اسپانتاۋ اياسىنداعى «ويقاراعاي» كەن ورنى الماتى قالاسىنان شىعىسقا قاراي 440 شاقىرىم جەردە, قىتايمەن شەكارالاس, كەتپەن تاۋىنىڭ بيىك قىراتتارىندا, تەڭىز دەڭگەيىنەن 3500 مەتر بيىكتىكتە, الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانىندا ورنالاسقان. وڭىردەگى جالعىز ءوندىرىس ورنىنىڭ نەگىزگى باعىتى – قوڭىر كومىر ءوندىرۋ. كەن ورنى 2000 جىلدان بەرى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى.
زاماننىڭ قيىن-قىستاۋ شاعىندا جۇمىس باستاعان كومىر ءوندىرۋشى «بۇركىت» وتىن-ەنەرگەتيكالىق كومپانياسىنىڭ كوزدەگەن ماقسات-مۇددەسى – قىسى قاتال ءارى ۇزاققا سوزىلاتىن تاۋلى ايماقتاعى اۋىل تۇرعىندارىن قاتتى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ.
ء«بىز العاش جۇمىس باستاعان جىلدار توقىراۋعا تۇسپا-تۇس كەلدى. قازاقستاندا قازىرگىدەي كەن وندىرىسىنە قاجەتتى اۋىر تەحنيكالار مەن قۇرال-جابدىقتار, قوسالقى بولشەكتەر جوقتىڭ قاسى ەدى. سول سەبەپتى سەرىكتەستىكتى اياعىنان تۇرعىزۋدا ءبىرتالاي تاۋەكەلدەرگە باردىق. بۇلىنگەن, ەسكى تەحنيكالاردى جوندەپ, قالىپقا كەلتىرىپ, ىسكە جاراتتىق. وڭىردەگى جالعىز كەن ورنىنا قاجەتتى مامان تاپشى بولعاندىقتان, قاراعاندى, كەنتاۋ, جاڭاتاس, جىتىقارادان ارنايى مامانداردى جۇمىسقا شاقىردىق. كەن ورنىن مەڭگەرۋ ءوزىم ءۇشىن دە كوپ ىزدەنۋدى, وقۋدى, تاجىريبە جيناۋدى تالاپ ەتتى», دەيدى «بۇركىت» وتىن-ەنەرگەتيكالىق كومپانياسىنىڭ باسشىسى ءلاززات بوتابەكوۆا.
تاريحى تەرەڭنەن باستالاتىن قازاقستاننىڭ كومىر ونەركاسىبى – مەملەكەت ەكونوميكاسىنداعى ءىرى سالالاردىڭ ءبىرى. سوعان ساي كومىر وندىرەتىن كەنىشتەردىڭ دە جۇمىسى جىل وتكەن سايىن جاندانىپ, جەكە كەن ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ جاتىر. دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 200-دەن استام كومىر كەن ورنى بار ەكەن. ەندەشە, قارا التىنعا باعالاناتىن ەل بايلىعىن حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋدا جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەيتىن ءلاززات قايسارقىزىنىڭ كومىر ءوندىرۋ ءىسىن ىلگەرىلەتۋدە تاباندىلىق پەن قايسارلىق تانىتىپ كەلە جاتقان بىرەگەي ايەل باسشى ەكەنىن ەسكەرۋ ارتىقتىق ەتپەس.
جاۋاپكەرشىلىگى زور ءارى قاۋىپتى دە اۋىر جۇمىستى باسقارۋ ءىسىن قولعا العان شيرەك عاسىر ىشىندە قيىندىققا مويىماي, ماقساتقا جەتۋ جولىندا شۇمەكتەتە تەر توككەن نازىك جاندى باسشى ءبىرتالاي بەلەستى ارتقا قالدىرىپ, بۇگىندە ەسەلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا تاۋلى اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, وركەندەۋىنە وزىندىك سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى.
«ويقاراعاي» – الەۋمەتتىك سيپاتى بار كەن ورنى. سەبەبى تۇتىنۋشىلارىمىز – اۋىلدىق اۋرۋحانالار مەن دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, ءبىلىم وشاقتارى مەن مادەنيەت نىساندارى جانە اۋدان تۇرعىندارى. قازىرگى ۋاقىتتا رايىمبەك اۋدانىندا ۇلكەن كاسىپورىندار جوق. ەڭ جاقىن تەمىرجول كەن ورنىنان 440 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان», دەگەن ءلاززات قايسارقىزى تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىلارعا ساتىلاتىن وزىندىك قۇنىن انىقتاپ, كومپانيانىڭ بارلىق شىعىنى ەسەپتەلىپ بارىپ كومىردىڭ باعاسى بەكىتىلەتىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
وسى كۇنى كومىردىڭ 1 تونناسى قوسىمشا قۇن سالىعىن قوسقاندا 8500 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. كەيىنگى ەكى جىلدا «ويقاراعاي» كەن ورنى 40 مىڭ توننا كومىر وندىرگەن.
كەن ورنىندا كومىر ساتۋ مەرزىمى جىلدىڭ قازان ايىنان ناۋرىز ايىنا دەيىن جالعاسادى. قالعان جەتى ايدا كومىردىڭ بەتىن ارشۋ جۇمىستارى مەن وت جاعاتىن ماۋسىمعا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ءسويتىپ, كەن ورنىنداعى تىرشىلىك دامىل تاپپاي, جىل ون ەكى اي جالعاسادى.
كومىردىڭ بەتىن ارشۋ ءۇشىن 200 مىڭ توننا شاماسىندا توپىراق – تاۋ جىنىسى شىعارىلىپ, توگىلەدى. كومىر بەتىن ارشۋدىڭ ورتاشا كوەففيتسيەنتى – 5, كەن ورنىنىڭ تەرەڭدىگى 80 مەترگە جۋىقتايدى. تاباندى ءىس-قيمىلدىڭ ناتيجەسىندە وڭىردەگى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن كومىر تاپشىلىعى تۋىنداعان ەمەس.
وندىرىلگەن ءونىمدى ساتىپ, پايدا تابۋدى عانا كوزدەمەيتىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتىڭ پەيىلى كەڭ باسشىسى ءلاززات بوتابەكوۆا الەۋمەتتىك تۇرمىس جاعدايى تومەن وتباسىلارعا قىستان قىسىلماي شىعۋى ءۇشىن قولۇشىن بەرۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ بىلەدى. بيىل رايىمبەك اۋدانىنداعى از قامتىلعان وتباسىلارعا كومپانيا ەسەبىنەن – 250 توننا, ال كەگەن اۋدانىنا 100 توننا كومىردى تەگىن ۇلەستىرۋى – وسى ويىمىزدىڭ دالەلى.
بۇدان بولەك رايىمبەك اۋدانىنان وقۋعا ىنتالى ەكى جاسقا قارجىلاي كومەك كورسەتۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ولار ستۋدەنت اتانىپ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اقىلى بولىمىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. 2014 جىلدان بەرى كومپانيا ەسەبىنەن 10 ستۋدەنت وقىتىلىپ, قالاعان ماماندىقتارىن مەڭگەرىپ شىققان. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك مەرەكەلەردە دە شەت قالماي, كوپبالالى انالار مەن ارداگەرلەرگە سىي-سياپات جاساۋدا الدىنا جان سالمايتىن اتىمتاي جومارتتىعىن جۇرت جوعارى باعالايدى.
«كومىر كەنىشىندە تەحنيكالىق ماماندار جەتىسپەيدى. اتاپ ايتساق, شىنجىرتابان تراكتور, اۋىر جۇك ماشينالارى مەن ەكسكاۆاتور جۇرگىزۋشىلەرىنە ءزارۋمىز. بۇل ماماندىق يەلەرىنە اۋدان بويىنشا سۇرانىس جوق ەمەس. «ويقاراعاي» كەنىندە 35 ادام ەڭبەك ەتەدى. ولاردىڭ الدى وسى كومپانيامەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. ارامىزدا زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان جاندار دا بار. تاباندىلىق تانىتىپ كەلە جاتقان ەكسكاۆاتور جۇرگىزۋشىسى ۆاسيلي يۆاششەنكو, باس مەحانيك بوريس نيۆنيكوۆتىڭ ەڭبەك ەتكەندەرىنە 20 جىلدان استى. سونداي-اق كومىر تيەۋشى قاھارمان احمەتوۆ, رازرەز باسشىسى بولات بىلدەبەكوۆ, ەسەپشىلەر ءجاميلا جانۇزاقوۆا, ۆالەنتينا يگىلىكوۆا, كادر ءبولىمىنىڭ باسشىسى دينا ءىبىتانوۆا, اسپاز قارلىعاش سماعۇلوۆا, تارازى باسىندا تۇراتىن ايىم ورالقۇلوۆا سىندى ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرلەرى ءوندىرىستى وركەندەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسۋدا. مۇنداعى ەڭبەك ادامدارىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. ولار جايلى جاتاقحانا, كەڭ اسحانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ءۇش ۋاقىت ىستىق تاماق بەرىلەدى. اۋىر ەڭبەكتەن كەيىن ىستىق مونشاعا تۇسەدى. تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك شارتتارى باستى نازارعا الىنىپ, جىل مەزگىلدەرىنە ساي ارنايى قورعانىس كيىمدەرىمەن قامتىلعان. جۇمىسكەرلەردى جىلىنا ەكى رەت دارىگەرلىك تەكسەرىستەن وتكىزىپ, ءاربىرىنىڭ دەنساۋلىعىنا ءجىتى كوڭىل بولىنەدى. جالپى, كەن ورنىنىڭ تەحنيكالىق جابدىقتارى, ونەركاسىپتىك بازاسى, بارلىعى بەلگىلەنگەن ستاندارتتارعا سايكەس قىتاي, كورەي جانە جاپونيانىڭ وزىق تەحنيكالارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەندىگىن باسا ايتقىم كەلەدى», دەيدى ىسكەر باسشى ءلاززات بوتابەكوۆا.
كومىر وندىرۋدە جەر قويناۋىنىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەۋ شارالارىن ورىنداۋدى, جوسپارلانعان ءىس-ارەكەتتەردىڭ قورشاعان تابيعي ورتاعا تيگىزەتىن اسەرىن باعالاۋ جانە مەملەكەتتىك تابيعات قورعاۋ مىندەتتەرى ۋاقتىلى جاسالۋدى قاتاڭ تالاپ ەتەدى. بۇل ورايدا «بۇركىت» وتىن-ەنەرگەتيكالىق كومپانياسى «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ» زاڭدارىنا سايكەس ەڭبەك ىرعاعىن قالىپتاستىرۋدا. سونداي-اق عىلىممەن بايلانىس ورناتۋعا باسا كوڭىل ءبولىنىپ, كەن ورنىنا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى.
ساپالى كومىرگە سۇرانىس ارتقان. رايىمبەك پەن كەگەن اۋداندارىنا تاراتىلاتىن «ويقاراعاي» كومىرى ەندى ەڭبەكشىقازاق, ۇيعىر اۋداندارى مەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ پانفيلوۆ اۋدانىنا تام-تۇمداپ بولسا دا تاسىمالدانا باستاعانى قۋانتادى. سونداي-اق شىمكەنت پەن سارىاعاش, ءتىپتى وزبەكستاننان دا سۇرانىس بارىن مىسال ەتكەن ءلاززات قايسارقىزى كەن ورنىندا گەولوگيالىق بارلاۋ-ءوندىرۋ, قورىتۋ, ماركشەيدەرلىك, ينجەنەرلىك جۇمىستاردىڭ كىدىرىسسىز اتقارىلاتىندىعىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ ايتقانداي, «ەڭبەك دەگەن – قاسيەتتى ۇعىم». جەتىستىك اتاۋلى ەڭبەكپەن عانا كەلەدى. وسى وڭىردە تۋىپ-وستىك. ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولسا دا ۇلەس قوسۋعا بار كۇش-قۋاتىمىزدى جۇمىلدىرۋدامىز. تۋعان جەردىڭ دامۋىنا ءار پەرزەنت حال-قادەرىنشە ەڭبەك سىڭىرسە, باعىندىرمايتىن بەلەس جوق. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, رايىمبەك اۋدانى قىتاي ەلىمەن شەكارالاس. ءبىزدىڭ كەن ورنىنان تاياق تاستام جەردە جاتىر. ءبىر وكىنىشتىسى, وڭىردە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر دە از ەمەس. ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ باعاندارى ابدەن توزعان. جەل تۇرسا جارىق ءجيى ءسونىپ, جۇمىسقا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. اۋدانعا تسيفرلاندىرۋ جۇيەسى ءالى كۇنگى ەنگىزىلمەگەن. POS-تەرمينالدار جوق. ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى دۇرىس جۇمىس ىستەمەيدى. سالدارىنان ينتەرنەت قولجەتىمسىز. مۇنىڭ بارلىعى اۋىل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ قوردالانۋىنا اكەلەدى», دەگەن كەن ورنىنىڭ باسشىسى ءلاززات قايسارقىزى الداعى جىلى دا ءوندىرىس قۋاتتىلىعىن كەمىتپەي, اۋىل جۇرتىنا جىلۋ سىيلاۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. وعان قوسا تەحنيكالار مەن جۇمىسشىلار جاتاقحاناسىنا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ دە بيىلعى جىلدىڭ باستى جوسپارىنا ەنگەندىگىن اتاپ ايتتى.
اۋىر كاسىپتىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان ءلاززات بوتابەكوۆانىڭ اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەڭبەگى ەلەنىپ, الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن, ءتۇرلى دارەجەدەگى العىسحاتتار, ماقتاۋ قاعازدارىمەن ماراپاتتالعان. رايىمبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان.
2019 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىن كەۋدەسىنە جارقىراتا تاقتى. ەسەلى ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, ومىرلىك سەرىگى, كاسىپكەر توقان كوكەن ۇلىمەن باياندى عۇمىر كەشىپ, بالالارىن اياقتاندىرىپ, نەمەرە سۇيگەندەرىنە شۇكىرشىلىك ەتەدى. ءار وشاقتىڭ وتىن مازداتىپ, شاڭىراققا جىلۋ سىيلاپ جۇرگەن اياۋلى جانعا كوپتىڭ قۇرمەتى ايرىقشا.
الماتى وبلىسى
