدەردىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ۇستانىمىن مەملەكەتتىك قانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە كۇشەيتۋگە ۇمتىلىپ كەلەدى. گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىندە قارۋلى كۇشتەر مەن اقو-داعى ايەلدەر تۋرالى ستەرەوتيپتەر مەن كوزقاراستى وزگەرتۋگە باعىتتالعان اقپاراتتىق جانە ءبىلىم بەرۋ ناۋقانىنىڭ ماڭىزى ارتادى. قوعامدىق پىكىردى جانە ءتۇرلى كوزقاراستى تۇراقتى زەرتتەۋ, قوعامداعى وڭ وزگەرىستەردى بىرلەسىپ العا جىلجىتۋ ءۇشىن ءوزارا ديالوگ قۇرۋ, حالىقارالىق تاجىريبە الماسۋ وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر.
ءامينا قۋانىشباەۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
