كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇقىقتىق نيگيليزمدى جويۋ جانە زاڭعا باعىناتىن ادامداردان قۇرالعان قوعام قالىپتاستىرۋ جايىندا ءجيى ايتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى رەسپۋبليكا كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى راسىمدە سويلەگەن سوزىندە: ء«بىز بىرتىندەپ قوعامدى وزگەرتۋ جانە دەموكراتيا قاعيداتتارىن ەنگىزۋ جولىنان اينىمايمىز. الەمدە ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋال قۇبىلىپ تۇرعان زاماندا زاڭ جانە قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. مەملەكەت راديكاليزمنىڭ, ەكسترەميزمنىڭ, قۇقىقتىق نيگيليزمنىڭ جانە تۇرمىستىق ءۆانداليزمنىڭ كەز كەلگەن كورىنىسىنە مۇلدەم توزبەۋشىلىك ساياساتىن ۇستاناتىن بولادى. ەلىمىز وكتەمدىك پەن وشپەندىلىككە, قوعامدىق ءتارتىپتى اياقاستى ەتۋگە, زورلىق-زومبىلىققا شاقىرۋعا, ازاماتتاردىڭ ار-نامىسىن تاپتايتىن ارەكەتتەر جاساۋعا جول بەرمەيدى», دەگەن بولاتىن. وسى جىلدىڭ باسىندا گازەتىمىزگە بەرگەن كولەمدى سۇحباتىندا دا قوعامدا ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى ايتا كەلە: ء«بىز قوعامدى ىشىنەن ىرىتەتىن, ادامگەرشىلىككە جات قىلىقتاردى اقتاۋدى كوزدەيتىن كەز كەلگەن ارەكەتكە جانە قۇقىقتىق نيگيليزمگە تۇتاس ەل بولىپ توسقاۋىل قويۋىمىز كەرەك», دەپ مالىمدەدى. كۇنى كەشە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىنا قاتىسقان پرەزيدەنت زاڭ بۇزعان ازاماتتارمەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنە توقتالىپ: «قۇقىقتىق نيگيليزمگە, ياعني زاڭ ۇستەمدىگىن جوققا شىعارۋعا جول بەرىلمەۋگە ءتيىس. زاڭعا دەگەن قۇرمەت ادال ازاماتقا ءتان قاسيەتتىڭ ءبىرى رەتىندە دارىپتەلۋى قاجەت. بۇل – مەملەكەتتىك ورگاندارعا عانا ەمەس, بارشا حالىققا ورتاق مىندەت. قىسقاسى, زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋدىڭ باستى شارتى», دەدى.
جالپى, قۇقىقتىق نيگيليزم دەگەن نە جانە ول قايدان پايدا بولادى؟ كونستيتۋتسيا بويىنشا ءبىز قۇقىقتىق مەملەكەتپىز, سوعان سايكەس قۇقىق – قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋشى قۇرالدىڭ ءبىرى. الايدا ونىڭ ناتيجە بەرۋى كوپتەگەن فاكتورعا بايلانىستى, سونىڭ ءبىرى – قوعامنىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ دەڭگەيى. ال نيگيليزم لاتىن تىلىنەن («nihil») اۋدارعاندا «ەشنارسە», ياعني جوققا شىعارۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ حالىقارالىق قۇقىق كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسبول ءومىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى قوعامدا قاراپايىم قوعام مۇشەلەرى اراسىندا قۇقىققا دەگەن كوزقاراستىڭ وزگەرۋى, جالپى قۇقىققا بايلانىستى باعانىڭ تومەندەۋى نيگيليستىك سانانىڭ قالىپتاسۋىنا جەتەلەپ وتىر. «نيگيليزمدى ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ۇتىمدى رەتتەۋ قۇرالى رەتىندەگى قۇقىقتىڭ ءمəنىن تەرىستەپ, جوققا شىعارۋ سيپاتىندا تۇسىنسەك, قۇقىقتىق قاتىناس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتى اينالىپ ءوتۋدى زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا قاراعاندا ءتيىمدى ساناۋى ەلدە سىبايلاس جەمقورلىق, رەيدەرلىك, زاڭ تالاپتارىن مويىنداماۋشىلىق, جاۋاپسىزدىق سياقتى نەگاتيۆتىك سالدارلارعا اكەپ سوعادى. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتەگى قۇقىقتىق ساياساتتى قايتا قاراستىرۋ, وسىعان بايلانىستى قوعامدى باسقارۋ جۇيەسىندە جۇيەلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن العا شىعارادى», دەيدى ول.
ال ءىىم ماقان ەسبولاتوۆ اتىنداعى الماتى اكادەمياسى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن باسقارۋ كافەدراسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى نۇرسۇلۋ يبرايموۆا الەۋمەتتىك نيگيليزمنىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قۇقىقتىق نيگيليزم زاڭنىڭ قاجەتتىلىگىن, پايدالىلىعىن, مۇمكىندىگىن مويىنداماۋدان, ونى الەۋمەتتىك قۇندىلىق رەتىندە تانىماۋدان, زاڭعا, قۇقىقتىق تارتىپكە سەنبەۋدەن باستاپ, زاڭدى قاساقانا بۇزۋ, زاڭ تالاپتارىن جاپپاي ورىنداماۋعا دەيىنگى قۇبىلىستار ارقىلى كورىنىس تاباتىنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى ۋاقىتتاعى ورىن الىپ جاتقان نيگيليزمنىڭ كەيبىر سيپاتتامالارى – شەكتەن شىعۋ, جوعارى دەڭگەيدەگى اگرەسسيا, وعاش قىلىقتار نەمەسە شەكتەن شىعۋ جاعدايلارىنىڭ مەملەكەتتىك, زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى, قۇقىق قورعاۋشى ورگاندارمەن بايلانىستى بولۋى جانە ونىڭ كەڭىنەن تارالۋى, مەملەكەتتىك, ساياسي, ادامگەرشىلىك, رۋحاني, ەكونوميكالىق, ءدىني, قۇقىقتىق نيگيليزمنىڭ ارالاسىپ, ءبىرتۇتاس دەسترۋكتيۆتى ءۇردىستى قۇراۋى.
«جالپى, كوپتىڭ ساناسىندا قۇقىقتىق نيگيليزم, قۇقىقتىڭ الەۋمەتتىك ءومىردى رەتتەۋدە قاۋقارسىزدىعى تۇسىنىگىمەن بايلانىستى. ونىڭ قالىپتاسۋ سەبەپتەرىنىڭ بىرنەشە دەڭگەيىن ايتا الامىز. جەكە تۇلعانىڭ بەلسەندى ۇستانىمى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىنە كوپ نارسە بايلانىستى. ەڭ قاراپايىم دەڭگەيدە قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىق پەن قۇقىقتىق مادەنيەتسىزدىكتى ايتۋعا بولادى. ول زاڭدى تۇسىنبەۋدەن, وقىپ-ۇيرەنۋگە تالپىنباۋدان باستاپ پروتسەسسۋالدىق پروتسەدۋرالارعا قاجەتسىز ارەكەت رەتىندە قاراۋعا دەيىنگى كوزقاراس, مىنەز-ق ۇلىق. سونىمەن قاتار جالپى, قۇقىقتان حابارسىزدىق, سكەپتيكالىق تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەر, انىق-قانىعىنا جەتپەي جاتىپ ءوزىن سەندىرۋ, قۇقىققا سەنىمسىزدىك سەكىلدى ماسەلەلەر ءوزارا قيىلىسىپ جاتادى. ادامدار زاڭنىڭ كۇردەلى جەرلەرىنەن ءوتۋدى قيىن كورگەندىكتەن كەيدە ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋدان باس تارتىپ تا جاتادى», دەيدى ول.
«ودان كەيىنگى دەڭگەيدە قۇقىقتى جوققا تەڭەۋ نەمەسە وعان سەنىمسىزدىكپەن قاراۋدىڭ قالىپتاسۋى ادامداردىڭ ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرا الماۋىنان, نە ولاردى ورىنداۋ جانە قولدانۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتىلمەگەندىكتەرى سەبەبىنەن دە بولۋى ىقتيمال», دەيدى زاڭگەر. «زاڭ اكتىلەرىنىڭ ساپالى دەڭگەيدە دايىندالماۋى, «اقتاڭداقتاردىڭ» كوپ بولۋى, قاراما-قايشى اكتىلەردىڭ قابىلدانۋى; جاڭا قابىلدانعان زاڭدارعا ارتىلعان ءۇمىتتىڭ شەكتەن اسۋى; قولىندا بيلىگى بار مەملەكەتتتىك مەكەمە نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ الدىندا ازاماتتاردىڭ ءوزىن ءالسىز سەزىنۋى; قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ بيلىكتى ءوز قالاۋلارىنشا قولدانۋى, دورەكىلىك, مەنمەندىك كورسەتۋ جاعدايلارى; زاڭدىلىقتى ساياسي, يدەولوگيالىق نەمەسە پراگماتيكالىق ماقساتپەن الماستىرۋ; ازاماتتاردىڭ زاڭدى قالىپتاستىرۋ بارىسىنا قاتىسپاۋى جانە ت.ب. جاعدايلار قۇقىقتىق نيگيليزم دەيتىن تىعىرىققا اكەپ تىرەيدى», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسبول ءومىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇقىقتىڭ əلەۋمەتتىك ماڭىزىن جوققا شىعارۋ, قۇقىققا, زاڭدارعا, قۇقىقتىق تəرتىپكە دەگەن قۇرمەتتىڭ بولماۋى – بۇگىنگى نيگيليزمنىڭ باستى سيپاتى. سونىمەن بىرگە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگان جانە لاۋازىمدى تۇلعا تاراپىنان ورىن الاتىن قۇقىققا دەگەن نەمقۇرايدىلىق, مەنسىنبەۋشىلىك, سەنىمسىزدىك كورسەتۋ سياقتى قاتىناستار دا وسى قۇبىلىستىڭ ءبىر كورىنىسى. «نيگيليزم ەكى نىساندا ورىن الادى: ءبىرىنشىسى, قۇقىقتى اشىق تۇردە جوققا شىعارۋ, ونىڭ قاعيدالارى مەن نورمالارىن ەسكەرۋسىز قالدىرۋ; ەكىنشىسى, قۇقىقتىق نورمالاردى بىلە تۇرىپ ولاردى ءوز ماقساتىنا پايدالانۋ. قازىرگى قوعامدا حالىقتىڭ كەي بولىگى قۇقىقتى جوققا شىعارىپ, وعان مويىنسىنعىسى كەلمەسە, ەكىنشى بولىگى سول قۇقىق نورمالارىن اينالىپ ءوتۋ تەتىكتەرىن قاراستىرادى. قۇقىقتىق نيگيليزم تەك قاراپايىم حالىق اراسىندا ەمەس, سول قۇقىقتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن قاداعالايتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ اراسىندا دا ارتىپ كەلەدى», دەيدى زاڭگەر.
قوعام دەرتىنە اينالعان قۇقىقتىق نيگيليزمدى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ءىىم الماتى اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى ن.يبرايموۆا: «ول ءۇشىن قۇقىقتىق قوعام ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت, سوندا ازاماتتىق قوعام دا دامۋعا مۇمكىندىك الادى. شىنايى قۇقىقتىق ءتارتىپ مەملەكەت تاراپىنان ەمەس, قوعام تاراپىنان قالىپتاسۋعا ءتيىس», دەيدى. «ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە ازاماتتارعا بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز جاندانۋ كەزەڭىندە, تولىققاندى ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا جاعداي جاسالىپ جاتىر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بارىنشا اشىقتىق, قوعاممەن سەرىكتەستىك ورناتۋ, ەسەپ بەرۋشىلىك, قوعاممەن بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ارينە, قۇقىقتىق نيگيليزم قوعامنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني, ءدىني باعىتتاردا دامۋ دەڭگەيىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. نيگيليزممەن كۇرەسۋدىڭ بارلىق نىسانى مەن ءادىسى حالىقتى تەرەڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي, رۋحاني, ادامگەرشىلىك داعدارىستان شىعارۋعا باعىتتالادى», دەدى ول.
«جاڭارۋ» سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جالپىۇلتتىق قوزعالىسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى مەلس سەمعاليەۆ قۇقىقتىق نيگيليزم نەمەسە زاڭدى كوزگە ىلمەۋ, ونى اياققا تاپتاۋ قازىرگى قوعامدا ءجىتى نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس ماسەلە بولىپ وتىرعانىن ايتادى. «ونىڭ بىرنەشە ساتىسى بار. بىرىنشىدەن, قاراپايىم حالىق اراسىنداعى قۇقىقتىق نيگيليزم. ولاردىڭ ءبىر بولىگى زاڭ تالاپتارىن بىلە بەرمەيدى, ەندى ءبىرى بىلەدى, بىراق ودان اينالىپ وتەتىن جول ىزدەپ تۇرادى. ەكىنشىدەن, حالىقتىڭ ىشىنەن جاستاردى ءبولىپ اتاۋ كەرەك. ولار ءبىز سەكىلدى اعا بۋىنعا قاراپ قالىپتاسادى. ماسەلەن, ستۋدەنت كەزدە سەسسيانى جابۋ ءۇشىن سىناق, ەمتيحان تاپسىرعاندا ءتۇرلى زاڭسىز جولدارعا بارىپ جاتاتىندار بار. ولار ەرتەڭگى كۇنى قىزمەتكە كىرىسكەندە دە وسى جولدى تاڭداۋى مۇمكىن. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, ولاردىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ەرەكشە اتاعان ورىندى. ولار وزدەرى حالىقتىڭ قۇقىن قورعايمىز دەپ انت بەرگەن ادامدار. كوپكە كۇيە جاقپايمىز, الايدا ء«بىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدى» دەمەكشى, سول انتقا ادالدىعىنان اينىپ, وزدەرى زاڭ بۇزاتىندار كوپ. مۇنداي قىزمەتكەرلەر ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭ تالابىنا ەمەس, باسشىلارىنىڭ قاس-قاباعىنا كوبىرەك قارايلايدى», دەيدى ول.
م.سەمعاليەۆ ەل ىشىندەگى قۇقىقتىق نيگيليزمنىڭ الدىن الىپ, جويۋ ءۇشىن قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ايتادى. وسى ماقساتتا بىرنەشە جىلدان بەرى ءوزى باسقاراتىن «جاڭارۋ» بىرلەستىگى ادىلەتتىلىك جولىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىنا دا توقتالدى.
ء«بىز ەل اراسىنا ءجيى شىعىپ, حالىقپەن, ونىڭ ىشىندە ءتۇرلى كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى, جاستار, وقۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ تۇرامىز. ولارعا ەلىمىزدە قانداي زاڭدار قىزمەت اتقاراتىنىن, ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا قانداي جاۋاپكەرشىلىكتەر قاراستىرىلاتىنىن, ءار ادام ءوز قۇقىقتارىن ءبىلۋ كەرەكتىگىن, ءادىل قوعام ورناتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءجۇرمىز. ءبىز سەكىلدى زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ ورناۋى جولىندا جۇمىس ىستەيتىن قوعامدىق ۇيىمدارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كۇشەيتىلۋى كەرەك. جالپى العاندا, قۇقىقتىق نيگيليزمدى جويۋ ءۇشىن اشىقتىق, جاريالىلىق جانە قوعاممەن بىرگە جۇمىس ىستەۋ قاجەت», دەيدى ول.
