قانىشتىڭ اكەسى يمانتاي حاقىندا

قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تاۋتۇلعا قانىش ساتباەۆتىڭ اكەسى يمانتاي كەڭەس ادەبيەتىندە مومىن, ەل اراسىندا بەدەلدى ادام رەتىندە عانا سيپاتتالىپ كەلدى. بى­راق ەل اراسىندا يمەكەڭنىڭ تۇلعاسى, ونىڭ داۋ-دامايدى شەشۋدە ادىلەتتى قا­زى بو­ل­عاندىعى تۋرالى دەرەكتەر ءجيى ايتىلعان.

جۋىقتا باياناۋىلدىڭ مۇسا شورمان اۋىلىنان ارداگەر پەداگوگ, ولكەتانۋشى قايريدەن مۇزافاروۆ حابارلاستى. ول قانىش جايىندا ءبىراز دەرەكتەرمەن بولىسە كەلە, يمانتايدىڭ «حالىق سۋديا­سى», ياعني بي بولعاندىعىن, سوناۋ ءبىر جىلدارى اۋىلداعى مۋزەيدەن پات­شا وكى­مەتى سىيلاعان ارنايى بەلگىنى وبلىس­تىق سوتتىڭ وكىلدەرى الىپ كەتكەنىن جەت­كىز­دى. قاريانىڭ نۇسقاۋىمەن جەدەل تۇر­دە وبلىستىق سوتتىڭ مۋزەيىنە بارىپ, ولجا­نىڭ ۇستىنەن تۇستىك. مۋزەيدىڭ قاق تورىن­دە, التىن تۇستەس, مويىنعا ىلەتىن جۋان القاسى بار «نارودنىي سۋديا» دەگەن توس­بەلگى كوزگە وتتاي باسىلدى. توسبەل­گىدە تۇيە مەن ايدىڭ بەينەلەرى كەسكىن­دەلگەن, بۇل زامانىندا سەمەي گۋبەر­نيا­سىنىڭ تاڭباسى بولعان. ەكىنشى بەتىندە  «25 ناۋ­رىز 1891 جىل» دەپ جازىلىپتى.

بۇل توسبەلگىنى 2017 جىلى باياناۋىل اۋداندىق سوتىنىڭ توراعاسى دۋلات سالاتوۆ تەڭدىك (قازىرگى مۇسا شورمانوۆ) اۋىلىنداعى مۋزەيدە كوزى شالىپ, وبلىس­تىق سوتتىڭ مۋزەي قورىنا الىنۋىنا ىقپال ەتكەن. ول قازىر شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق ىستەر جو­نىن­دەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى. دۋلات ساقان ۇلىنا حابارلاسىپ, سوزگە تارت­قا­نىمىزدا بىلاي دەدى:

«قازاقتان شىققان تۇڭعىش اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ 1920 جىلدىڭ 23 ماۋسىمى مەن 1921 جىلدىڭ 13 قارا­شاسى ارالىعىندا باياناۋىلدا سوت بو­لىپ ىستەگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەي­دى. بۇل قىزمەتكە ونى ۋەزدىك رەۆكوم پا­ۆەل پوزدنياك شاقىرعان. رەۆكوم ساتباەۆپەن كەزدەسۋدە اتا-تەگى تۋرالى, حالىق اراسىنداعى بيلەردىڭ, ياعني رۋ ىشىندەگى سۋديالاردىڭ ءرولى تۋرالى ايتىپ بەرۋدى وتىنگەن. قانىش اعانىڭ اكەسى يمانتايدىڭ ەل اراسىندا قارا قىلدى قاق جاراتىن ءادىل بي بولعانى جونىندە سول تۇستاعى كەڭەس باسشىلارى جاقسى بىلگەن. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, يمانتاي ءساتباي ۇلى پاۆلودار ۋەزى اقكەلىن بولىسىندا 1887 جىلدان باستاپ 14 جىل حالىق سۋدياسى, ياعني بي بولعان. پاتشا وكىمەتى بەكىتكەن قاعيداعا سايكەس, بيلەر وتباسى-نەكە, جەر پايدالانۋ ماسەلەلەرىن جانە ولارعا قاتىستى قىلمىستىق جايتتاردى قاراعان. ال ارنايى توسبەلگى 1891 جىلدان باستاپ رەسەيدە, شىعىس حالىقتارى ءۇشىن ارنايى جاسالا باستاعان. كەزىندە مۇنداي توسبەلگىنى بيلەر جۋان القامەن مويىندارىنا ءىلىپ جۇرگەن. توسبەلگىنى 2017 جىلى مەكتەپ مۋزەيىنەن كورىپ, اتتاي قالاپ سۇراتىپ الدىق».

توسبەلگى جايىندا حابارلاعان قاي­ري­دەن نۇح ۇلىنا قايتا حابارلاسىپ, يمانتاي ءساتباي ۇلىنا قاتىستى ءبىراز تاريحي مالىمەتكە قانىقتىق. اقساقال­دىڭ سوزىنشە, كەزىندە  ءساتباي مەن شور­مان اۋلەتتەرى  قونىستاس بولىپتى. شور­مانداردىڭ اقكەلىندە اشقان مەكتەبى­نە بالا قانىش 7 شاقىرىم جەردەن العاش­قىدا تايمەن, كەيىن كەربەستى دەگەن اتىمەن كەلىپ جۇرگەن ەكەن.

– قانىشتىڭ ۇلكەن شەشەسى نۇرىم بايبىشەدەن كۇنشە ەسىمدى قىزدى دۇنيەگە اكەلىپ, ول كىشكەنتاي كەزىندە شەتىنەپ كەتكەن. ءساتباي جۇراعاتىنىڭ تۇياقسىز قالماۋىن ويلاعان يمانتاي بىردە ءسابي تىلەپ, بۇقار جىراۋدىڭ باسىنا قونىپتى دەگەن اڭىز بار. سوندا ءتۇس كورىپتى. تۇسىن­دە ەكى جاعىندا ەكى ارىستان وتىر ەكەن. ءبىر ءسات كوككە اققۋ ۇشىپ كوتەرىلەدى. كەلەسى كۇنى بۇل ءتۇسىن بۇقار جىراۋدىڭ نەمەرەسى قۇرىمباي ابىزعا جورىتقاندا: «يمەكە, اللا قالاسا, سەن تاعى ۇيلەنەدى ەكەنسىڭ. ودان ارىستانداي ەكى ۇل, ءبىر قىز كورەسىڭ. تۇڭعىشىڭ قىز بولادى» دەپتى. ايتقانى ءدال كەلىپ, نۇرىم بايبىشەنىڭ ۇسىنىسىمەن يمانتاي ەكىنشى رەت وتاۋ كوتەرۋگە شەشىم قابىلدايدى. سول زاماندا مۇستافا شورمانوۆتىڭ قاناپيا دەگەن ۇلى قارجاستىڭ تالاس رۋىنان شىققان يسانىڭ 17 جاستاعى قىزى ءالي­مانى ايتتىرىپ العان عوي. الايدا قا­نا­­پيا كوپ ۇزاماي اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمىپ, ءاليما جەسىر قالعان. يمان­تاي سوعان قۇدا ءتۇسىپ, «ساكەن اعاي» – سادۋاقاس شورمانوۆ ەلگە بەدەلدى ازا­مات­تىڭ ۇسىنىسىن قابىل الىپتى. سودان ءاليمادان ەڭ اۋەلى عازيزا دەگەن قىز بالا­نى كورەدى. عازيزادان تۋعان كەمەل اقى­شەۆ كەيىن ەلگە تانىمال مىقتى عا­لىم بولعانى ءمالىم. قانىشتىڭ اعا­سى عابدۋلعازيز ودان كەيىن, 1894 جى­لى تۋعان, – دەپ اڭگىمەلەدى قايريدەن اقساقال.

بي ءوزىنىڭ كەنجە ۇلى عابدۋلعاني, ياعني قانىش تۋعاندا قۇران مۇقاباسىنىڭ ىشكى جاعىنا اراب ارىپتەرىمەن: «دوڭىز جىلىندا, ياعني 1899 دەسەك, ناۋرىز ايىندا, ياعني 31-جۇلدىزىندا جاپپار جاراتۋشى يمانتاي دەگەن ق ۇلىنا ۇل بەردى. نارەستەسىنىڭ ەسىمىن عابدۋل-عاني دەپ قويدىق» دەپ جازعان ەكەن.

يمانتاي ءساتباي ۇلىنىڭ ءوزى بايان­اۋىلدا 1845 جىلى, ابايمەن ءبىر جىلدا تۋعان. 1862 جىلى ومبىداعى ءابدىراحيم مەد­رەسەسىندە وقىعان, اراب, پارسى, شاعا­تاي, ورىس تىلدەرىن مەڭگەرگەن. بۇقار جى­راۋدىڭ ءبىراز ولەڭى حاتقا تۇسىرىلۋىنە ىق­پال ەتكەن. ءشامشيابانۋ ساتباەۆانىڭ «ساۋلەلى اۋلەت» كىتابىندا جازىلعانداي,  بي 1896-1902 جىلى قازاقستاننىڭ 12 ۋە­زىن زەرتتەۋگە شىققان ەكسپەديتسياعا ماتەريال جيناۋعا كومەكتەسكەن. قۇرىمباي ابىزدان بۇقار جىراۋدىڭ جىرلارىن جازىپ الىپ, مۇسا شورمانوۆ ارقىلى گ.پوتانينگە جەتكىزگەن. سول نۇسقا كەيىن سانكت-پەتەربۋرگتەگى شىعىستانۋ ينس­تيتۋتىنىڭ ارحيۆىندە ساقتالىپ قالعان. الكەي مارعۇلان وسى ارحيۆتەن يمانتايعا جازىلعان حاتتى جانە بۇقار جىراۋدىڭ ولەڭىن تاۋىپ, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ بەس توم­دىق شىعارمالار جيناعىندا جاريا­لايدى.

– يمانتايدىڭ وتە ءادىل بي بولعانىن كونەكوز قاريالار بەرتىنگە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. مەنىڭ اكەمنىڭ نەمەرە اعاسى قامىش سقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, پاۆلودار ۋەزىندەگى بيلەر سايلاۋى قازىرگى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اقسۋ قالاسى تۇرعان جەردە وتكىزىلگەن. يمانتاي العاشقى سايلاۋ­دا ادىلەتسىز جەڭدى دەپ باي-باعلاندار شۋ­لاعان سوڭ, سايلاۋ ەكىنشى رەت وتكىزىلىپ,  ءساتباي ۇلى تاعى كوپشىلىكتىڭ باسىم داۋى­سىن يەلەنەدى. ول زاماندا تەرىدەن جاسالعان ۇلكەن شار پىشىندەس ىدىسقا اركىم تاس سالىپ, داۋىس بەرەدى ەكەن. حالىق كەيىن ونىڭ ادىلەتتى بي ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ, قاتارىنان بىرنەشە مارتە سايلاعان, – دەيدى باياناۋىلدىق ولكەتانۋشى.

اكادەميك ارىقتاي قايىپوۆ «زامان ەلشىسى» ەستەلىگىندە يمانتاي اقساقالدى كورگەنى جونىندە بىلاي جازادى: «1926 جىلدىڭ جازىندا تۇزاششىدا وتىرعاندا يمەكەڭ (قانىشتىڭ اكەسى) باستاعان جيىر­مادان استام سالت اتتى قوناق ءبىز­دىڭ اۋىلعا كەلىپ تۇستەنگەنى ءالى كوز الدىمدا. ەسكىدەن كەلە جاتقان قازاق­­­تىڭ ءداستۇرى بويىنشا, قوناقتار ءابدى­نىڭ «قاراشاڭىراعى» دەپ ءبىزدىڭ ۇيگە ءتۇستى. ءابدى – ءبىزدىڭ بەسىنشى اتامىز. قوناقتاردىڭ ىشىندە قانىش, ونىڭ اعاسى عازيز بولدى. يمەكەڭ – ۇزىن بويلى, ات جاقتى, قىر مۇرىن, سەلدىر شوقشا ساقالى بار, وتكىر قوي كوزدى, قارا تورى, كەلبەتتى كىسى, ال قانىش تا ۇزىن بويلى, تالدىرماش, كەڭ ماڭدايلى, بۇيرالاۋ شاشتى, «ورىسشا» كيىنگەن اققۇبا جىگىت ەكەنى كوز الدىمىزدا. ء«سىبىردىڭ ءبىر ۇلكەن قالاسىندا كوپ جىل وقىپ, ءىرى مامان ينجەنەر بولىپ كەلگەن يمانتايدىڭ قانىشىن كورەلىك» دەپ, كورشى وتىرعان اۋىلداردان كەلگەندەر دە از بولمادى».

ال عالىم ەۆنەي بوكەتوۆ «سونبەس جۇلدىز» ماقالاسىندا قانىش اكەسىنىڭ 56 جاسىندا دۇنيەگە كەلگەنىن, اكەسى ماڭدايى كەرە قارىس قانىشقا كوپ كوڭىل بولگەنىن جازادى. «اكادەميك ساتباەۆ يمانتايدى اقىلدى قارت دەپ بەكەرگە اتاماعان.  اكادەميك الكەي مارعۇلان ءساتباي اۋى­لىندا ستۋدەنت, اسپيرانت شاعىندا تالاي بولعان كورىنەدى. سول كىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا, قارتايسا دا بۇرىنعى سىمباتتىلىعىنان ايرىلماعان يمانتاي قارت وتە كوپ بىلەدى ەكەن. اقساقال ءوز ەلىنىڭ تاريحىن, قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىن, اقىنداردىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىن, تۇركى ناسىلدەس تىلدەگى شىعىس ادەبيەتىن كوپ بىلەتىندىگى سونداي, ءتىپتى ساعاتتار بويى ەشبىر جالىقپاي تىڭداۋعا بولاتىن. يمانتاي اقساقال ءوز توڭىرەگىندە اسا سا­ۋاتتى ادامداردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلگەن. اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل كىسى ومبىداعى ازيا مەكتەبىندە وقىسا كەرەك. ورىس تىلىندە دە ازدى-كوپتى ساۋاتى بار اقساقال وتكەن عاسىردىڭ اياق كەزىندە ەلدەگى بۇكىلروسسيالىق حالىق ساناعى ىسىنە بەلسەنە كىرىسىپتى. ونىڭ ۇستىنە يمەكەڭ ورىستىڭ گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ, حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتى شىعارمالارىن جازىپ الىپ جىبەرىپ تۇرعان. يمەكەڭنىڭ وسى ەڭبەكتەرىن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اتاقتى دوسى ن.گ.پوتانين كوپ پايدالانعان» دەلىنگەن ەستەلىك ماقالادا.

قانىش يمانتاي ۇلىن ەرەكشە زەرتتەگەن قالامگەردىڭ ءبىرى مەدەۋ سارسەكە «ساتباەۆ» كىتابىندا: «شاقتاپ ۇستاسا, ەل اراسىنداعى داۋ-دامايعا بيلىك ايتقان سايىن ءوز ءجونىن, قۇلقىن قامىن ۇمىتپاسا – بولەك اۋىل شىققاننان بەرگى ون شاقتى جىلدا قولىنداعى داۋلەت قانشاعا جەتەر ەدى؟ الايدا يمانتاي بي پارامەن مال جيىپ, شىرىگەن باي بولۋدى تۋ باستان تارك ەتتى: الدىندا جۇگىنىسكە كەلگەن داۋگەرلەرگە ءادىل تورەلىك ايتىپ, تۋرا قازى بولۋدى ماقسۇت كوردى... سوندىقتان دا شىعار, يمانتاي قارجاستىڭ مىڭ ايداعان بايى بولماي, قولى اشىق, سەرى كوڭىلدى, اۋزى دۋالى, بيلىگى باياندى ءادىل ازاماتى اتانۋى... ونىڭ بيلىك قادىرى ۋىسىندا وتىرعان ەكى اۋىلمەن عانا شەكتەلمەيدى, ءبىراۋىز سالەمىن ات شاپتىرىم توڭىرەكتەگى قارجاس, باباس وتىرعاندا, ءتىپتى جالپاق سۇيىندىك تە, قالا بەردى بۇكىل اقكەلىن بولىسىندا ەكى ايتقىزباي ورىنداۋ – راسىمگە اينالعان ۇلگى» دەپ كەلتىرەدى.

جوعارىدا شوقان ءۋاليحانوۆ پەن يمەكەڭ ءبىرىن-ءبىرى جاقسى بىلگەن دەدىك قوي. قايريدەن نۇح ۇلىنىڭ دەرەگىنشە, شوقان التىنەمەلدە دۇنيەدەن وتكەندە مۇسا شورمانوۆ 20 جاستاعى يمانتايدى جۇمسايدى. «شورمانوۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا يمەكەڭ باياناۋىلدان ارنايى شىعىپ, التىنەمەلگە جەرلەنگەن شوقاننىڭ باسىنا اپارىپ تاس ورناتادى. سول تاس بولماسا, قازاقتىڭ تاريحي تۇلعاسىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن بىلمەي قالار ما ەدىك... شورمان اۋلەتى ساتباەۆتاردى ەرەكشە قادىرلەگەن, ولاردىڭ بىلىمىنە ءتانتى بولعان. ەل ىشىندەگى ماڭىزدى ىستەردىڭ كوبىن يمانتايعا سەنىپ تاپسىرۋى سودان بولسا كەرەك», دەيدى اقساقال.

يمانتاي ءساتباي ۇلىنىڭ ومىردەن ءوتۋى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ىزعارلى ساياساتىنىڭ كۇشەيە تۇسۋىنە پاراپار كەلدى. ءبيدىڭ بۇعان دەيىن اۋقاتتىلار تىزىمىندە بولعانىن ەسكەرگەن نكۆد ادامدارى ونى ءجيى-ءجيى تەرگەي باستاعان. 1928 جىلى قاريا قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقجار دەپ اتالاتىن جەردەگى مەدرەسەگە بارادى. وندا جىرجىس ەسىمدى اتاعى ەلگە جايىلعان قوجا بولىپتى. كەزىندە قانىش ساۋات اشقان جۇماش مولدا وسى مەدرەسەدە ءبىلىم العان. نكۆد جەندەتتەرى وسى مەدرەسەگە 83 جاستاعى يمەكەڭدى ىزدەپ كەلىپ, وزىمەن بىرگە ءجۇرۋدى بۇيىرادى. سوندا قاريا ناماز وقىپ الۋعا مۇرسات سۇرايدى. جاراتقاننان اباقتىدا ولتىرە كورمە دەپ جالبارىنعان قارت ءبيدىڭ تىلەگى قابىل بولدى ما ەكەن, جايناماز ۇستىندە ومىردەن ءوتىپ كەتىپتى.

– ساتباەۆتار اۋلەتىنىڭ تاعدىرى ترا­گەدياعا تولى. قانىشتىڭ اعاسى عابدۋل­عازيز (عازيز) كەڭەستىك ساياساتتىڭ سال­دارىنان ومبىدا جۇرگەن جەرىنەن تۇت­قىندالىپ, جالامەن اتىلدى. ول قازاقتىڭ كوزى اشىق, وقىعان ازاماتىنىڭ ءبىرى بولعان. ال ءساتباي اتانىڭ ءتورت ۇلىنىڭ بىرىنەن تۋعان ابىكەي زەيىن ۇلى فرۋنزەدە ءولتىرىلدى. تاعى ءبىر نەمەرە اعاسى ابدىكارىم ءجامىن ۇلى جالعان جالامەن قاراعاندىدا ۇستالىپ, ول دا قۇربان بولدى. يمانتاي ءبيدىڭ قىستاۋى ايرىق دەپ اتالاتىن جەردە. اكەسى قايتىس بولعان سوڭ قانىش اۋىلعا تۇندەلەتىپ كەلىپ, ءبىراز زاتتى وزىمەن اكەتكەن. يمانتايدىڭ الگى قىستاۋى كەيىن بۇزىلدى. سوندا اۋىل ادامدارىنىڭ ءبىرى مىنا القانى تاۋىپ الىپتى. ءبيدىڭ وتە اقىلدى, پاراساتتى ادام بولعانىن ەستىگەن الگى ازامات توسبەلگىنى ىرىمداپ, ۇيدەگى ءسابيىنىڭ بەسىگىنە ءىلىپ قويعان. تەڭدىك مەكتەبىندە قانىش ساتباەۆتىڭ مۋزەيى اشىلعاندا سوندا بەرگەن عوي. بۇ توسبەلگىنىڭ تاريحى وسىنداي, – دەپ ءتامام­دادى اڭگىمەسىن قايريدەن نۇح ۇلى.

پاۆلودار وبلىسى