وقيعا بارىسىن قىسقاشا شولىپ ايتساق, 1976 جىلى 18 قازاندا موڭعول حالىق رەۆوليۋتسياشىل پارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى يۋمجااگين تسەدەنبال باستاعان وكىلدەر ماسكەۋگە كەلەدى. بۇل وقيعا تۋرالى سول تۇستا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى 19 قازان كۇنگى №248 سانىنا تاسس تاراتقان حابارعا سۇيەنىپ: «كپسس ورتالىق كوميتەتى, سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا موڭعول حالىق رەۆوليۋتسياشىل پارتياسىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى, موڭعول حالىق ۇلى حۋرالى پرەزيديمۋىنىڭ پرەدسەداتەلى يۋمجااگين تسەدەنبال باستاعان موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ پارتيا-ۇكىمەت دەلەگاتسياسى رەسمي دوستىق ساپارمەن موسكۆاعا كەلدى» دەپ جازىپتى.
تسەدەنبال وسى ساپارىندا لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالادى. ءسويتىپ, ماسكەۋدە ءبىر جارىم تاۋلىك قانا ايالداعان موڭعوليالىق قوناقتار دەرەۋ الماتىعا تارتادى. راسىن ايتقاندا, موڭعوليا باسشىسىنىڭ نەگىزى دىتتەگەن ماقساتى قازاقستان ەدى. بىراق سول تۇستاعى ءتارتىپ بويىنشا ماسكەۋدى اتتاپ وتۋگە بولمايدى. ءسويتىپ, كەڭەس ەلىنىڭ ساياسي قۇبىلاسى ماسكەۋگە ات باسىن بۇرعان سياقتى.
سوتسياليزم داۋىرىندە موڭعوليادا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا جەتىسۋ وڭىرىنە قونىس اۋدارعان قالامگەر ساتەي نۇرتازا ۇلى اعامىزدىڭ 2008 جىلى جارىق كورگەن «تارازى» اتتى عۇمىرباياندىق كىتابىندا: «1974 جىلى موڭعول ەلى تاۋەلسىزدىگى جاريالانعانىنا 50 جىل بولىپ, سالتاناتتى جيىن وتەدى. بۇل مەرەكەگە قاتىساتىن كسرو دەلەگاتسياسىن باسقارىپ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆ ۇلانباتىرعا كەلدى. جيىن-تويدىڭ ءۇشىنشى كۇنى جەتى ءجۇز كىسىلىك ۇلكەن مەيرامحانادا بانكەت ءوتتى. وعان دەپۋتاتتار, پلەنۋم مۇشەلەرى, مينيسترلەر, ايماق جانە ۇلكەن مەكەمە باسشىلارى قاتىستى. ىرگەلەس كىشى زالدا قوناەۆ باستاعان كەڭەستىك وكىلدەردى قابىلداۋ ءراسىمى ءوتىپ جاتتى. ءبىر كەزدە قوبدا ايماعىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن قابدىل ءشابى ۇلى جەتىپ كەلدى دە: «جىگىتتەر, مىنا جاقتاعى كىشى زالدا قوناەۆ اقساقالعا ارناپ رەسمي قابىلداۋ ءوتىپ جاتىر ەكەن. مەن بارىپ, سالەم بەرىپ, سويلەسىپ كەلەيىن», دەپ تارتىپ كەتتى.
جارىقتىق وتكىر ادام ەدى, زالدى قاق جارىپ بارىپ ديمەكەڭە «اسسالاۋماعالەيكۋم, دىنمۇحامەد احمەت ۇلى» دەپتى. بۇزىپ-جارىپ جەتىپ كەلىپ, ديمەكەڭە سالەم بەرگەن قابىلدى كورگەن يۋ.تسەدەنبال دەرەۋ: «وچەن حوروشو! دينمۋحامەد احمەتوۆيچ, ون ودين يز ۆىدايۋششيحسيا ناشيح كازاحوۆ. كاك ۆەليكي تۋرار رىسكۋلوۆ, كوتورىي وبوسنوۆال ناشۋ كونستيتۋتسيۋ. ون توجە وراتور شابىن حاۆدال. ۋمنىي ورگانيزاتور. ينوگدا مى شۋتيم ناد نيم, نازىۆاەم ناشيم «سكوروي پوموششيۋ». پوسىلاەم تۋدا, گدە وتستالىە ايماكي. ي سپراۆلياەتسيا ون بىسترو!», دەپ ورىسشا تۇسىندىرەدى. ءمان-جايعا قانىققان ديمەكەڭ:
– گدە ون سەيچاس رابوتاەت؟ – دەپ يۋ.تسەدەنبالعا قارسى سۇراق قويادى.
– حوۆدينسكوم ايماكە, پرەدسەداتەلەم, – دەپ جاۋاپ قاتقان تسەدەنبال دەرەۋ پارتيانىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى لحاگۆاسۋرەنگە: «سەندەر وسىنداعى قازاق ازاماتتارىمەن دىنمۇحامەد احمەتوۆيچتى جەكە جولىقتىرۋدى نەگە ۇيىمداستىرمادىڭدار؟», دەپ سۇراۋلى جۇزبەن قارايدى. ول: ء«بىز ۇسىندىق, ماسكەۋ باعدارلاماعا قوسپادى» دەيدى. بۇل ەكەۋى موڭعولشا سويلەسىپ جاتقان تۇستا ديمەكەڭ:
– قالاي, ەل-جۇرتىڭ امان با, قاراعىم؟ – دەپ ءسوزىن قازاقشا باستاپ. – جيىندا باستارىنا كەستەلى تاقياسىن كيىپ وتىرعان قازاقتار ەكەنىن ءبىلدىم. سوعان قاراپ عۇرىپتارىڭدى ساقتاعاندارىڭدى اڭعاردىم. ەل-جۇرتىڭا سالەم ايت. تسەدەنبال باستىقپەن جاقسى مامىلەدەمىز… – دەي كەلە, بۇل تسەدەنبالدى قازاقستانعا ارنايى شاقىرعانىن ديمەكەڭ قاسىندا تۇرعان قابدىل ءشابى ۇلىنا ءسوز اراسىندا سىزدىقتاتىپ ايتىپ قالادى. ياعني بۇل رەتكى تسەدەنبالدىڭ قازاقستانعا ساپارى-
نىڭ ءبىر نەگىزگى ءتۇيىنى وسىندا جاتسا كەرەك.
* * *
ءسويتىپ, موڭعوليا باسشىسى تسەدەنبال باستاعان دەلەگاتسيا 20 قازان كۇنى الماتىعا ات باسىن تىرەيدى. بۇل وقيعا تۋرالى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 21 قازان كۇنگى №250 سانىندا: «الماتى اەروپورتى موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ, سوۆەت وداعىنىڭ, قازاق سسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك جالاۋلارىمەن, موڭعول, ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە قۇتتىقتاۋلار جازىلعان ترانسپارانتتارمەن بەزەندىرىلگەن. اۋە لاينەرى اەروپورت ءۇيىنىڭ قاسىنا كەلدى. سامولەت باسپالداعى جانىندا يۋ.تسەدەنبال جولداستى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى د.ا.قوناەۆ, قازاق سسر مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ پرەدسەداتەلى ب.اشىموۆتەر شىن جۇرەكتەن تۋىستارشا قارسى الدى» دەپ جازىپتى.
موڭعوليالىق دەلەگاتسيا وسى ساپارىندا, اسا ماڭىزدى رەسمي كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. ودان كەيىن الماتى قالاسىنىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالايدى. 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار اتىنداعى پاركتەگى داڭق مەموريالىنا گۇل شوقتارىن قويادى. دوستىق ءۇيى كىتاپحاناسى مەن لەنين اتىنداعى سارايعا باس سۇعادى. كەشكىسىن اباي اتىداعى قازاق اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتىن تاماشالايدى.
كەلەسى, ياعني قازان ايىنىڭ 23-ءى كۇنى قوناقتار وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتىندا سان مىڭ ادامدىق ۇجىمىمەن كەزدەسەدى. بۇل وقيعا تۋرالى تاسس: «كومبينات كوللەكتيۆى موڭعول حالىق رەپۋبليكاسىنىڭ پارتيا-ۇكىمەت دەلەگاتسياسىن شىن جۇرەكتەن تۋىستارشا قارسى الىپ, ميتينگ وتكىزدى» دەپ الەمگە اقپارات تاراتتى.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتقاندا, وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان مىنا سۋرەت وسى كەزدەسۋ كەزىندە تۇسىرىلگەن ەكەن. بۇل جادىگەر قازىر ۇلانباتىر قالاسىنىڭ تۇرعىنى, ونداعى قازاقتار اراسىنان شىققان تۇڭعىش كاسىبي ديپلومات, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى, قوعام قايراتكەرى سايران قادىر ۇلىنىڭ جەكە قورىندا تۇر. ياعني ديماش احمەت ۇلى قادىرلى قوناققا الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتىنىڭ ىسمەرلەرى تىككەن ويۋلى شاپان مەن كەستەلى تاقيا كيگىزىپ, سىي جاساعان ەكەن.
