اقىن ءتىلى– ارمان ءتىلى

پوەزيا ادەبيەتتىڭ نازىك جانرى. ول – ونەر. ول جانى نازىك جان­دار­دى ءجيى ماڭايلايتىن جانر. ول تەك سەزىمتال ادامدارعا عانا بەرى­لە­تىن باقىت. سون­دىقتان دا ءبىز اقىن­داردى ءبىراۋىزدان باقىتتىلار دەي­مىز. ويتكەنى ولار ءجۇ­رەك­تەن جىر اعى­تىپ, جۇرەكتەرگە جەت­كىزەدى. مۇ­ڭىن دا, سىرىن دا, قايعىسى مەن قۋا­­نىشىن دا جىر سۇيەر جالپاق جۇرت­پەن ءبو­لىسەدى. وسىنداي جاس تول­قىن اقىن­نىڭ ءبىرى – رەسپۋب­لي­كا­لىق جىر ءمۇ­شاي­رالارىندا جۇلدەلى ورىندار­دان كورىنىپ جۇرگەن دوسبول يسلام. تۇركى ەلىنىڭ رۋحاني استاناسى ءتۇر­كىستانداعى ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ دوتسەنتى د. يسلام ءوزىنىڭ “اق­ىن ءتىلى – ارمان ءتىلى” اتتى جاڭا جىر جي­­نا­عىن وقىرماندارىنا ۇس­ىن­­دى. تول­عانىسقا تولى تۋىن­دى­لار­دان تۇ­را­تىن بۇل ولەڭ كىتابى ال­ماتى­داعى “ار­ىس” باسپاسىنان جارىق كورىپ وتىر. بەلگىلى اقىن, مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ يەگەرى تەمىرحان مەدەت­بەك­تىڭ العىسوزىمەن پوەزيا سۇيەر قاۋ­ىم­عا جول تارتقان كىتابىن اقىن ولەڭ دەگەن قۇدىرەتكە باس يۋدەن باستاپتى. باعيلا داۋرەن! باعيلا باقىت – بارىم سەن, پاقىرعا تالاي, پاقانا بولعان ارىم سەن. تورتكۇل دۇنيەنىڭ تورىنەن  تىنىم تاپپاعان, شىرىلداپ جۇرگەن  جانىم سەن – ولەڭ! وسىلاي تەبىرەنگەن اقىندى تۋ­عان ءتىلدىڭ تولعاعى دا تولعان­دىرماي قوي­ماپتى. كىتاپتاعى جىر جولدارى وسىلاي ءتۇر­لى تاقىرىپتا جالعاسا بەرەدى. ونى جىر جاناشىرلارى كوزبەن دە, كوڭىل­مەن دە وقىپ, بەزبەنگە سالار دەگەن ۇمىتتەمىز. ءابدىراحمان قىدىربەك, استانا. ءان قاناتىندا 2009 جىل. استانادا قىزىلوردا وب­­لىسىنىڭ استاناداعى ونەر كۇندە­رى­نىڭ اشى­لۋ سالتاناتىندا كەشتى ءجۇر­گىزۋشى: ەل­باسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ­تىڭ سوزىنە جازىلعان ال­تىنبەك قو­راز­باەۆتىڭ ءانى – “سا­رى­ارقا”. ور­ىن­داي­تىن قازاق­ستان­نىڭ ەڭ­بەك ءسىڭىر­گەن ءارتىسى كۇلان قا­لىم­بەتوۆا دەپ حابارلاعان. لىق تولى زال ءىشى دەمدەرىن ىشتەرىنە تار­تىپ تىنا قالعان. كۇلان ءان قانا­تىندا قالىقتاپ كەتە باردى. اسەم ءان كورەرمەندەردىڭ ءون-بويلارىن باۋراپ العان. سارىارقا ساعان تاڭدا سالەم بەرەم, اتىڭ دا ءماشھۇر الەمگە تەڭ. تۋعان جەر, كەڭ ولكەڭە قايران قالام, بابالار دانالىعىن دالەلدەگەن, –دەپ ك ۇلىم كوزىنەن شۋاق شاشقان كۇ­لان­نىڭ كو­رەرمەندەرگە يىلە سالەم ەتىپ, ءىلتيپات كور­سەتۋى سول ەدى, زال ءىشى ءدۇر ءسىل­كىنىپ سالا بەردى. ورىندارىنان ورە ءتۇ­رەگەلىپ, سارتىلداتا قول سوققان كورەرمەندەر قوشەمەتى ەرەكشە بولدى. ءيا, ءانى مەن ءسانى ۇيلەسكەن قازاق­­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى كۇلان وتىز جىل بويى ونەر كوگىندە قالىقتاي ۇش­ىپ, سىر ساحناسىنىڭ ساندۋعاشىنا اينالعان دەسەك, اسىرا ايتقاندىعىمىز بولماس. ونىڭ بىردە اسقاقتاتا سالار, ال ەندى بىردە تامىلجىتا ورىندار ءان­دەرى تىڭدارماندار جۇرەگىندە جا­زى­لىپ, قۇلاق تۇبىندە كۇمبىر قاعۋمەن كەلەدى. “قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار, اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي”, – دەپ ۇلى اباي اتامىز ايت­قانداي, كۇلاننىڭ كومەكەيىنەن توگىلگەن اندەر قانات­تانىپ, ءان الەمىندە وزىندىك ورنەگىن قالىپ­تاستىرعان. كۇلان قازالى اۋدانىنداعى بەكارىستان بي اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلىپ, ەرتە ەسەيدى. ويتكەنى ول كەزىندە ەسى­مى ەلگە ەلەۋلى, اۋىلدىڭ اتپال ازاماتى جانتە­مىر­دىڭ وتباسىنداعى جالعىز پەرزەنت بولاتىن. اناسى ءسانيرا: بىلدىر-بىلدىر تىلىڭمەن, قۋىرشاقتاي جۇگىرگەن, اينالايىن بوتام-اۋ, اينالايىن تۇرىڭنەن, – دەپ باستايتىن بەسىك جىرىمەن كۇلاندى ءان قاناتىنا قوندىرىپ, كوڭىلىنە ۇكىلى ءۇمىت ۇيالاتقان سىڭايلى. سودان دا وجەت تە ونەرلى قىز ءتاي-ءتاي باسقاننان ءان ايتۋعا قۇمارتتى. – اۋىل اقساقالدارى مەن سالعان اندەردى قۇمار­لانا تىڭداپ, اق باتالارىن جارىسا بەرىپ جاتۋشى ەدى. بۇگىندە اكە اماناتىن اقتاپ جۇرگەنىمە جان-جۇرەگىم ەلجىرەي قۋانامىن, – دەگەن كۇلان كوزدەرى سىزىلتا ءان سالعانداي ك ۇلىمسىرەيدى. 1973 جىلى قازالى كەنتىندەگى №24 مەكتەپتى ءبىتىر­گەن كۇلان قىزىلورداداعى م.مامەتوۆا اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. ونەر قار­لى­عاشىنىڭ قاناتى وسى وقۋ ورنىندا قاتايادى. ويتكەنى, وندا اتاقتى تۇرماعامبەت شايىردىڭ تۋعان جيەنى كوپباي اليەۆ جەتەكشىلىك جاسايتىن “نۇرگۇل” ءان-بي ءانسامبلى بولاتىن. ول كەزدە “نۇرگۇل” ەلىمىزدىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىن اسەم ءان مەن مىڭ بۇرالعان بيگە ءبو­لەپ, اتاق-داڭقى دۇركىرەپ تۇرعان ۋاقىت ەدى. وسى انسامبلدەن تۇلەپ ۇشقان تالاي-تالاي تارلاندار ساحنا ساندۋعاشتارىنا اينالعان. سولاردىڭ العاشقى قارلىعاشىنىڭ ءبىرى, ءبىرى عانا ەمەس بىرەگەيى كۇلان قالىمبەتوۆا بولدى. سول بىرەگەيدىڭ ءبىرى مارقۇم ءما­دينا ەراليەۆا دا وسى شاڭىراقتان تۇلەپ ۇشقان ەدى. – مەنىڭ ونەر جولىنا تۇسۋىمە اسا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن مۋزىكانىڭ مايتالمان مامانى, ۇلاعاتتى ۇستازىم ءومىرباي نۇرجىگىتوۆ بولدى. سودان دا تالاي تالانتتاردى تاربيەلەپ, بۇل ومىردەن ەرتە وتكەن ومەكەڭدەي ابزال اعالارىم مەنىڭ جادىمدا ءماڭ­گى­لىككە قالىپ قويدى, – دەيدى كۇلان اڭگىمە ورايىندا. كۇلاننىڭ ونەر جولى 1978 جىلى قىزىلوردا قالاسىنداعى “مەليو­را­تور” سارايىن­دا كوركەمدىك جەتەكشى بولۋ­دان باستاۋ الادى. وسىلاي كۇن قۇرعاتپاي سىر ساندۋعاشىنداي سايراپ جۇرگەن ونى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رىنەن تالاي-تالاي ونەر شاڭى­راقتارى جۇمىسقا شاقىرادى. بىراق كۇلان وعان ەلىكپەدى. – قاراشاڭىراقتىڭ جالعىزى بولعاندىقتان اياۋلى انام مەن اكەمدى تاستاپ, قايدا بارايىن. وب­لىستىق فيلارمونيا جۇمىسقا شاقىرىپ, سون­دا بارۋعا توقتام جاساعانمىن. سودان بەرى, مىنە, 32 جىل بويى سىر ونە­­رىنىڭ قاراشاڭىراعىندا ءان سالىپ كەلەمىن, – دەيدى ول. ايتسا ايتقانداي, سىر وڭىرىندە وتەتىن جيىن-توي­دىڭ كۇلانسىز ءسانى كەلمەيدى. جۇرت ونى ىزدەپ وتىرادى. سىر ساحناسىنىڭ ساندۋعاشى كۇلاننىڭ ونەر جو­لىنداعى ورلەۋى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۋى جەلبىرەۋ جىلدارىنان باستاۋ الادى. 1992 جىلى ەسىمدەرى ەلگە تانىمال روزا باعلانوۆا, اسەت بەيسەۋوۆ, مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ سىندى ونەر تارلان­دارى قازىلىق ەتىپ, شىمكەنتتە وتكەن ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىن قانجىعاسىنا بايلايدى. كۇلاننىڭ كۇمىس كومەيىنەن توگىلگەن ءان اۋەندەرى سودان بەرى اۋەلەپ, سان الۋان سايىستاردىڭ باس بايگەلەرىن الىپ, انسۇيەر قاۋىمنىڭ جانسارايلارىن جادىراتىپ-اق كەلەدى. – مەن ءۇشىن, – دەيدى اڭگىمە ءۇس­­تىن­دە كۇلان, – اسا باقىتتى كۇن – 1998 جىلدىڭ 13 مامىرى. ماعان ءدال وسى كۇنى ەلباسى ءوز قولىمەن ق­ا­­زاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعىن تابىس ەتتى. اڭگىمە اتاقتا ەمەس, ەلبا­سى­مىزدىڭ قاناتىمدى قاتايتىپ, شا­بى­­تىمدى شالقىتا تۇسكەنىنە ءدان ريزامىن. كۇلاننىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى, قازاقتىڭ حالىق ءان­دەرىن جان جۇرەگىمەن شىرقايدى. ونىڭ رەپەر­تۋا­رىن­داعى “ساۋلەم-اي”, “بۋرىلتاي”, “قاراتورعاي”, “اي­ساۋ­لە”, “ەركەم-اي”, “ايقاراكوز” سىندى حالىق اندەرى كو­رەر­مەندەر قوشەمەتىنە كەنەلىپ, جۇرەك­تەرىندە جازىلىپ قالعان. ارينە, ونىڭ رەپەرتۋارىنان بەلگىلى كومپو­زيتورلاردىڭ اسەم ءان سازدارى دا قاعىس قالعان ەمەس. سودان دا ونىڭ كونتسەرتتىك باعدارلاماسى جىل ءوت­كەن سايىن جاڭعىرىپ, جاڭالانىپ كەلەدى. سوڭعى جىل­دارى كۇلان ءوزىنىڭ كونتسەرتتىك باعدار­لاماسىنا ءشامشى قال­دايا­قوۆتىڭ “اقماڭدايلىم”, “ەركەجان”, اسەت بەي­سەۋوۆتىڭ “جاقسى كورۋ”, ا.ايتباەۆتىڭ “مەن سەنى سۇيەمىن”, س.لۇقپاننىڭ “ارداقتى ارۋ” اندەرىن ەندىرگەن. كۇلاننىڭ ەكىنشى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى – تۋمىسىنان تۇلا بويىن تۇمشالاپ العان جاندى داۋىسپەن ءان ايتۋ. سودان دا ول بازبىرەۋلەر ءتارىزدى فونوگرامماعا سەنىپ, ساحناعا شىعۋدان بويىن اۋلاق ۇستاۋمەن كەلەدى. كۇلاننىڭ ارمانى – تۋما داۋىستىڭ باعاسىن تۇسىرمەۋ. بۇگىندە كۇلان سىر ساحناسىنىڭ ساندۋعاشى عانا ەمەس, ىرگەلى دە قابىرعالى شاڭىراقتىڭ شامشىراعى. ونىڭ بۇل ءومىردى انمەن ورنەكتەي جۇرۋىنە ومىرلىك سەرىگى سۇلتانبەك تە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ازامات. دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي ونەرپازدار وتباسىندا قىزعالداقتاي قىزدارى ءلايلا ءوسىپ, وركەن جايىپ كەلەدى. ول قورقىت اتا اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 4 كۋرس ستۋدەنتى. ... ساحنادا قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن ءارتىس كۇلان قالىمبەتوۆا! ساعىم جىلدار, ساعىم جىلدار, سەن دە ءبىر ارمان. سەن دە ءبىر جالعان. ساعىنىش-اي, سەنىمەن بىرگە تولقيدى جانىم, – دەپ ءان قانا­تىمەن قومدانعان كۇلان ونەر كوگىنە ساعىنىشپەن ارمانداي ۇشىپ بارادى. لايىم سولاي بولعاي! ەركىن ءابىل, قىزىلوردا.